Buqaralyq sportty damytý – halyq densaýlyǵyn nyǵaıtatyn faktor

«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine dene shynyqtyrý jáne sport máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy jóninde Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova baıandama jasady.

Aıta keterligi, atalǵan qujat Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2019 jylǵy 2 qyrkúıektegi «Syndarly qoǵam­dyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty Joldaýyn júzege asyrý maqsatynda ázirlengen. Zań jobasy mynadaı negizgi baǵyttardy qamtıdy: ýákiletti organnyń, jergilikti atqarýshy organdardyń quzyretin ke­ńeıtý, sporttyq ınfraqurylymnyń qol­jetimdiligin qamtamasyz etý, bilim berý salasyndaǵy jańalyqtar. Ýákiletti organ­nyń quzyretinde ulttyq sport túr­leri boıynsha tizbe bekitiledi.

«Jergilikti atqarýshy organdardyń quzyreti kelesi qyzmettermen tolyq­tyryldy: Dárigerlik jáne dene shy­nyq­tyrý dıspanserleriniń sanyn arttyrý. Halyqpen jumys isteý barysynda dene shynyqtyrý jáne sport nusqaýshylaryn qamtamasyz etý. Aýyl halqy arasyndaǵy dene shynyqtyrý men saýyqtyrý qyzmeti. Balalar men jasóspirimderdi dene shynyqtyrýǵa baýlıtyn klýbtar jelisin keńeıtý.

Sport ınfraqurylymy boıynsha jumys myna baǵytta júredi: Turǵylyqty jerlerde jáne kópshilik demalatyn oryn­darda sport obektileriniń sanyn art­tyrý. Sondaı-aq múgedekter men ha­lyqtyń júrip-turýy shekteýli toptaryna da jaǵdaı jasalady. Turǵyn úı ke­shenderin salý kezinde múgedekter men halyqtyń júrip-turýy shekteýli top­tarynyń jaǵdaıyn eskerip, sport alań­darymen qamtamasyz etý. Bilim berý sala­syndaǵy jańalyqtar mynalar: Dene tárbıesi sabaqtarynda ulttyq sport túrlerin engizý», dedi Mádenıet jáne sport mınıstri.

Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, zań jobasyn qabyldaý arqyly birqatar nátıjege qol jetkizilmek. Máselen, dene shynyqtyrýmen jáne sportpen aınalysatyn halyqty qamtýdy 45 paıyzǵa ulǵaıtý josparda bar. Sondaı-aq óskeleń urpaqtyń patrıottyq sezimderin damytý, salamatty ómir saltyn nasıhattaý, buqaralyq sportty damytý jóninde ha­lyqpen jumysty uıymdastyrý, sport­shylarǵa medısınalyq baqylaý jasaýdy jetildirý kózdelgen.

Zań jobasyn talqylaý barysynda Má­jilis Spıkeri Nurlan Nyǵmatýlın óz pikirimen bólisip, zań jobasynyń mańyzyn alǵa tartty.

«Buqaralyq sportty damytý – bola­shaǵymyz úshin, onyń ishinde, jastarymyz úshin óte mańyzdy. Sebebi búginde eli­mizdiń abyroıyn kóterip júrgen Olım­pıada jáne álem chempıondary buqaralyq sporttan shyqty. Ásirese, boks pen kúres chempıondary aýyldan shyqqanyn bilemiz. Sondyqtan sport nusqaýshylarynyń jalaqysyn kóterý, olardyń jumystaryn uıymdastyrý Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń basty mindetteriniń biri bolý kerek», dedi N.Nyǵmatýlın.

Engizilgen jańa normalar buqaralyq sportty damytyp, dene shynyqtyrý jáne sport salasynda kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Zań jobasynda júrip-turýy shekteýli adamdardyń dene shynyqtyrýmen aınalysýyna múmkindik beretin normalar da qarastyrylǵan.

Sondaı-aq dárigerlik-dene shynyq­tyrý dıspanserlerin qurý, bilim berý baǵ­darlamalaryna ulttyq sport túrleri bo­ıynsha mindetti shartty engizý usynylady. Bul normalar dene shynyqtyrý jáne sport salasynda kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

Sonymen qatar otyrysta palata depýtattardyń bastamasymen ázirlengen mıkroqarjylyq jáne kollektorlyq qyzmetti retteý máseleleri týraly zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy.

Atalǵan qujat azamattardyń kredıtti budan ári tym kóp alýyna jol bermeý jáne tutynýshylyq kredıt berýdiń ońtaıly ósý qarqynyn qamtamasyz etý maqsatynda ázirlendi. О́zgerister men tolyqtyrýlar Azamattyq kodekske, sondaı-aq «Mıkroqarjylyq qyzmet týraly» jáne «Kollektorlyq qyzmet týraly» zańdarǵa engiziledi.

«Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes, halyqtyń áleýmettik osal toptary úshin qaryz júktemesin azaıtý boıynsha kóptegen jumys júzege asyryldy. Osy oraıda tıisti sharalar qoldanylyp, tutynýshylyq nesıeleý naryǵyndaǵy táýekelderdi tómendetýge jaǵdaı jasaldy. Degenmen bul salada problemalar áli de bar. Bul jaıynda Memleket basshy­sy bıylǵy qyrkúıekte jarııalaǵan Jol­daý­ynda aıtqan bolatyn», dedi atalǵan qujatty tanystyrǵan Májilis depýtaty Albert Raý.

Birinshi kredıttik bıýronyń máli­me­tinshe, 2020 jylǵy 1 qarashadaǵy jaǵdaı boıynsha mıroqarjy uıymdarynda mıkronesıeler 170 myń kásipkerge jáne 810 myń jeke tulǵaǵa tıesili. Jekelegen nesıeler boıynsha qaryz alýshylardyń 38 paıyzy tólem merzimin ótkizip alǵan, osy oraıda 300 myńǵa jýyq adam qam­tylǵan. Qujatta kollektorlyq agent­tikter jaýapkershiligin arttyrý qaras­ty­rylǵan.

Jalpy otyrys barysynda ratıfıka­sııalanatyn zań jobalary da maquldandy. Atap aıtqanda Qazaqstan Úkimeti men BUU Bilim, ǵylym jáne máde­nıet máseleleri jónindegi uıymy (IýNESKO) arasyndaǵy IýNESKO aıasynda mádenıetterdi jaqyndastyrý halyqaralyq ortalyǵyn qurý máselesi qaraldy.

«Mádenıetterdi jaqyndastyrý orta­lyǵy» memlekettik mýzeıi» respýblıkalyq memlekettik qazynalyq kásipornynyń bazasynda Almaty qalasynda IýNESKO-nyń qamqorlyǵymen Mádenıetterdi ja­qyn­dastyrý halyqaralyq ortalyǵy quryl­maq.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev óziniń 2019 jylǵy 2 qyrkúıektegi Joldaýynda etnosaralyq kelisim men dinaralyq ózara túsinistikti nyǵaıtýdy jalǵastyrý qajetin atap ótti. Osyǵan oraı, shartty ratıfıkasııalaý halyqaralyq deńgeıde elimizdiń bedeliniń artýyna yqpal etedi. Halyqaralyq shartty ratıfıkasııalaý aıaqtalǵannan keıin Ortalyq bul jumysty elimizdiń mádenı saıasatynyń basymdyqtaryna jáne BUU-nyń 2030 jylǵa deıin turaqty damý salasyndaǵy kún tártibine sáıkes jalǵastyrady. Ortalyq etnostardyń, mádenıetter men dinderdiń shyǵý tegi salasyndaǵy irgeli jáne qoldanbaly zertteýler júrgizýge, túrli órkenıetter men mádenıetterdiń ózara áser etýiniń keshendi prosesterin qamtyp, Uly Jibek jolyn zertteýge múmkindik beredi. Sonymen qatar mádenıetaralyq qoǵamdardyń qalyptasýy jáne olardyń ǵalamshardyń ár túpkirinde biregeıligine, túrli etnostardyń máde­nıet­terin jaqyndastyrý boıynsha forým­dar, konferensııalar, dóńgelek ústel­der, ashyq dárister, trenıngter, onlaın-dárister ótkizýge jaǵdaı jasaıdy. Halyqaralyq aýdıtorııa arasynda beıbitshilik pen turaqty damý múdde­sinde mádenıetaralyq dıalog qundy­lyq­taryn taratýǵa baǵyttalǵan halyq­aralyq yntymaqtastyqqa arnalǵan biregeı platformaǵa aınalmaq», dedi atalǵan zań jobasy boıynsha baıandama jasaǵan Mádenıet jáne sport mınıstri A.Raıymqulova.

Sondaı-aq Qazaqstan men Grýzııa úkimetteri arasyndaǵy Halyqaralyq avtomobıl qatynasy týraly kelisimge túzetýler engizý týraly hattama ratıfı­ka­sııalandy. «Hattama eki­jaqty jáne tranzıttik, sondaı-aq úshin­shi elge/elderden avtokólikpen júk tasymaldaýǵa ruqsat berý júıesin engi­zýdi kózdeıdi. Qazirgi ýaqytta eki el arasynda avtokólikpen júk tasymaldaý «ruqsatsyz» negizde júzege asyrylady. Ruqsatsyz júıe Grýzııa kólik operatorlaryna avtomobıl tasymalyn oryndaý kezinde basym bolýǵa múmkindik beredi. Eger 2018 jyly eksport-ımport tasymalynyń 53 paıyzyn Grýzııa kólik operatorlary oryndasa, 2019 jyly bul kórsetkish 69 paıyzdy qurady», dedi zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Beıbit Atamqulov.

Ekinshi oqylymda depýtattar teh­nı­kalyq retteý jáne jol júrisine qarasty zań jobalaryn talqylady. Zań jobasynda júrgizýshilerdiń Qazaqstanda be­ril­gen júrgizýshi kýáligi men kólik qura­lyn tirkeý qujattaryn ózimen birge alyp júrmegeni úshin ákimshilik jaýap­ker­­shi­likti alyp tastaýdy qarastyryp otyr. Alaı­da júrgizýshiler ózimen birge jeke kýá­li­gin alyp júrýge mindetti bola­dy. Bul túzetýler shetel júrgizýshileri men she­tel­dik kólik quraldaryna qolda­nylmaıdy.

Sonymen qatar palata memlekettik bas­qarý deńgeıleri arasynda ókilet­tik­­terdi qaıta bólý, otbasylyq jáne gen­derlik saıasat máselelerine qatysty zań jobalarymen jumysty jalǵastyrý týraly usynyspen kelisti.

Jalpy otyrysta Májilis Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memle­ket­terdiń temeki ónimderine aksızder sala­syndaǵy salyq saıasatyn júrgizý qaǵı­dattary týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly zań jobasyn jumysqa aldy.

Otyrys sońynda birqatar depýtat memlekettik organdardyń basshylaryna depýtattyq saýaldar joldady. Úkimet basshysy Asqar Mamınniń atyna saýal joldaǵan Qazaqstan Halyq partııasy fraksııasynyń depýtattary quramynda genetıkalyq túrlendirilgen organızmder (GMO) bar ónimderdi Qazaqstanda satýǵa jol bermeý máselesin kóterdi. «Qazirgi kezde EAEO-nyń barlyq elinde genetıkalyq túrlendirilgen organızmderge (GMO) jáne olardan jasalǵan ónimderge qatysty jalpy saıasat qalyptastyryldy. Gendik ınjenerııa negizinde alynǵan aýyl sharýashylyǵy ósimdikteriniń tuqymdaryn satýǵa jáne egý úshin paıdalanýǵa zań júzinde tyıym salynǵan. Quramynda GMO kóp kezdesetin ımporttyq ónimder túrli shekteýler men tyıymdardyń kómegimen odaq aýmaǵynan júıeli túrde shyǵarylady», dedi depýtat Aıqyn Qońyrov.

Onyń aıtýynsha, EAEO aýmaǵynda quramynda GMO bar aýylsharýashylyq ónimderin óndirý jaǵdaılary tirkelip jatyr. Bul jartylaı fabrıkattar men tamaq ónimderin óndirýde qoldanylady. Qytaıdyń Bas keden basqarmasy bıylǵy shildede Reseıden kelgen birqatar ónimde GMO komponentteriniń tabylǵany týraly habarlady. Osyǵan nazar aýdarǵan Qazaqstannyń Halyq partııasy frak­sııasy GMO tuqymdary men daıyn ónim­deriniń aınalymyna qatysty baqy­laý jetkiliksiz ekenin jetkizdi. «Biz­diń oıymyzsha, saýda seriktesteri aldyn­daǵy óz mindettemelerin oryndamaý aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirý­shiler men halyq úshin tikeleı qater tóndiredi. Osyǵan baılanysty Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq komıssııanyń alańyn­da GMO-ǵa qatysty problemany kóte­rýdi jáne GMO tuqymdarynyń enýin, qolda­ny­lýyn jáne daıyn ónimdi EAEO aýmaǵynan Qazaqstanǵa ótkizýdi boldyrmaý úshin qosymsha Ulttyq qorǵaý tetikterin qurý­dy usynamyz», dedi A.Qońyrov.

Májilis depýtaty Káribaı Musyrman Úkimet basshysynyń orynbasary Eraly Toǵjanovtyń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda qazaq tili termınologııasy salasyndaǵy máselelerdi kóterdi. Onyń aıtýynsha, qazaq tilindegi termınderdi qalyptastyrý prosesin jetildirý jáne olardy birizdendirý qajet. «Byltyr Májiliste «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý aıasynda termınologııanyń ózekti máse­lelerin talqylaýǵa arnalǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizilip, onyń qorytyndysy boıynsha Úkimetke tıisti usynymdar joldanǵan. Alaıda qazirgi qazaq tili termınologııasy salasyndaǵy kózge uryp turǵan kemshilikter áli de tolyq túzetilmeı, qoǵam tarapynan oryndy synǵa ushyrap júr. Úkimet janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııasy bekitken termınderdiń ishinde kóńilge qonbaıtyn aýdarmalar az emes. Máselen, orys tilindegi «gostınısa» termıniniń qazaq tilinde úsh túrli ataýy bar: «meımanhana», «qonaqúı», «qonaqúıi»», dedi Káribaı Musyrman. Depýtattyń sózine qaraǵanda, mundaı kemshiliktiń úsh sebebi bar. Birinshiden, Respýblıkalyq termınologııa komıssııasynyń quramyna til máselelerimen aınalysatyn memlekettik qyzmetshiler, fılologtar, aýdarmashylar, jýrnalıst-jazýshylar engizilgen. Olardyń arasynda medısınadan basqa, áleýmettik jáne ekonomıkalyq salalardyń mamandary joq. Ekinshiden, komıssııanyń jumysyna ashyqtyq jetispeıdi. Úshinshiden, onyń qabyldaǵan termınderi usynymdyq sıpatqa ıe, ıaǵnı olardy qoldaný mindetti emes.

«Respýblıkalyq termınologııa komıs­sııasynyń mártebesin qaıta qaraý jáne ol bekitken termınderdiń memlekettik organdarda, menshik túrine qaramastan, kásip­oryndar men uıymdardyń barlyǵynda, qoǵamdyq birlestikterde is qaǵazdaryn júrgizýde, bilim berý uıymdarynyń oqý baǵ­darlamalarynda, kórneki jarnamada bur­malanbaı, birizdi qoldanylýyn qamta­masyz etýge baǵyttalǵan norma­tıv­tik-quqyqtyq aktilerdi qabyldaý qajet. Atalǵan komıssııanyń quramyn áleý­met­tik jáne ekonomıkalyq salalardyń táji­rıbeli mamandarymen, belgili sarapshy-ǵalymdarmen, úkimettik emes uıymdardyń ári zııaly qaýymnyń ókilderimen tolyq­tyrǵan jón», dedi K.Musyrman.

Budan bólek, jalpy otyrys barysynda Irına Smırnova, Keńes Absatırov, Merýert Qazbekova, Arman Qojahmetov, Ekaterına Nıkıtınskaıa jáne Azat Pe­rýashev quzyrly organdar basshylaryna depýtattyq saýal joldady.