Oılaýdy ózgertken qudiret: Abaıdyń qazaq tilin baıytýy

Qazaqstannyń uly perzen­ti­niń shyǵarmashylyǵy Reseı­men tyǵyz baılanysty, dep sanaıdy Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Saýytbek Abdrahmanov. Abaı mereıtoıyn daıyndaý jáne ótkizý jónindegi mem­leket­tik komıssııanyń múshesi bolyp tabylatyn ádebıettanýshy HIH ǵasyrda orys poezııasynyń uly tulǵalary – Aleksandr Pýsh­kın­niń, Mıhaıl Lermontovtyń, Ivan Krylovtyń óshpes týyndylaryn aýdarǵan Abaı shy­ǵar­ma­sh­y­lyǵyndaǵy «orys izi» týraly qy­zyqty, tartymdy zertteý jarııa­lady.

Abaı jáne «Evgenıı Onegın»

Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Abaıdy ulttyń rý­hanı reformatory dep ataǵan edi. Memleket basshysynyń oıyn órbite kelip, fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory Saýytbek Abdrahmanov «Aqyn mun­­daı bıikke Pýshkınnen, Ler­mon­tovtan, Mıskevıchten, Baı­ron­­­nan, Geteden, Býnınnen, Kry­lovtan, Polonskııden ja­sa­­ǵan aýdarmalarynyń arqa­synda da kóterildi» dep senim­di túrde aıtady da, «Abaı shy­ǵar­­mashylyǵy – ádebıet pen mádenıet­tiń aýqymynan asyp kete­tin bitimi bólek qubylys» dep qosyp qoıady.

Qazaq aqynynyń aýdar­ma­shy­lyq óneriniń shyńy «orys ómiriniń ensıklopedııasy» atalatyn «Evgenıı Onegındi» qazaqsha sóıletýi dep biraýyzdan tanyla­dy. Ádebıettanýshy Abdrah­ma­nov Abaı Qunanbaev aýdar­many lırıkaǵa aınaldyrǵan dep sanaıdy. «Abaı óz halqyna «Ev­gen­ıı Onegınniń» úzindilerin ǵana usynyp qoıǵan joq, ol shyǵarmanyń tól nusqasyn ja­sa­­dy. Eger ol Pýshkın romanyn tárjimeniń klassıkalyq úlgisine salyp, bastan-aıaq, óleń ól­shemi men uıqasyn saqtap aýdar­sa, sol kezdegi dala jurty shy­ǵar­ma­ny dál osy úzindilerdeı janyna jaqyn tutpas edi. Abaı nusqasynda Pýshkın romanynyń eń qajetti, qazaqtar úshin eń tyń tustary, jańashyl rýhy tolyq ashylǵan, qapysyz jetkizilgen. Bul – Abaıdyń «Evgenıı One­gı­ni», – deıdi Saýytbek Abdrah­ma­nov.

Abaı «Evgenıı Onegındi» óleńmen jazylǵan hattar kúıinde keltirgen. Qunanbaev dáýirinde qazaq aýylynda jigitter men qyzdardyń bir-birine ǵashyqtyq hat­taryn joldaýy kádimgideı dá­s­túrge aınalǵan bolatyn. On­daı hattar ádette óleńmen jazy­latyn, sodan da ózinshe bir ro­man­tıkalyq sıpat alatyn.

Osylaısha, Abaı óz oqyr­ma­nynyń suranysyn dál taba bil­di. Qazaqstandyq jazý­shy Muh­tar Áýezovtiń dál aıtqa­nyn­daı, Abaı Pýshkın shyǵar­ma­synan «epıstolıarlyq roman» jasaýǵa tyrysty jáne ony ja­saı aldy. Saýytbek Abdrah­ma­­nov «Onegın» qazaq tiline aý­darylǵan 1887 jyldy «ult má­de­nıetiniń tarıhyndaǵy bet­bu­rysty beles dep tanýǵa tıis­piz, buǵan kúmán keltirýdiń jóni joq» dep jazady.

Fılolog zertteýshiniń Tatıana men Evgenıı arasyndaǵy hat alma­sýdy taldaýǵa qatysty oı-tol­ǵamdary óte qyzǵylyqty. «Tatıananyń óz mahabbatyn aldymen ózi aıtýynan, jigitke hatty ózi jazýǵa bekinýinen Abaı bólekshe batyldyq, qazaq qoǵamy úshin úlken jańalyq kórdi, munyń ózi kerek kezde rý basqaryp ta ketetin, jaýyngerlik joryqqa qolbasshylyq etetin, paranjy degendi bilmegen qazaq áıeliniń bolmys-bitimine de jat emestigin túsindi. Abaı bul arada da jań­ǵyr­­týshy tulǵa retinde tanylady» dep jazady Abdrahmanov. «Evgenıı Onegınniń tutastaı avtorlyq týyndy dep tanylýǵa tıisti aýdarmasyn taldaı kelip, ádebıettanýshy bul jaǵdaıdy qazaq elindegi ómirmen de baılanystyra biledi: «Rasynda da, máseleniń mánisi «adamdardyń teńdiginde», «olardyń óz oılaryn erkin jetkizýinde», «jańa ómirde» bolyp tur. Búgingi saıası­lan­ǵan tilmen aıtatyn bol­saq, másele qazaq qoǵamyn odan ári demo­kratııalandyrýǵa baryp ti­re­ledi».

Endi qazaq danyshpanynyń tárjimeshilik talantyna birer mysal keltireıik. Esterińizde me, Tatıana Evgenııge: «Hot redko, hot v nedelıý raz

V derevne nasheı vıdet vas» dep tilek aıtatyn edi ǵoı. Osy tusty Abaı óziniń halqy úshin: «Shydar em kúıip men janyp,

Aıyna birer kórsem de» («Daje sgoraıa ot neterpenııa, ıa by vynesla vse, Eslı hot raz v mesıas prıshlos by ývıdet vas») dep keltirgen. Nege apta­syna bir ret demegen dep surar­syz? Demeıtin sebebi – aqyn óz shyǵarmasyn qazaq aýy­lyndaǵy jastarǵa arnap otyr. «Dala degenińiz derevnıa emes, tym quryǵanda apta saıyn bir ret, jeksenbide jurttyń bári shirkeýdegi minájatqa jınalyp jatatyn. Ien dalada adamdar aıynda bir kórisse de, qýanyp qalysady. Ásirese qyz ben jigit sırek ushyrasqan: «Jurt jamandar jatqa joryp» – muny qazaq balasy udaıy umyt­paı­dy. Sóz arasynda aıta kete­lik: daladaǵy qazaqtardyń jo­lyq­­qanda amandyq-saýlyqty tym-tym táptishtep surap qala­tyny ol kisini osydan endi birazǵa deıin kórmeıtinin bil­gen­dikten bolsa kerek...» dep aqyn oıyn tarqatady Saýytbek Abdrah­manov.

Maqala avtory ádebıet synshysy Táken Álimqulovtyń Abaı aýdarmalary qazaq tilin baıyta tústi, jańa uǵymdardy, tyń teńeýlerdi, epıtetterdi, sony sóz oramdaryn, sóz aıshyqtaryn týǵyzdy, oılaýdyń beıneli jańa túrleri shyqty degen sózine silteme jasaıdy. «Al oılaýdy ózgertýden artyq qandaı qudiret kerek?!» – dep jazady fılologııa ǵylymdarynyń doktory Saýytbek Abdrahmanov.

Lermontovpen rýhanı týystyq

Abaı Qunanbaevtyń aqyndyq kórkemdik qýaty Mıhaıl Ler­mon­tovtyń óleńderin aýdarý kezinde aıshyqty tanylǵan. Bul arada da biz qazaq aqynynyń orys aqynynyń beınesine aınala bil­genin kóremiz. О́zimizge bala kún­nen tanys myna joldardy eske túsireıikshi:

Gornye vershıny

Spıat vo tme nochnoı.

Tıhıe dolıny

Polny svejeı mgloı.

Qarańǵy túnde taý qalǵyp,

Uıqyǵa keter balbyrap.

Dalany jym-jyrt,

del-sal qyp,

Tún basady salbyrap.

«Abaıdyń Lermontovtaǵy «taý shyńdaryn» «taýǵa» túsirip, as­qaqtaǵan shyńy joq Shyń­ǵys ta­ýyna keltirip, «ańǵar­dy» «ja­zyq dalaǵa» aýys­ty­ryp, Qaraýyl­dyń aınalasy­na aı­naldyryp jibergen danysh­pan­dyǵynyń arqasynda Gete kar­tınasy qazaq jerine kósh­ken de qoıǵan», deıdi avtor. Aýdar­ma­nyń úsh nusqasyn qatar salys­tyra otyryp, Me­deý­baı Qur­manov: «Dalany jym-jyrt etip qana qoımaı, del-sal ǵyp ketetin tún qazaq saharasynyń túni, qazaq túni bolsa kerek» dep tańdanǵanyn, tam­sanǵanyn jasyrmaıdy» dep atap ótedi ádebıettanýshy Abdrahmanov.

Abaıdyń aýdarmashylyq qor­jynyndaǵy eń qomaqty olja Mıhaıl Iýrevıchtiń óleń­de­ri ekenin aıtý kerek. Qazaq oqyrmanyna onyń «Borodıno», «Jolǵa shyqtym bir jym-jyrt túnde jalǵyz», «Oı», «Qanjar», «Duǵa», «Terektiń syıy» sııaqty kóptegen shedevrleri belgili. Qazaqstandyq belgili akademık, «Abaı» ensıklopedııasyn qurastyrýshylardyń biri Zákı Ahmetov bylaı jazǵan: «Abaı Lermontov poezııasyna bó­lekshe qushtarlyqpen qaraǵan. Ol orys aqynyna erekshe jaqyn boldy, onymen rýhanı týystyq tapty. Orys poezııasyna yntyǵa otyryp, Abaı rýhanı saryndastyqtyń barsha qajetin dál osy Lermontovtan tapqan dep aıtý artyq emes. Bul kezde Abaı tek uly aqynnyń ǵana emes, búkil orys qoǵamynyń ıntellektýaldy álemin, ishteı muqtajdyǵyn, taǵdyr-talaıyn jan-jaqty paıymdaıtyn bıikke kóterilgen bolatyn. Sondyqtan ol bul halyqtyń poezııasyn da tamasha túsindi. Lermontovtyń shamyrqanýy, qaıǵysy men yza-kegi orys halqynyń, qanalýshy qoǵamnyń shamyrqanýyn, qaı­ǵy­sy men yza-kegin tanytatynyn sergek sezindi.

Saýytbek Abdrahmanovtyń pikiri boıynsha, qansha degenmen Abaıǵa Lermontov Pýshkınnen góri jaqynyraq bolǵan. «Abaı óz janynyń qajetin Lermontovtan kóbirek tapqandaı. Munyń ózi Lermontov óleńderiniń denin taza aýdarma kúıinde shyǵarýynan, al Pýshkınge kelgende erkindikke des berip, óz betinshe paıymdama jasaýǵa, keıipkerlerdiń minez bitimin, kisilik bolmysyn óz qalaýynsha ózgertýge beıimdiginen de kórinedi. Basqasha aıtqanda, Abaı Pýshkınmen jarysa sóılese, Lermontovqa qosyla sóıleıdi», dep jazady ádebıettanýshy.

«Biz mysalǵa qaryzdarmyz»

Pýshkın men Lermontovtan keıin fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory mysalshy aqyn Kry­lovqa aýysady. Onyń shy­ǵar­ma­laryn da Abaı «túpnus­qa­­nyń tyń qyrlaryn, buǵan deıin ashylmaǵan boıaýlaryn jarqyrata kórsetip» aýdarǵan.

Aýdarma úlgileri paıda bol­­­­­ǵanǵa deıin qazaqtarǵa mysal jeke ádebı janr retinde sińispegen edi dep aıtýdyń reti bar. Bul arada Krylovqa deıin mysaldyń orys ádebıetinde de keńinen taramaǵanyn aıta ketelik. Mysaly, HIH ǵasyrda sanatker ustaz Ybyraı Al­tyn­sa­rın: «Qazaq balalary mysaldy oqyǵysy kelmeıdi, oqysa da oǵan kúle qaraıdy, al olardyń ata-analary balalarymyzdy saýysqan men qarǵa bir-birimen sóılesipti deıtin qaıdaǵy-jaı­daǵyǵa oqytasyńdar dep renish bildiredi», dep jazǵan. Saýytbek Abdrahmanovtyń aıtýy boıynsha, Ivan Krylov mysaldarynyń aýdarylýy tek qazaq aýdarma óneriniń ǵana emes, tutastaı týǵan ádebıettiń damýynda da mańyzdy belesterdiń biri boldy.

Másele mynada: Abaıdyń Krylov mysaldaryn naǵyz ulttyq boıaýǵa qanyq kúıge keltirip aýdarǵany sondaı, olardy óleńniń uıqasty nusqasy retinde ǵana qaraý tipti kókeıge qonymsyz. Ashyǵyn aıtaıyqshy: Krylovtyń «Strekoza ı mýraveı» degen mysaly uly fransýz Jan de Lafontennen, al árirek ketsek – kóne grek tilinde jazǵan Ezoptan aýdarma dep tanylmaıdy ǵoı? Onda nege Abaı mysaly Krylovtan aýdarma dep tanylýǵa tıis? Saýytbek Abdrahmanov mysaldy egjeı-tegjeıli, ár jolyn jeke qarastyryp taldaıdy da, bul shyǵarmany Abaıdyń tól týyndylarymen qatar qoıýǵa bolatynyn dáleldeıdi. «О́leńniń órnektiligi, áýezdiligi qaıran qal­dy­rady, yrǵaǵy da, uıqasy da, maqamy da, sózdiń áýeni de minsiz, quıylyp tur, dep jazady Abaı mysaldaryn taldaý barysynda ádebıettanýshy. – Krylovtan jasalǵan aýdarmalardyń evolıý­sııalyq jolyn sóz etkende biz eń aldymen olardyń qazaqtyń jan dúnıesine jaqyndyǵyn, túsiniktiligin, oıdy beıneli jáne qunarly tilmen jetkizýin, sóı­tip dala ómirine beıimdelýin aı­tamyz».

Bir ǵana mysal keltireıik. Abaıda mysaldyń keıipkeri Inelik (Strekoza) emes – Shegirt­­­­­ke (Kýznechık). Onyń sebebi mynada. «Strekozanyń» qazaqshasy «ınelik», onyń túbiri – «ıne», qazaq tilinde aryq, ashań kisilerge aıtylatyn «ınelikteı ilmıip» degen sóz de bar eken. Ineliktiń ilmıgen, daýysy shyqpaıtyn jándik ekenin daladaǵy árbir qazaq biledi. Demek, Krylov mysalyndaǵy «Leto krasnoe propela» degen sóz ınelikke janaspaıtyn edi. Al shegirtke degenińiz, ala jazdaı án sala beredi jáne daýysy ájeptáýir shyǵady. Lafontende mysaldyń «Sıkada men Qumyrsqa» dep atalatyny nazar aýdararlyq jaı, al sıkada degen shegirtkeniń alystan qosylatyn aǵaıyny ekeni belgili. Alaıda Krylov, Lev Ýspenskııdiń jazǵanyndaı, Sıkadadan da bas tartqan, óıtkeni ol kezde orys oqyrmany bul jándikti bile qoımaıtyn. Krylov Shegirtkeden de bas tartqan, óıtkeni bul sóz (Kýznechık – red.) mýjskoı rodtyń sózi, ondaı jaǵdaıda mysal eki «mujyqtyń» – Shegirtke men Qumyrsqanyń sóılesýi bolyp shyǵatyn edi. Al Ivan Andreevıchke kórshi men kórshi áıeldiń áńgimesi kerek bolǵan. Sodan da Abaı Kry­lov­ty «túzete otyryp», Ine­likti Shegirtkege aýystyrady (bir jaq­­sysy – qazaqtyń tili rod qur­sa­ýyna qamalmaǵan eken), sóıtip oqıǵany ormannan dalaǵa alyp shyǵady da, aqyr aıaǵynda naǵyz qazaq mysalyn dúnıege ákeledi.

«Mysal bizdiń ulttyq sana-sezi­mimizde eleýli iz qaldyr­dy, – dep oı túıedi fılologııa ǵylym­darynyń doktory Saýyt­bek Abdrahmanov. – Yby­raı Altynsarın, Abaı Qunan­baev, Ahmet Baıtursynov, Spandııar Kóbeev, Beket О́tetileýov sııaqty avtorlardyń qalamynan shyqqan taǵylymdy aýdarmalar ýaqyt óte kele qazaqtyń tól mysaldaryn jazýǵa ıgi yqpal jasady. Biz mysalǵa qaryzdarmyz. Dál osy mysal arqyly bizdiń halqymyzdyń jazba ádebıeti álemdik sóz óneriniń úzdik úlgi­le­rimen alǵash ret tabysty. Kezinde Muhtar Áýezov my­sal­dyń kúshin halyqtyń uıqy­syn oıatatyn, jigerin janıtyn, janyn jańartatyn, sanasyn silkindiretin serper sózge teńegen edi. Ondaı sóz bizge qaı kezde de kerek. Qazir ásirese kerek».

Zertteý avtory Qazaqstan Pre­zı­denti Qasym-Jomart To­qaev­tyń Abaıdyń maqtan men masyldyq psıhologııadan arylyp, qaırattanyp eńbek etýdi, talaptanyp bilim izdeýdi nası­hat­taǵanyn aıtqan sózin keltirip, bú­gingi kúnmen taǵy da baıla­nys­tyrady. Osy «Shegirt­ke men Qumyrsqa» mysalynan biz Memleket basshysynyń aıt­qan sózderiniń kókeıkestiligin kóre­miz: shegirtkeniń jalqaý jeńil­­tektigi qurdymǵa ketiretin jol, baqýatty ómirge, baqytqa, ıgilik­ke tek qumyrsqanyń erin­beıtin eńbek­qorlyǵy ǵana jet­ki­ze alady.

Intellektýal Saýytbek Abdrah­manov árbir qazaqty aýyq-aýyq Abaı tomyn qolǵa alyp turýǵa, óleńderin qaıtalap oqýǵa, aqyn aldynda ishteı esep berip: «Abaıdyń aıtqan aqylyn aldym ba, aıtqan synynan qo­ry­tyndy shyǵardym ba, shyq degen bıigine umtyldym ba, adam atyn aqtaıtyndaı ne istedim men ózim?» degendeı oıǵa túsip turýǵa shaqyrady. Ulttyń uly ustazy dál osylaı etý ar­qy­ly Qazaqstannyń ótkenin, bú­gi­nin jáne keleshegin birtutas baılanystyrǵan bolatyn.

Andreı BELOBORODOV,

«Argýmenty ı fakty»