Ult muraty – táýelsizdikti tuǵyrly etý

Táýelsizdik – erekshe uǵym. Táý eterimiz Táýelsizdigimiz bolǵan soń, babalarymyz ańsap ótken asyl mura – Azattyqtyń aldynda bas ımeıtin Alash balasy joq. Saqtardyń saltyn saqtap, ǵundardyń ǵurpyn ustanyp, túbi bir túrki jurtynyń túndigin túrip otyrǵan Uly Turan topyraǵy, sol topyraqty qonys etken qazaq halqy – basynan nebir zulmat jyldardy ótkerip, quryp ketý men irip ketýdiń az-aq aldynda qaldy. Qalmaqtyń qylyshyna týralyp, otarlaý saıasatynyń otynda kúıdi. Qazan tóńkerisinde – qańtaryldy. Asharshylyqta – isherge as tappaı ańtaryldy. «Saıyńnan saıaq qurly saıa tappaǵan» qarakózderimiz saıası qýǵyn-súrgin jyldary dúnıe júzine tarydaı shashyrady. Tartqany – azap, kórgeni – tozaq boldy.

Alashty azattyqqa bastaǵan arysymyz Álıhan Bókeıhan bir sózinde «Alyspaǵan, ju­lys­paǵan bostandyq atyna min­beı­di, buǵaýdan bosamaıdy, eri quldyqtan, áıeli kúńdikten shyqpaıdy, malyna da, basyna da ıe bolmaıdy», deıdi. Ult kóseminiń únin estip, qazaq qan qaqsaǵan jyldarǵa qaıyrylyp qaraǵan saıyn erkindikti eshkim de enshilep bermeıtinin túsindik. Oǵan jetý úshin tynymsyz kúres, taý qoparar tabandylyq qajet eken. Qazaq halqy sol qaıǵy men qasiretke, azap pen arpalysqa toly joldy júrip ótti. Aıaqtan shalyp súringen, alaýyzdyqtyń aldaýynda qalyp búlingen kez­de­ri­miz de boldy.

Aqyr sońy erkindikke um­tyl­ǵan eldiń qadamy qaıyrly bolyp, Ertis pen Edildiń eki arasyn en jaılaǵan esil jurt erkindikke qol jetkizdi. Ǵasyrlar boıy arman bolǵan azattyqtyń altyn nuryna shomylyp turmyz. «Sen netken baqytty ediń, keler urpaq, Qaraımyn elesińe men tańyrqap, Jańǵyrtyp jer saraıyn sen kelgende, Kórpemdi men jatarmyn qyrda qymtap», dep jyrlaǵan Qasym aqynnyń úni keledi qulaǵymyzǵa. Aqyn aıtyp otyrǵan baqytty urpaq – biz. Bizdiń qurdastarymyz, bizdiń zamandastarymyz. Bir aspannyń astynda bir aýamen tynys alǵannyń barlyǵy zamandas!

О́z aldymyzǵa otaý quryp, óz otymyzdy ózimiz jaǵyp otyr­myz. Solaı boldy eken dep bosańsýǵa da bolmaıtyn sekil­di. «Táýelsizdik týyn tigýge qan­­sha­lyqty qajyr-qaırat kerek bolsa, ony qulatpaı saq­tap qalýǵa sonshalyqty qa­jyr-qaı­rat kerek!», deıdi Elbasy Nursultan Nazarbaev. Táýbe­si­nen jańylmaǵan jurtty Táńiri táýelsizdikpen synaıdy. Basqasy basqa, bostandyqtan aıyrylyp qal­­maýǵa barymyzdy salýǵa tıis­­piz. HHI ǵasyr kelip, aqyl-oıy tolysty ma degen adamzat balasy áli de ala taıdaı búlinip jatyr. Astan-kesteńi shyqqan álemge oı tarazylamaı qaraýdyń ózi qaýipti.

Iá, memlekettiń jer aýmaǵy máselesine núkte qoıyp, shekaramyzdy shegendep aldyq. Adamzat balasynyń qas jaýy sanalatyn jappaı qyryp-joıý qarýynan óz erkimizben bas tartyp, syndarly syrtqy hám ishki saıasatty qalyptastyrdyq. San túrli salanyń tamyryn basyp, damý dańǵylyn daralap, turaqtylyqty tuǵyrdan túsirmeı kelemiz. Sondyqtan dúnıe júziniń saıası kartasynda toǵyzynshy terrıtorııaǵa ıelik etip turǵan Qazaqstannyń qazirgi bıigin, alǵan asýy men jetken jetistigin barymyz dep baǵalaýǵa ábden bolady.

Alaıda zamannyń da, ýa­qyt­tyń ta aǵyndy sý ispetti bir orynda turalap toqtap tur­maıtyny belgili. Búginge beril­gen múmkindik máńgilik eken dep maldanatyn, jeterimizge je­tip, shyǵar bıigi­miz­ge shyqtyq dep aldanatyn jónimiz joq. Aldaǵy álem tynysy áli de ala tuman. Sol sebepti eń aldymen, toǵyzynshy terrıtorııany enshilep turmyz dep toqmeıilsýden buryn tórimizdi toltyryp alýǵa umtylýymyz qajet. Jerimiz halyqqa tolma­ıynsha qaýiptiń bulty seıilmeıdi. «Kóp qorqytady, tereń batyrady». Azýyn aıǵa bilegen alyp derjavalardyń arasynda qonys tepkenimizdi bir sátke de bolsyn qaperimizden shyǵaryp almaýymyz kerek.

Al qazirgi jaǵdaıymyz qan­daı? Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi Ult­tyq statıstıka bıýrosynyń máli­meti­ne sensek, bıylǵy 1 qarashada Qazaqstan halqynyń sany 18 833 133 adamdy qurap otyr. Sonyń 11 109 798-i qala turǵyndary bolsa, 7 723 335-i aýyl azamattary kórinedi. Adamı kapıtalymyzdyń eń kóp úlesi Almaty (2 073 458 adam) jáne Túrkistan (2 039 861) oblystaryna tıesili. Jer aýmaǵy 2 724 902 sharshy metrdi quraıtyn memleket úshin bul – maqtanarlyq kórsetkish emes. Búgingi jaǵ­daıy­myz bulaı bolǵan soń, aldaǵy kúnge alańdaýdyń da jóni bar. Alańdatyp otyrǵan «Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamynyń 2030 jylǵa deıingi boljamy. Atalǵan ortalyq aldaǵy on jylda otan­das­tarymyzdyń sany nebári 11,8%-ǵa ósip, 20 mln 692 myń adam­dy quraıdy degen boljam ja­sap otyr.

Árıne, sarapshylar bul kór­setkishterdi oıdan qurap otyr­ma­ǵany belgili. Halqy­myz­dyń osyǵan deıingi ósim paıyzyn, túrli statıstıkany nazarǵa alǵa­ny anyq. Ǵalymdardyń paıym­daýynsha, halyq sanyn art­ty­rýdyń eki joly bar kóri­ne­di. Sonyń alǵashqysy – qan­das­ta­rymyzdy atajurtqa oral­tý máse­lesi. Bul máseleni keıin­gi otyz jylǵa jýyq ýaqytta qan­daı da bir júıeli jolǵa qoıa alǵan sııaqtymyz. Árıne, elep-eksheıtin, eskeretin máseleler áli de bar. Alaıda bul baǵytta jasa­lyp jatqan jumysty qar­qyn­­dy dep baǵalaýǵa bolady.

Halyq sanyn arttyrýdyń endigi joly – halyqtyń tabıǵı ósimi. Tabıǵı ósimniń artýy úshin, eń birinshiden, analar qaýymynyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa qatysty jasalatyn kómekti arttyrý qa­jet. Sonymen qatar analardyń jár­­dem­aqysyn ósirý men olarǵa kór­setiletin medısınalyq kó­mek­­­ti de júıeli jolǵa qoıǵan jón bolar edi. Elimizde tabıǵı ósim oń baǵytqa ıe degenimizben, ha­lyq sanyn arttyrýdy yntalandyratyn naqty baǵdarlamaǵa, mem­lekettik ıdeologııaǵa jiti kóńil bólý qajet-aq. Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıtyp ótkendeı, «Otbasylyq-demografııalyq ahýal – zor alańdaýshylyq týdyryp otyrǵan məsele».

P.S. Aıta berseń, táýelsizdikti tuǵyrly etýdiń alǵysharty kóp-aq. Aıbarly armııa, syndarly saıasat, áleýetti ekonomıka, tutastyq pen tatýlyq qajet erkin elge. Bizde osynyń barlyǵy bar. Álem elderimen terezemiz teń, keregemiz keń. Endigi keregi – asqaq rýh pen tegeýrindi tolqyn, sanaly urpaq. Máńgilik el ıdeıasyn muratyna aınaldyratyn – osy ekeýi. Olar turǵanda táýelsizdik dep atalar tátti uǵym da máńgi jasaıtyn bolady...