Álemdi jaýlaǵan indet Qazaqstannyń iri kásiporyndarymen qatar, shaǵyn jáne orta bızneske de keri áser etti. Karantın jaǵdaıynda kóptegen bıznes nysandary qyzmetin toqtatyp, jumysshylaryn aqysyz eńbek demalysyna jiberýge nemese qysqartýǵa májbúr bolyp otyr. Máselen shilde aıynda Qostanaı oblysynda tirkelgen 53 myńǵa jýyq orta jáne shaǵyn bıznes sýbektileri birden 4%-ke qysqarsa, 1 qazandaǵy derek boıynsha 3 716 kásiporyn jabylyp, kásipkerler sany 6,7%-ke azaıǵan. Solardyń qatarynda oblys turǵyndary arasynda óte tanymal bolǵan «Hottabych» dúkender jelisi de bar. 2004 jyly jeke kásip ashyp, turmystyq tehnıka saýdasymen aınalysa bastaǵan qostanaılyq kásipker E.V. Ermakova karatantın kezinde shyǵynǵa ushyrap, bıznesin jabýǵa májbúr boldy.
- Karantın kezinde dúkenge kelýshiler sany birden qysqardy. Sonymen qatar ınternet dúkenimizden saýda jasaýshylar da azaıdy. Sondyqtan bıznesimizdi satyp, Reseıge kóshýge týra keldi, deıdi jeke kásipker Elena Ermakova.
Qazirgi tańda Reseıdiń Nıjegorodsk oblysyna qarasty aýylǵa kóshken Elena Ermakova Instagramm jelisindegi paraqshasynda bloger retinde Qazaqstandaǵy bıznesten keıingi ómiri jaıynda jańalyqtarymen turaqty bólisip otyrady.
Iá, bul tek bir ǵana mysal. Al pandemııa sozylǵan saıyn qıyndyqqa ushyrap, tyǵyryqqa tirelip jatqandar da artyp keledi. Munyń sebebi nede? Memlekettik qoldaý jetkiliksiz be, álde kásiporyndardyń áleýeti álsiz be? Osy máseleler boıynsha shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń óńirdegi jaǵdaıyna taldaý júrgizip kórsek.
Shaǵyn jáne orta kásipkerlik kez kelgen memleket ekonomıkasynyń negizi retinde halyqty jumys oryndarymen qamtamasyz etip, kóptegen otbasynyń áleýmettik turmysyn jaqsartýǵa yqpal etedi.
Eldegi tótenshe jaǵdaıdan kóp zardap shekken qyzmetter sektorynda taksı, júk tasymalynyń shektelýi kesirinen kólik qyzmeti, bazarlardyń, iri saýda ortalyqtarynyń jabylýy saldarynan saýda sektory, ákimshilik qyzmetterdi kórsetý jáne t.b. salalyq kásipkerliktiń sany birden qysqardy.
Al Azııa damý banki sarapshylarynyń zertteý kórsetkishteri boıynsha Qostanaı oblysynda shaǵyn jáne kásipkerliktiń negizgi bóligi (28.3%) saýdamen aınalysady eken. Odan keıin qurylys (9.1%), bilim berý (8.8%), memlekettik basqarý (7.2%), aýyl sharýashylyǵy (7%) jáne t.b. Qostanaı oblysy boıynsha shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń salalyq qurylymy tómendegi kestede berilgen.
Jalpy óńirlik ónimdegi shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń jalpy qosylǵan qun úlesi de tómendegen. QR Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka jónindegi komıtetiniń derekteri boıynsha 2020 jyldyń I jartysynda Qostanaı oblysynyń jalpy óńirlik ónimi 971,7 mlrd teńgeni qurap, respýblıkanyń jalpy ishki ónimine 3,4% salym jasady. Osy kezeń ishinde oblys respýblıkada 26,5% kórsetkishpen 3-orynda tur (sonyń ishinde shaǵyn kásiporyndar – 19,1%, orta kásiporyndar – 7,4%). 2019 jylmen salystyrǵanda (2019 – 28,4%) atalǵan kórsetkishtiń 1,9 paıyzdyq tarmaqqa tómendeý úrdisi baıqalǵan.
Elimizde karantınge baılanysty ýaqytsha jumystary toqtap qalǵan kásiporyn, uıym jumysshylaryna, áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasylar men kópbalaly, múmkindigi shekteýli bala asyrap otyrǵan ata-analarǵa aqshalaı da, azyq-túlikpen de jan-jaqty kómek kórsetilýde. Shaǵyn jáne orta bıznes ókilderine qoldaý retinde olardyń nesıelerin tóleý keıinge shegerilip, tıimdi nesıe berý úshin memleketten arnaıy qarjy bólindi.
QR Qarjy mınıstrliginiń memlekettik kirister komıtetiniń resmı saıtynda «Tótenshe jaǵdaı (Covid-19) kezeńinde salyq tóleýshilerge qoldaý sharalary» naqty kórsetilgen. Máselen, qyzmet túrleriniń tizbesi boıynsha qyzmetin júzege asyratyn mıkro, shaǵyn nemese orta kásipkerlik sýbektilerine kelesideı jeńildikter aıqyndalǵan:
2020 jylǵy 1 sáýirden bastap 1 qazanǵa deıingi kezeńde bastalatyn tólem kózinen ustalatyn jeke tabys salyǵynyń, jeke praktıkamen aınalysatyn tulǵa derbes tóleıtin jeke tabys salyǵynyń, dara kásipkerdiń ózi úshin tóleıtinderin qospaǵanda, áleýmettik salyqtyń, mindetti zeınetaqy jarnalarynyń, mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalarynyń, áleýmettik aýdarymdardyń, mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrýǵa jarnalar men aýdarymdardyń mólsherlemelerine «0» koeffısıenti belgilendi (QR Úkimetiniń 20.04.2020 jylǵy №224 qaýlysy).
Al A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıtetiniń dosenti, ekonomıst Andreı Koval shaǵyn jáne orta bıznestegi kásipkerlerdi salyqtan múldem bosatý qajet ekendigin aıtady. Kásipkerlerdiń basym kópshiligi nesıe alǵandar. Sondyqtan eldegi jaǵdaı durystalǵansha nesıe prosentterin alyp tastap, qaryzdaryn tóleýdi ýaqytsha toqtatýdy usynady. Sonymen qatar shaǵyn jáne orta bıznes te qarap otyrmaýy tıis. Olar kásibin qazirgi jaǵdaıǵa beıimdeýi kerek degen keńes beredi.
Syndarly sátte memleketpen qatar elimizdegi iri kompanııalar da kópshilikke qol ushyn sozyp, kómek kórsetip keledi.
Máselen, Eurasian Resources Group koronavırýs ınfeksııasyna qarsy kúres aıasynda respýblıkalyq «Biz birgemiz» qoryna alǵashqylardyń biri bolyp $10 mln bólse, Elordadaǵy aldyn alý sharalaryna qosymsha 100 mln teńge baǵyttaǵan.
Pandemııaǵa qaramastan, Eýrazııalyq Top quramyndaǵy barlyq kásiporyndar qalypty tártipte jumys istep jatyr. О́ndiris josparlary tııanaqty oryndalýda.
Sonymen qatar ERG óz qyzmetkerlerin barynsha qoldaý maqsatynda qalyptasqan dástúr boıynsha jeltoqsan aıynda 13-shi aılyq berýmen shektelmeı, barlyq óndiristik kásiporyn qyzmetkerlerine pandemııa tusyndaǵy erekshe kúrdeli jaǵdaılardaǵy eseli eńbegi úshin arnaıy yntalandyrý retinde qosymsha aqy tóleıdi. Kompanııa bul maqsatqa qosymsha 6 mıllıard teńgeden astam qarajat baǵyttaýdy josparlap otyr.
Koronavırýs pandemııasy Qazaqstan úshin ǵana emes, kúlli álem úshin úlken synaq bolyp otyr. Sondyqtan memleket te, áleýeti bar iri kompanııalar da halyqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etip, densaýlyǵyn qorǵaý jumystaryna erekshe kóńil bólýi kerek. Pandemııa kezinde aqsap qalǵan bıznesti tik turǵyzyp, alǵa jeteleý úshin birigýimiz qajet. «Jumyla kótergen júk jeńil» demekshi, birigip áreket jasaý arqyly ǵana qandaı da bolmasyn qıyndyqty jeńip shyǵýǵa bolady.
Amangeldi Shýrentaev,
Qostanaı