Qazaq kınosy qaıda baǵyt alyp barady?

Qazaq kınosy, onyń tabıǵaty men kórkemdik deńgeıi degende, ras, kóńilge túrli-túrli oıdyń oralatyny bar. Ásirese sońǵy ýaqytta ekrannan ulttyq fılm­derdi kórip otyryp ulttyń ıisin sezbeı tym-tym jıi pu­shaı­man kúıge túsýimiz kóbeı­gen saıyn kúrmeýi sheshilmeı kele jatqan osy bir má­se­leniń túıinin tarqatyp kórgimiz keldi.

Sonymen, ulttyq kıno dege­nimiz qandaı kıno? «Qazaqtyń qalybyn buzbaı jetkizdim», dep júrgen búgingi rejısserler jumysy óz týyndylarynda ulttyń janyn ashyp, naǵyz qazaqy minez ben rýhty asqaqtata alyp júr me? Osy saryndas jalǵasyp kete beretin sansyz su­raq­tyń túıinin tabý úshin de oqtyn-oqtyn otandyq rejıs­serler jumysyna oralyp turatynymyz bar. Sonyń biri – Aqan Sataev. Búginde «Jaýjúrek myń bala», «Anaǵa aparar jol», «Tomırıs» sekildi ult tarı­hyn tereń qaýzap, ony kıno tili­ne aınaldyrýda úzdiksiz eń­bek sińirip júrgen kınogerdiń ju­mysyn ár tusaýkeser saıyn asy­ǵa kútkenimizben, kóńildiń kóp jaǵdaıda qanaǵattanbaı, myń san suraqtyń shyrmaýynda kıno­teatrlardan kúpti bolyp qaıta­tyny nelikten eken?

Ras, rejısser qııalyna qanat bitir­gen jumystardyń qaı-qaısysy da jal­pylaı saraptaǵanda taqyryp tur­ǵysynan da, qamtylý aýqymy ja­ǵynan da taza ulttyq negizdi tirek et­kendigine eshkimniń daýy joq. Áıt­se de sol fılmderdi kórip otyryp, kadrlar arasynan qazaqtyń ózin, búgingi bet-beınemizdi tanyp, jan álemimiz álemtapyryq kúıge tús­peıtini nelikten eken? Máselen, qy­taıdyń, nemese japon men koreı ha­lyq­tarynyń ulttyq taqyryptaǵy ǵana emes, zamanaýı máselelerdi tirek etken fılmderin tamashalap otyryp, sol ulttyń tutastaı ózin, qalyby men qa­ry­myn, jalpy tynysyn sezingendeı bolamyz. Iаǵnı muny kıno tiliniń birde kózge kórinip, birde astarly beriletin artyqshylyǵy desek, sol erek­shelikti asa bir sezimtaldyqpen ańǵara bilgen sýretkerler izdenisine tánti bolmasqa sharańyz qalmaıdy. Demek, biz aıtyp júrgen ulttyq kıno­nyń negizgi tini de, tamyry da syrttaı qaraýǵa ǵana súıkimdi qazaqy kostıýmdi kıip, qolǵa dombyra ustap, oryndy-orynsyz tusta qazaqtyń ózge de ulttyq salt-dástúr men tarıhı oqıǵalaryn baıandaýmen tolyq qamtylady deý aǵattyq bolsa kerek.

Kınodaǵy syrtqy ásemdik ál­bet­te jaqsy, biraq ishteı ulttyń qara­paıym ǵana bolmysy men jalpy fol­klorlyq ereksheligin aıshyqtap kór­sete almaýdyń saldary qazaqy ta­qyrypty qaýzaǵanymen, jalpy jany da, júrek soǵysy da qazaqtan áldeqaıda alys fılmderdiń búginde kóptep ekranǵa shyǵýy álbette kez kelgen kózi qaraqty kórermendi oılandyrýy zańdy. Máselen, osydan týra jarty ǵasyr buryn túsirilgen Sultan Qojyqovtyń «Qyz Jibek» fılmin alyp qaraıyqshy. Qazaq kınematografııasynyń altyn qoryna engen jaýhar týyndy bizdiń joǵaryda aıtyp otyrǵan barlyq ýájimizge jaýap beretindeı. Iá, munda da «Tomırıs» pen «Qazaq handyǵyn» túsirip, búginginiń ulttyq rejısseri atanyp úlgergen Aqan Sataev pen Rústem Ábdirash qoldanǵan kórkemdik tásildiń barlyǵy túgel. Tipti keıbir tusta tehnıkalyq múmkindik turǵysynan olarǵa ese jiberip alatyn jerleri de bar. Alaıda soǵan qaramastan, «Qyz Jibek» – kınodaǵy ulttyq ta­qyryptyń etalony. О́ıtkeni munda ult­tyq taqyryp pen qatar ulttyń ózi, qazaqtyń jany da qatar ómiri sú­rip jatady. Ol erekshelik tek ult­tyq kostıým kıgen, qazaqy baı tilde sóı­legen akterler oıynynda ǵana emes, jalpy rejısserdiń kórkemdik kóz­qarasy men tula boıy tutas qazaq dep soqqan júreginde, ultty tamyrynan tanyǵan kóregendiginde jatsa kerek. Sonyń arqasynda túsirilim jumysyna atsalysqan mamandardyń barlyǵy da ulttyń únin óz bederinde beıneledi. Aıtýly fılmge mýzyka jazǵan bir ǵana Nurǵısa Tilendıevtiń talanty qazaqtyń tutas bolmysymen bite qaı­nasyp ketkeli qashan! Kınodaǵy bir ǵana «Aqqý» kúıiniń oryndalýy talaı kórermenniń kóńil qylyn shertip, óz ishine úńilip, rýhyn jańǵyrtýǵa qalt­qysyz qyzmet etip tur­ǵandaı. Al siz  júrek pernesin dóp basyp, kó­ńil qylyn shertetin, sol arqyly kórermen boıyndaǵy ulttyq rýhyn bir silkintip alyp, óz ishine úńilýge úndeıtin mezetterdi joǵaryda biz tilge tıek etken qos rejısser bastaǵan, búgingi talaı halyqaralyq kıno dodasynda top jaryp júrgen kınogerler týyndysyna qatysty aıta alamyz ba? Árıne, joq! О́ıtkeni syrty qazaqsha bolǵanymen, jany, úni ult tilinde ún qatpaıtyn fılmderdiń óskeleń urpaqqa berer tálimi de, taǵylymy da joqqa tán. Bul týraly kıno synshysy Dana Ámirbekova bylaı dep pikir bildiredi:

– Jalpy kez kelgen óner túri, so­nyń ishinde kıno tili – ulttyq ıdeolo­gııany jetkizýshi basty qural. Kıno arqyly úlken tárbıe júrgiziledi, kórer­men oılanady. Ekran arqyly adam ózin, bary men joǵyn, jetkeni men joǵaltqanyn saraptaıdy. Al kınodaǵy jalpy ulttyq rýh, onyń jastar sanasyna áserine kelsek, ras búginde kóptegen rejısserlerimiz tek syrtqy formany qýyp, kınonyń maz­munyn qazaqy tabıǵatqa, jalpy ulttyń óz tilinde jetkizilýine kelgende taıazdyq tanytyp keledi. Sonyń saldarynan da aty, taqyryby qazaqy, tipti tarıhı bolǵanmen, zaty qoıyrtpaq, plakattyq formattaǵy fılmder kó­beıip kele jatyr. Kóbeıgeni jaqsy, álbette. Biraq rejısserlerimizdiń ul­t­­­tyq taqyryptardy atoılap qaý­zaǵanymen, shyn máninde zatynyń qoıyrtpaǵyn kórip, jıi kúmiljip qaıtatyn jaıttar da az emes. Máselen, joǵaryda atalǵan esimderdi jaqsy rejısser retinde tanyǵanymyzben, fılmderinen kóbinese kórkemdikten buryn, plakattyq, ıdeologııalyq urandy qadamdardy jıi baıqaımyz. Tipti keıde sol rejısserlerdiń ju­mysynan ulttyq mýzykamyzdy, qa­la berdi dombyra kúmbirin tyń­damaı, jat eldik áýenderge arbalyp shy­ǵatyn kezder tym jıi qaıtalanady. Mu­nyń sebebin sonaý túp-tamyrdan izdeý kerek shyǵar. Tarıhyn, ulttyq ádebıetin tereń bilip, sol negizde tynystaǵan rejısser jumysy da sol negizde óriledi. Buǵan Sháken Aı­manov, Sultan Qojyqov, Abdolla Qar­saqbaevtardyń fılmderi men jalpy kınolaryndaǵy azamattyq pozısııalaryn mysalǵa keltirýdiń ózi kóp nárseni aıtady ǵoı dep oılaımyn. Ol qatarǵa dástúrli ulttyq kınomyzdyń jolyn búginde jemisti jalǵap, tarıhı tulǵalar ómirine jańashyl ǵu­myr syılap kele jatqan Satybaldy Narym­betov bastaǵan, keıingi býynnan Serik Aprymov, Dárejan О́mirbaev ju­mystaryn batyl ataýǵa bolady dep oılaımyn. Munda anaý aıtqandaı folklor bolmaýy múmkin, esesine qazaqtyń jany saırap jatyr. Qazir ultymyzǵa sondaı fılmder jáne shyn ónerdi baǵalap, astaryn túsine biletin saýatty kórermen kerek, – dese, belgili kınotanýshy, ónertaný kandıdaty Názıra Rahmanqyzy:  – Biz ýnıversıtette bolashaq rejısserlerdi tárbıelep júrip, shákirttermen únemi pikirlesip otyramyz. Sonda baıqaǵanym – qazir erkin oıly jastarymyzdyń kópshiligi ózin, jalpy tanymyn qazaqy túsinikpen shektemeıdi. Olar ózderin álemniń balasy sezinedi. Iаǵnı jahandaný jalyna jarmasqan bolashaq kınogerler ónerdi ǵalamdyq tanym negizinde týdyrýǵa yntaly. Soǵan umtylady. Bir jaǵynan bul da durys. О́ıtkeni jańa ǵasyrda ónerdiń, onyń ishinde, ásirese, kıno óneriniń aıasy keńeıip, damyp, jahandyq, ıaǵnı jalpyadamzattyq sıpat alýda. Qansha jerden ulttyq tanymdy alǵa tartqanymyzben, jańa zaman usynyp otyrǵan talaptarmen de sanasýǵa, sol standartqa saı bolýǵa jáne tıispiz. Bul – tereń zerdeleýdi hám saraptaýdy qajet etetin másele.  Dese de, ár kınoger tól eńbeginde ulttyq tamyr-tanymnan alshaq ketpeı, óneriniń ózegin osydan shyǵaryp otyrsa, onda másele basqa. Osy turǵydan kelgen kezde jastarymyzdy óziniń tól ádebıetin jetik meńgerip, qazaqsha oılanýyna barynsha nazar aýdartýymyz kezek túttirmeıtin másele. Qazaqsha oılaı alatyn jastan mindetti túrde qazaqy qoltańba qalady, – degen oıdy alǵa tartady.

Iá, bul másele bir ǵana maqalanyń aýqymyna syımaıdy. Kúrdeli de júıeli hám keshendi taldaýdy, pikir­talasty qajet etedi. Osy oraıda al­daǵy ýaqytta aıtýly másele kıno áleminde júrgen kásibı mamandardyń qatysýymen jalǵasyn tabady dep senemiz. 

Áńgime álqıssasyna qaıta oral­saq. Kezinde ádebıet belgili bir ıdeo­logııalyq maqsatta ǵana emes, ult­tyń rýhyn bekitetindeı, óziniń tuǵyryn nyqtaıtyndaı asa bir ma­ńyzdy ról atqarsa, búginde sol jaýap­kershilikti kıno óneri moınyna alyp otyr. Osyndaı bir jaýapty kezeńde bizdiń kıno mindetti túrde ulttyq bolýy shart. Iаǵnı fılm basynan aıa­­ǵyna deıin  dinı nemese basqa emes, taza ulttyq maqsatqa, ulttyq múd­dege qurylýy tıis. О́ıtkeni kıno – ıdeologııanyń basty quraly. Osy oraı­da uly kemeńger Muhtar Áýezovtiń «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen danalyq sózin áńgime etip otyrǵan sala­­myzǵa qaraı laıyqtap, el bolamyz desek, eń áýeli kınomyzdy túzeý kerek-aý degimiz keledi.