Adamzat balasyn alapat indetpen arpalystyryp qoıǵan súreńsiz jyl da qabyrǵamyzdy qaıystyryp baryp támamdalǵaly tur. Resmı málimetke úńilsek, osy kúnge deıin elimizde 197 myń adam vırýs juqtyryp, sonyń tek 172 myńy ǵana aıyǵa aldy. О́kinishke qaraı, keseldiń kesirinen 2 686 otandasymyz kelmestiń kemesine minipti. О́mirden ozǵandardy oıǵa alǵan saıyn elimizdegi onsyz da demin ishke tartyp turǵan demografııalyq ahýalǵa alańdaıtyn boldyq...
Onyń ústine, Qazaqstanda on jylda bir ótkiziletin Ulttyq halyq sanaǵy da bıylǵy indetke dóp kelgen-di. Bıyl emes-aý, el azamattary áýelde byltyr túgendelýi kerek edi. Alaıda túrli sebepterge baılanysty keıinge shegerilgen-di. Endi koronavırýstyń kesirinen Ulttyq halyq sanaǵy taǵy bir jylǵa shegerildi.
Ulttyq sanaq demekshi, Ulttyq statıstıka bıýrosy keltirgen málimetterge de kóz júgirtken artyq bolmas edi. Sebebi, elimizdegi tap qazirgi demografııalyq ahýaldyń jaı-kúıi naq osy bıýronyń keltirgen málimetterinde kórinis tapqan. Máselen, bıylǵy 1 qarashadaǵy esep boıynsha Qazaqstan halqynyń sany 18 833 133 adamdy qurap otyr. Sonyń 11 109 798-i qala turǵyndary bolsa, 7 723 335-i aýyl azamattary kórinedi. Adamı kapıtalymyzdyń eń kóp úlesi Almaty (2 073 458 adam) jáne Túrkistan (2 039 861) oblystaryna tıesili.
Statıstıka salasynyń mamandarynyń aıtýynsha, bıylǵy qańtar-qyrkúıekte halyqtyń tabıǵı ósimi qaıtys bolǵandar sanynyń kóbeıýine baılanysty ótken jyldyń tıisti kezeńmen salystyrǵanda 11,7 myń adamǵa nemese 5,8%-ǵa azaıdy. Qarastyrylyp otyrǵan kezinde qaıtys bolǵandar sany 124,7 myń adamdy qurady.
О́tken jylǵy qańtar-qyrkúıekpen salystyrǵanda bıyl qaıtys bolǵandardyń sany 24,6 myń adamǵa nemese 24,6%-ǵa kóp. О́lim koeffısıenti 1 000 turǵynǵa shaqqanda 8,88-di qurady.
Adamdardyń ómirden ozýynyń negizgi sebepteri de belgili bolyp otyr. Máselen, qan aınalymy júıesi aýrýlary – 22,1%, tynys alý organdary aýrýlary – 15,6%, isikter – 9,3%, as qorytý aýrýlary – 7,6% jáne jazataıym oqıǵalar, ýlaný jáne jaraqattaný – 6,4%-dy qurap otyr. Eń aıanyshtysy sol, 1 jasqa tolmaı shetinep ketken nárestelerdiń de sany keltirilgen. Máselen, bıyl ómiri erte úzilgen balalardyń sany – 2 448 (ótken jylmen salystyrǵanda bul kórsetkish 44 ólimge nemese 1,8%-ǵa azaıǵany baıqalady). Náreste ólimi 1 000 tiri týǵandarǵa shaqqanda 7,80-di quraıdy.
Demografııalyq ahýalǵa áser etetin birden-bir faktor – otandastarymyzdyń otbasy quryp, shańyraq kóterýge degen qulshynysy sanalady. Máselen, bıylǵy qańtar-qyrkúıekte elimizde 87,6 myń neke tirkelipti. Bul kórsetkish ótken jyldyń osy merziminde tirkelgen neke sanynan 16,4 myńǵa nemese 15,7%-ǵa azaıǵanyn baıqatady. Osylaısha, neke tirkeýdiń jalpy koeffısıenti 1 000 turǵynǵa shaqqanda 6,24-ti qurap otyr. Bir ókinishtisi sol, negizgi másele neke sanynyń azaıǵandyǵynda bolyp otyrǵan joq, tym kóp ajyrasyp jatqandarynda bolyp tur. Toǵyz aıdyń ishinde elimizde 17,3 myń neke buzý týraly akti tirkeldi. Ajyrasýdyń jalpy koeffısıenti 1 000 turǵynǵa shaqqanda 1,23-ti qurady.
AHAT málimetteri boıynsha bıylǵy qańtar-qyrkúıekte 313,9 myń sábı dúnıege kelipti. Bul kórsetkish ótken jyldyń dál osy merziminde týǵan balalardyń sanynan 12,9 adamǵa nemese 4,3%-ǵa kóp. Al týýdyń jalpy koeffısıenti 1 000 turǵynǵa shaqqanda 22,36-ny qurap otyr.
Bıylǵy 31 qańtarda Túrkistan oblysyna qarasty Saryaǵash aýylynyń turǵyny Janar Anarbaeva dúnıege Adına, Medına jáne Úsen esimdi úshemdi ákelip, shańyraǵyn shattyqqa bólegen bolatyn. Árıne, dúnıege sábı ákelý – ár ana úshin baqyt.
Arada bir apta óter-ótpeste dál osyndaı qýanyshty Jambyl oblysynyń T.Rysqulov aýdanyna qarasty Dinmuhamed Qonaev aýylynyń turǵyndary toılady. Qurmanalıevterdiń shańyraǵynda dúnıe esigin ashqan úshemge Aman, Esen, Júrsin degen erekshe esimder berildi. Aqpan aıynda Almaty oblysynyń Jambyl aýdanyna qarasty Qarǵaly aýylynda turatyn Lázzat Qalanova da Ǵalymjan, Rahymjan jáne Meıirjandy baýyryna basty.
Sáýleli sátter sáýirde de tolastap qalǵan joq. Almaty oblysyna qarasty Eskeldi aýdanynyń Nurmolda Aldabergenov atyndaǵy aýylynda turatyn Imanǵabylovtar áýleti baqytqa bólenip, shańyraqqa úshem keldi. Buǵan deıin ómirge eki bala ákelip úlgergen 33 jastaǵy Marjan Imanǵabylova osylaısha kóp balaly ana atanyp shyǵa keldi.
Sáýirmen sabaqtasqan mamyrajaı mamyrda Qyzylorda oblysynyń Qazaly aýdanyna qarasty Úrmásh Túktibaev atyndaǵy aýylda da úshem dúnıege kelip, olarǵa Aıǵanym, Aıǵant, Asylym esimderi berilipti. Bir qyzyǵy, bul aýylda buǵan deıin 23 egiz bala ómirge kelgen kórinedi.
Osy jyly ómir esigin ashqan úshemder týraly áli de aıta berýge bolar edi. Alaıda olardy túgeldep shyǵýdy maqsat tutyp otyrǵan joqpyz. Aıtpaǵymyz – Qazaqstannyń bolashaǵy baıandy, keleshegi kemel bolýy úshin de eldegi demografııalyq ahýaldy bir sátke bolsyn qaperimizden shyǵaryp almaýymyz kerek. Ásirese, memleket aldaǵy ýaqytta halyqtyń tabıǵı ósimine mán bergen jón bolar edi. О́ıtkeni ulttyń qaýipsizdigi toǵyzynshy terrıtorııadaǵy halyqtyń demografııasymen astasyp jatyr.