Bıyl álem memleketteri basshylary óz elderiniń ishki saıasat, densaýlyq saqtaý, bilim berý salalary men áleýmettik máselelerin sheshýde úlken qıyndyqtarǵa tap boldy. Sondaı-aq halyqaralyq yntymaqtastyq salasynda da jaǵdaı máz bolmady. Indet juǵady degen qaýippen kórshiles elder shekarasyn jaýyp, áýe jol qatynasy belgili bir deńgeıde úzildi. Osy oraıda halyqaralyq qoǵamdastyqtyń beldi de belsendi múshesi Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy jaǵdaıyn saralap kórýdi jón kórdik.
Pandemııanyń saldary men bıylǵy jyldyń qanshalyqty kúrdeli bolǵany jaıly talaı jazyldy, jazyla da beredi. О́ıtkeni bir jylǵa jýyq ýaqytqa sozylǵan daǵdarystyń salqyny tımegen sala joq. Ony tolyq zertteý men saralaý bolashaqtyń enshisinde.
Kibise jyl álem kóshbasshylary úshin naǵyz synaq boldy desek artyq aıtqandyq emes. Desek te, jyl basy sheteldik issaparlarǵa toly bolǵan edi. Qańtarda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Birikken Arab Ámirlikterine saparlap baryp, elimizdiń Taıaý Shyǵystaǵy senimdi seriktesimen baılanysty nyǵaıta tústi. Q.Toqaev jańa laýazymda BAÁ-ǵa jasaǵan alǵashqy resmı saparynda eldiń iri bıznes ókilderimen kezdesip, Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq áleýetin tanystyrdy.
Al aqpanda AQSh-tyń memlekettik hatshysy Maık Pompeo Qazaqstanǵa resmı saparmen keldi. AQSh-tyń kórshiles Reseı jáne Qytaımen kúrdeli qarym-qatynasyna qaramastan, Qazaqstanmen dıplomatııalyq baılanysty, ekijaqty yqpaldastyqty damytýda tabysqa jetkeni belgili.
Álemdegi alpaýyt elderdiń keıingi jyldary shıelenise tústi. Bul qubylysqa alańdaıtyndar kóp. Qaýipsizdik – syrtqy saıasatty júrgizýde basty nazarǵa alatyn máselelerdiń biri. Bul týraly Memleket basshysy qatysqan qaýipsizdik jónindegi 56-shy Mıýnhen konferensııasynda da sóz boldy. Jylda 70-ten astam eldiń kóshbasshylary jınalatyn bul keleli kezdesýdiń maqsaty – qaýipsizdik jáne qorǵanys salalaryndaǵy ózekti máselelerdi talqylaý. Mundaı joǵary deńgeıli jıyndardy memleketter basshylaryna syndarly dıalog ornatýǵa múmkindik beretin beıresmı alań dese de bolady. Konferensııa aıasynda ótken paneldik pikirtalasta geografııalyq jaǵynan asa mańyzdy terrıtorııada ornalasqan eldiń Prezıdenti Q.Toqaev óńirlik qaýipsizdik máselesi boıynsha oıyn ortaǵa saldy.
Jalpy, Qazaqstan dıplomattarynyń bedeldi uıymdardyń minberinde sóz sóıleýi – halyqaralyq qoǵamdastyq úshin Ortalyq Azııanyń daýsy mańyzdy ekenin ańǵartady.
Q.Toqaev taıaýda Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyn kezeń-kezeńge bólip, árbir on jyldyq atqarǵan mıssııasy turǵysynan ǵasyrdyń júgin arqalap turǵanyn málimdegen edi. Prezıdent aıtqandaı, úshinshi on jyldyqta memleketimiz shyn máninde, kemeline kelip, álemdik saıasattyń tórine ozǵany ras.
Negizinde, halyqaralyq yntymaqtastyqtyń ilgerileýine úmit arttyrǵan jyl basy pandemııaǵa ulasty. О́z memleketimen álek bolǵan basshylar shekarany jabý sekildi asa qıyn sheshimdi qabyldaýy kerek boldy. Indetpen kúreste qaýipsizdik sharalaryn engizerde bir-birine qaraılasty, tájirıbe almasty. Prezıdenttiń baspasóz hatshysy Berik Ýálı jaqynda «Egemenge» bergen suhbatynda Q.Toqaevtyń bıyl 9 halyqaralyq jıynǵa qatysyp, telefon arqyly 30-dan astam eldiń basshylarymen sóıleskenin málimdedi. Dál osyndaı qıyn-qystaý sátte synnan súrinbeı ótý úshin Qazaqstan alys-jaqyn shet memlekettermen aradaǵy yntymaqtastyqty saqtap qalýǵa erekshe kóńil bóldi.
Bıyl, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń «2020-2030 jyldarǵa arnalǵan syrtqy saıasat tujyrymdamasy» bekitildi. Onda «syrtqy perımetrde memlekettiń, bıznestiń, árbir azamattyń múddelerin ilgeriletý men qorǵaýǵa nazar aýdarýdy kúsheıtý qajet» degen joldar bar.
Mamyr aıynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa (EAEO) múshe elderdiń prezıdentteri vıdeokonferensııa arqyly ótkizgen jıynda Q.Toqaevtyń uıymnyń aldaǵy bes jylǵa arnalǵan damý strategııasynyń jobasyna qatysty «el úkimetteri men parlamentiniń derbestigin shekteıdi» dep, qujatty qaıta qaraý kerek ekenin aıtqany kóptiń kóńilinen shyqqany esimizde. Sondaı-aq elimizdiń syrtqy saıasat vedomstvosy Reseı Federasııasy Memlekettik Dýmasynyń Bilim jáne ǵylym jónindegi komıtetiniń tóraǵasy Vıacheslav Nıkonovtyń sózine qatysty ustanymyn da nota arqyly jetkizdi. Muny sońǵy kezde reseılik saıasatkerlerdiń Qazaqstanǵa qatysty arandatýshylyq áreketteriniń jıilep ketýine baılanysty jasalǵan qadam dep túsinemiz. Sáýirde Qytaı saıtynda jarııalanǵan «Qazaqstan nege Qytaıǵa oralýdy qalaıdy?» degen sıpattaǵy maqala da narazylyq notasyna túrtki bolǵan-dy.
Jalpy, tehnologııanyń, áleýmettik jeliniń damýymen halyqaralyq yntymaqtastyq salasyndaǵy aqparattyq keńistik jyldan jylǵa shıelenisip keledi. Bos qańqý sóz ben arazdyq týdyrýǵa tyrysatyn pikirlerdi baqylaý múmkin emes. Osylaısha el arasynda ózge memleketterge qatysty teris oı da qalyptasyp jatady. Halyqtyń kóńil kúıi men pikiri syrtqy saıasatqa áser etpeı qoımaıdy. Sol sebepti de narazylyq pen alaýyzdyq týdyrǵan máselelerge qatysty jyldam áreket etken mańyzdy.
Pandemııa halyqaralyq yntymaqtastyq salasynda birshama qıyndyq týdyrǵanymen, indettiń órshýi elder arasyndaǵy adamgershilik, meıirim sekildi qundylyqtardy qaıta jandandyrdy. Gýmanıtarlyq kómek degenniń ózi, aǵylshyn tilinen aýdarǵanda adamgershilik qaǵıdasyna súıenedi. Kómek jiberýdegi negizgi maqsat ózińniń jomarttyǵyńdy kórsetý emes, qıyn jaǵdaıda qalǵandarǵa rııasyz nıetińdi bildirý. Qazaqstanǵa qanshama el, halyqaralyq uıymdar men qaıyrymdyq qorlar gýmanıtarlyq kómek jiberse, elimiz de shamasy kelgenshe ózgege qol ushyn sozyp, járdemin aıamady.
Bıylǵy aıtýly oqıǵalardyń ishinde Birikken Ulttar Uıymynyń 75 jyldyq mereıtoıyn erekshe atap ótýge bolady. Qasym-Jomart Toqaev BUU Bas Assambleıasy 75-sessııasynyń jalpy saıası debattarynda sóılegen sózinde daǵdarystan shyǵýdyń joldaryn qarastyryp, birqatar usynys bildirdi. Álem elderiniń halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy ornyn nyǵaıta túsýde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev az ýaqyttyń ishinde kóp eńbek sińirdi. Bul saladaǵy jumystardyń nátıjeli bolýyna Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy jeke basynyń bedeli de zor yqpalyn tıgizgeni anyq
Osy oraıda, elimizdiń halyqaralyq saıasattaǵy bas vedomstvosynyń bir jyldyq jumysyna da toqtalyp ótsek. Bıyl halyqaralyq arenadaǵy basty jetistiktiń biri – Qaırat Ábdirahmanovtyń EQYU-nyń Az ulttar isteri jónindegi Joǵarǵy komıssary laýazymyna saılaný ekeni sózsiz.
Qazaqstandyq dıplomat Qaırat Ábdirahmanov EQYU-nyń Az ulttar isteri jónindegi Joǵarǵy komıssary laýazymyna saılandy. Bul beıbitshilik pen kelisimniń qazaqstandyq úlgisi álemdik deńgeıde moıyndalǵanynyń dáleli.
Qaırat Ábdirahmanov shetel saıasatkerlerine belgili, dıplomatııalyq ortada ózin qalyptastyrǵan tulǵa. Ol Syrtqy ister mınıstri, Qazaqstannyń BUU-daǵy ókili, sonymen birge EQYU-daǵy Qazaqstannyń ókili qyzmetin atqardy. Elshi retinde Ábdirahmanov ár jyldary Izraılde, Aýstrııada jumys istegen.
Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń jarǵysyna sáıkes, Joǵarǵy komıssar óz elindegi búkil laýazymdardan bosatylyp, táýelsiz jumys isteýi kerek. Sol sebepti Qaırat Ábdirahmanov Shvesııa Koroldigindegi Tótenshe jáne О́kiletti elshisi qyzmetinen, Qazaqstannyń Danııa Koroldigindegi Tótenshe jáne О́kiletti elshisi qyzmetin qosa atqarýdan bosatyldy.
Syrtqy ister mınıstrliginiń bıyl atqarǵan jumystarynyń ishinde shoqtyǵy bıik turǵan – ólim jazasynan bas tartý jónindegi hattamaǵa qosylý. Naqtyraq aıtsaq, Senat kúni keshe ǵana Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń ólim jazasynan bas tartýǵa mindetteıtin ekinshi fakýltatıvti hattamasyn ratıfıkasııalady. Soǵan sáıkes, budan bylaı elimizde ólim jazasy alynyp tastaldy.
Aıta keterligi, bul bastamany Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev kótergen bolatyn. Bıyl Prezıdent BUU Bas Assambleıasy 75-sessııasynyń jalpysaıası debattarynda sóılegen sózinde osy máselege erekshe toqtaldy.
«О́mir súrýge jáne adamnyń qadir-qasıetine degen irgeli quqyqty júzege asyrý maqsatynda О́lim jazasynan bas tartýǵa baǵyttalǵan azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń ekinshi fakýltatıvti hattamasyna qosylý jóninde sheshim qabyldadyq», degen edi Q.Toqaev.
Budan bólek, elimiz birqatar halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyq etti. Máselen, qyrkúıekte Syrtqy ister mınıstri Muhtar Tileýberdiniń tóraǵalyǵymen Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesine (AО́SShK) múshe memleketterdiń Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń beınekonferensııa formatynda otyrysy ótti. Kezdesýde AО́SShK-tegi tóraǵalyq Tájikstannan Qazaqstanǵa tabystaldy.
Sondaı-aq Teńizge shyǵar joly joq damýshy elder tobynyń (TShJDE) jyl saıynǵy mınıstrler arasyndaǵy otyrysy ótti. Qazaqstan 2020-2021 jyldarǵa arnalǵan TShJDE tobynyń jahandyq tóraǵasy bolyp saılandy. Kezdesý qorytyndysy boıynsha top elderiniń problemalaryn, onyń ishinde álemdik naryqtardan alystyǵymen jáne tranzıttik elderge táýeldiligimen baılanysty problemalardy sheshýdegi progresti jedeldetý jónindegi Jol kartasy qabyldandy. Qazaqstan tóraǵalyǵynyń bastamasymen jasalǵan qujat 2024 jylǵa deıingi kezeńde osy mindetterdi jedel iske asyrý úshin barlyq múddeli taraptardyń kúsh-jigerin biriktirýge yqpal etedi.
Bıylǵy jumystardyń bir parasy koronavırýs pandemııasynan zardap shekken otandastarymyzǵa kómek qolyn sozýǵa arnaldy. Máselen, indet órship turǵan kezde Syrtqy ister mınıstrliginiń tikeleı qolǵabys kórsetýimen 30 myńnan astam azamatymyz elge oraldy. Vedomstvonyń uıymdastyrýymen 380 reıs arqyly shetelderde qalyp qoıǵan qazaqstandyqtar elge keldi. Sanıtarlyq avıasııa Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen birlesip, densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty kómekke muqtaj 29 azamatymyzdy ákeldi.
Merýert BÚRKITBAI,
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»