Aq úıden Aqordaǵa deıin nemese halyqaralyq saıasatta bizdi ne kútip tur?

COVID-19-dyń yzǵary jahandyq ekonomıkaǵa ońaı tıgen joq. Ásirese, týrızm sekildi halyqtyń júrip-turýyna táýeldi salalar turalap qaldy. Tipti energetıka sektory da toqyraýǵa ushyrap, álemdik naryqta munaıdyń alǵash ret mınýs baǵamen satylǵanyna kýá boldyq.

Sarapshylardyń boljamy bo­ıynsha, álemdik ekonomıka kólemi 5,2 paıyzǵa kemigen. Salystyrmaly túrde qarasaq, jyl saıyn jer-jahan 2,5-3,4 paıyz aralyǵynda damyp otyrǵan edi. Tek Qytaı ǵana ótken jyly 1,8 paıyzdyq ósim kórsetpek. Degenmen bul da osy eldiń jyl saıynǵy 6 paıyzdyq damý deńgeıinen áldeqaıda tómen.

BUU boljamyna súıensek, ke­deı­shilik jaǵdaıyna túsken turǵyn­dardyń sany ótken jyly 120 mıllıon adamǵa kóbeıgen. Bıyl shartaraptyń túkpir-túkpiri osyndaı ekonomıkalyq máselelermen kúresýi tıis.

Bir qýantarlyǵy, birneshe kompanııa shyǵarǵan vaksına koronavırýsqa qarsy tıimdiligin kórsetti. Demek, 2021 jyly álem elderi jappaı ekpe salýǵa kirisedi. Áıtse de, halyqaralyq qoǵamdastyq vaksınany jetkizý, ony memleketter arasynda teńdeı bólý máselesin áli talqylap jatyr. Bul pikirtalas bıyl da jalǵasyn tabatyny sózsiz. Ázirge aýqatty elder artta qalǵan memleketterge qol ushyn sozýǵa kelisip otyr. Aıtylǵan ýádeniń qanshalyqty oryndalatynyn ýaqyt kórsetpek.

Bıylǵy basty jańalyqtyń biri – AQSh prezıdentiniń resmı túrde aýysýy. Aq úı tizginin ustaǵan Djo Baıdendi az jumys kútip turǵan joq. Onyń saıası pozısııasy aıqyn jáne kez kelgen elmen dıalog ornatýǵa daıyn. Prezıdent Donald Tramp óz ókilettigi kezinde syrtqy saıasatta oqys sheshimder qabyldap, AQSh-ty ǵana emes, álemdi de áýre-sarsańǵa salyp qoıǵan-dy. Baıden osy máselelerdi sheshýge tıis. Sondyqtan onyń 2021 jylǵy syrtqy saıasattaǵy basymdyqtary negizinen Aq úıdiń saıasatyn burynǵy arnaǵa túsirýge arnalmaq. Máselen, Djo Baıdenniń alǵashqy sheshimi AQSh-ty Parıj kelisimine qaıta qosý men AQSh-tyń Dúnıejúzilik saýda uıymynan shyǵýyn toqtatý bolmaq. Oǵan qosa, Baıden 2015 jylǵy Iranmen jasalǵan ıadrolyq kelisimdi qaıta qaraýǵa ázir. Budan bólek, Dúnıejúzilik saýda uıymyna qatysty konstrýktıvti pikir ustanady.

AQSh-tyń 46-shy prezıdenti sonymen qatar Qytaımen aradaǵy saýda soǵysyn toqtatýǵa kúsh salatyny anyq. Árıne, eki el birden tatýlasyp, mámilege kele qoıady degenge sený qıyn. Biraq Baıdenniń Aq úı tizginin ustaýymen jaǵdaı birjama turaqtalady degen úmit basym.

Djo Baıdenniń syrtqy saıasattaǵy ustanymynyń taǵy bir baǵyty ıadrolyq qarýdy taratpaýǵa arnalady. Bul turǵydan alǵanda resmı Vashıngton Iranmen aradaǵy kelisimdi qaıta qarap, Soltústik Koreıany sabyrǵa shaqyrýǵa tıis. Bul da jańa prezıdentke ońaıǵa túspeıdi.

Aıtpaqshy, qańtarda AQSh Senaty saılaýynyń ekinshi týry ótedi. Alda-jalda Djordjııa shtatynda demokrattar jeńiske jetpese, Baıdenniń partııasy Parlamenttiń eki palatasynda da basym daýysqa ıe bola almaıdy.

Pandemııa jaǵadan alǵanda, «Breksıt» etekten shalǵan Eýro­pa­lyq odaq úshin de jańa jyl úlken ózgeristermen bastalady. «Qart qurlyqtyń» negizgi uıymy 1 qańtar­dan bastap Ulybrıtanııamen qoshta­sady. Eki tarap ta uzaq ýaqyt boıy «Breksıt» máselesin ońtaıly sheshe almaı kelgen. Aqyry resmı Brıýssel men Daýnıng strıt ortaq mámile jasasqan syńaıly. Biraq aǵylshyndar úshin kelisimniń qýanyshynan ókinishi basym bolǵaly tur.

Germanııanyń «Hrıstıan demo­kratııalyq odaǵy» partııasy (CDU) 2021 jylǵy qańtarda kongress ótkizip, partııanyń jańa kóshbasshysyn saılaıdy. Sondaı-aq jańa basshy keler jyly ótetin kansler saılaýyna túsedi. Germanııanyń Eýropalyq odaq quramyndaǵy negizgi memlekettiń biri ekenin eskersek, Angela Merkeldiń izbasaryn anyqtaý da kári qurlyqtaǵy mańyzdy oqıǵaǵa aınalmaq.

О́ıtkeni býndeskansler kez kelgen máselede óz eliniń múddesimen qatar, Eýropalyq odaqtyń da múddesin qorǵaýdan áste sharshaǵan emes. Son­dyqtan onyń usynysymen odaq qura­myndaǵy elderdiń basshylary da sanasady.

Sondaı-aq Germanııa úshin birqatar másele bar. Nemisterdiń Qytaımen aradaǵy qarym-qatynasy basqa eýropalyq memleketterge qaraǵanda ana­ǵurlym jaqsy. Budan bólek, Berlın bıligi Reseıden keletin «Sol­tústik aǵyn – 2» qubyrynyń qury­lysyn aıaqtaýǵa múddeli. Biraq Eýropalyq odaq Reseıge de, Qytaıǵa da qyryn qaraıtyny belgili. Sol sebepti Germanııa Brıýsseldegi sheneýnikterdiń de kóńilin taýyp, óz múddesin de qorǵap qalýǵa tyrysatyny aıtpasa da túsinikti.

Jańa jylda Eýropalyq odaqtyń halyqaralyq saıasaty mıgrasııa má­selesin sheshýge baǵyttalmaq. Sonaý Arab kókteminen bastalǵan bos­qyndardyń kóshi áli kúnge basylǵan joq. Kári qurlyqtyń shendileri bul máseleni túbegeıli sheshýge qansha márte talpynǵanynymen, «arbany da syndyrmaýdyń, ógizdi de óltirmeýdiń» reti keler emes.

Qazaqstan da 2021 jyly syrtqy saıasattaǵy basymdyqtaryn júzege asyrýǵa kirisedi. Bıyl Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaq­stan Respýblıkasy syrtqy saıasa­tynyń 2020-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn bekitti. Aldaǵy jyly elimiz qujatta aıtylǵan basym­dyqtardy júzege asyrýdy jalǵastyra beredi.

Tujyrymdamaǵa sáıkes, Qazaqstan turaqty, ádil jáne demokratııalyq álemdik tártip qurýǵa járdemdesýge, álemdik saıası, ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq keńistikke teń quqyly ıntegrasııalanýǵa basymdyq beredi. Qazaqstandyqtardyń jáne shetelde turatyn qandastardyń quqyqtaryn, erkindikteri men zańdy múddelerin tıimdi qorǵaý da kún tártibinde tur.

Memlekettiń syrtqa ashyqtyǵyn ilgeriletý, qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń deńgeıin kóterý, eldiń saıası, ekonomıkalyq jáne rýhanı áleýetin damytý úshin qolaıly syrtqy jaǵdaılar jasaý da tujyrymdamanyń basym baǵyttarynyń biri.

Qazaqstandy praktıkalyq tur­ǵy­da qyzyqtyratyn barlyq mem­leket­termen, memleketaralyq bir­les­tik­termen jáne halyqaralyq uıym­dar­men dostyq, teń quqyqtyq jáne ózara tıimdi qarym-qatynastardy damy­týdy bildiretin kópvektorlyq, prag­matızm jáne belsendilikke den qoıady.

Kópjaqty konsýltasııalar men kelisimder negizinde jahandyq já­ne óńirlik máselelerdiń keń aýqymyn sheshýdegi halyqaralyq qoǵam­das­tyqtyń tıimdi tásilderi men ujym­dyq kózqarasyn qalyptastyrýǵa baǵyt­talǵan mýltılateralızmniń ózektiligi artady.

Transshekaralyq sıpattaǵy syn-tegeýrinder men qaterlerge den qoıýda, janjaldardy retteýde, qaqtyǵystan keıingi elderde beı­bit­shilikti nyǵaıtýda halyqaralyq qoǵamdastyqtyń ıntegrasııalanǵan tásilderin ázirleýdi bildiretin ulttyq, óńirlik jáne jahandyq deńgeılerdegi qaýipsizdik pen damýdyń ajyramas baılanysy kúsheıe túspek.

Sondaı-aq Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy basymdyqtary ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qarýsyzdanýdy odan ári jalǵastyrýǵa jáne klımat daǵdarysyna qarsy kúreske ar­nalmaq. Bul týraly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev BUU Bas Assambleıasy 75-sessııasynyń jalpy­saıası debattarynda sóılegen sózinde atap ótti.

«Iаdrolyq qarýy joq árbir memleketke qaýipsizdiktiń zańdy turǵydan mindetti keri kepildikteri berilýi tıis dep sanaımyz. Biz «ıadrolyq bes­tik­tiń» barlyq memleketterin Iаd­ro­lyq qarýdan taza aımaqtar týra­ly shart­tyń tıisti hattamalaryn, so­nyń ishinde Semeı shartyn ratı­fı­kasııa­laýǵa shaqyramyz», dedi Prezı­dent.

Klımattyń ózgerýimen kúres maq­satynda elimiz ekonomıkany jáne kásiporyndardy jańǵyrtý esebi­nen 2030 jylǵa qaraı parnıktik gaz­dardyń qaldyqtaryn 15 paıyzǵa azaı­týdy kózdep otyr. Buǵan qosa aldaǵy bes jyl ishinde elimizde eki mıl­lıardtan astam aǵash kóshetterin otyrǵyzýdy josparlanǵan.

Qoryta aıtqanda, jańa jylda Aq úıden bastap Aqordaǵa deıin aý­qymdy sharýa kútip tur. Osy oraıda, halyqaralyq qoǵamdastyq beıbit­shilik pen qaýipsizdikti tý etip ustap, indetten týyndaǵan daǵdarysty eńseretinine senim mol.