Internet ıirimindegi ıgilik

Bilgeni sol – úıinen qarǵa adym attap shyqpaı-aq úlken jumysty tyndyryp, shash etekten paıdaǵa kenelgen jan kóp qazir. Bálkim, muny bilektiń kúshinen bilimniń kúshi myń ese artyq ekenin dáripteıtin aforızm tóńireginde sıpattap kórgen oń bolar.

Ne desek te, dál osy salada óris ashqan toptyń bári ınternet ıgiligin erte sezinip, ıkemine der kezinde baǵyttaı alǵan jandar deýge bolady. Bylaısha aıtqanda, zamanyn tazy bolyp shalǵan sergek aqyl, elpek qımyl ıeleri dersiz.

Mysaly deısiz be, qazir ınternetti ashyp qalsań, kózińdi jumyp bir tetikti basyp qalsań, olx, krisha.kz, kolesa.kz syndy tapsyrysyńdy tabanasty taýyp beretin, saýdalaıtyn zatyńdy sekýndtar ishinde tutynýshyǵa kórsetip úlgeretin vırtýaldy dúkender jeterlik.

Tipti ózińdegi óz degenińdi taýyp bere almaǵan sátterde, ózińnen ózgenikindeı arzan aksessýar tappaǵan tusyńda AliExpress.kz syndy qoljetimdi saıttarǵa talaı qolqa salǵan shyǵarsyz. Qońsylas elden araǵa shekti kún salyp tańdaǵan taýaryńyz da poshtamen jetken bolar úıińizge shekarany shek kórmeı. Al siz jumsaǵan qarajat ta qalqyp ushyp, jo-joq kóz ilespes jyldamdyqpen ataqty Djek Manyń qaltasyna túsetinin taǵy oılańyzshy. Al Alibaba Group-taı alyp ınternet saýda jelisin qurǵan Djek Ma týraly aıtýdyń ózi artyq dep oılaımyz.

Sonymen, sóz basynda atyn alqardaı bolǵan Djeff Bezostyń kim ekenin shamalap-aq sezgen bolarsyzdar. Iá, ol – álemdegi eń alǵashqy ınternet-dúkendi ashýshy nemese beıneli túrde aıtqanda, oraqpen júrgen sharýanyń qolyna kombaın tizgindetkendeı ıgilikti bastyń ıesi dep bilińiz.

Aıtalyq, ol – 1994 jyldyń ózinde ǵalamtorda kitaptar men aýdıo, beınetaspalar satyp, kól-kósir paıdaǵa kenelgen adam. Mine, osydan bastap saýdanyń aıaqtan tozyp sabylmaıtyn, esh kólikke but artpaı isteıtin jańa túri jaryqqa shyqty. Budan keıingisi – siz ben biz qyzmetine júgingen saýda. Iаǵnı búginde atalǵan bıznes túri asa joǵary suranysqa ıe.

Árıne bıznestiń buzylmas zańy boıynsha, suranys pen usynys – egiz uǵym. Demek, elektrondy saýdaǵa suranystyń artýy hám artyqshylyǵy tikeleı usynysqa baılanysty damyp otyr degen sóz. О́z kezeginde bul jańa bıznes túriniń (muny da úlken-úlken toptar men jeke tulǵalardyń sátti saýda-aıyrbas túri deýge bolady – M.K.) mysaly kóp. Qysqa qaıyrsaq, álemde kosmostyq jyldamdyqpen damyǵandaı áser qaldyratyn mundaı saýda túriniń tez qaryshtaýyna sebep te kóp.

Máselen, onyń áýelgi paıdasyn aıtar bolsaq, ınternet-dúkenmen saýda jasaý arqyly ádettegideı úıde otyryp-aq tapsyrys bere alasyz. Tek qana monıtordyń nemese uıaly telefonyńyzdyń tetigi tez basylsa jetkilikti.

Tıisinshe, ýaqytyńyz únemdeledi. Bu­rynǵysha burylys keze taksı ustap, bazar baryp áýre bolmaısyz. О́ıtkeni mundaı dú­kenderde satyp alynǵan taýardy úıge jetkizip berý qyzmeti bar ekenin umytpańyz. Oǵan «jyldam» degen sózdi taǵy ústep alyńyz.

Al kelesi bir tıimdiligin atasaq, bul saý­­da túrinde satýshy-satyp alýshy – eki jaq ta utyla qoımaıdy. Tutynýshy úshin ınternet-dúkenderdegi taýarlar barlyq jaǵdaıda (ishinara saýda túrlerin eskermegende) arzanyraq túsedi. Onyń basty sebebin siz taǵy boljap otyrsyz.

О́ıtkeni ádette siz qolyńyzǵa qorashtaý paketińizdi alyp ıá kerisinshe ádemi qyrly qaǵaz qaltashamen zat satyp alýǵa barǵanda neshinshi adamnan (deldaldan) saýdalap alatynyńyzdy bilmeısiz. «Ták» dep taq qana sóılep, bir attap eki oılanyp kórseńiz ǵoı sol bazar aldynda.

Sonda siz taýardyń sizge deıin birneshe adamnyń qolynan ótetinin, sol aralyqta baǵanyń da birneshe ese ústemelenetinin ańǵaryp-ańdaǵan bolar edińiz.

Al elektrondy saýdanyń biz ataǵan tıim­diligi sol – taýar kóbine tikeleı óndirýshiniń ózinen alynatyndyqtan oǵan jetkizip berý quny ǵana qosylady. Onyń ózinde bul qyzmet túri arnaıy kýrerlik kompanııalar esebinen júrgiziletindikten taýar quny men jetkizý aqysy sizge usynǵan servıstik bir «pakettiń» ishinde qarastyrylady.

Taǵy bir ózgeshe tıimdi tusyn qarastyryp kóreıik. Jaıshylyqta bazarǵa barsańyz, zat satýshy sizge úırenshikti, dástúrli ádetimen ózgeshe bir «jyr» aıta bastaıdy. Ol qandaı jyr deseńiz, ózi turǵan saýda ornynyń jaldaý aqysy jaıly bolmaq.

Endi qarańyz, «jabaıy» bıznes taktıkasy boıynsha, «baǵasyn túsir» dep baıyptap turǵan sizge psıhologııalyq «ataka» bastaldy deı berińiz. Satýshy budan ary arzandatsa, paıda tappaq túgili álgi oryndy jaldaý aqy­syn jappaı qalatynyn aıtyp azarda-bezer bolady. Oǵan senseńiz, satyp alǵan dúnıeńizge dúken ıesiniń oryn jaldaý quny qosylyp otyrady. Al sosyn saýdalasyp kórińiz.

Mine, bul dástúrli ıakı oflaın saýdanyń kemshiligi. Al ınternet arqyly jasalǵan saýdada siz alatyn taýarǵa mundaı joǵary dárejedegi qosymsha qun tólep áýre bol­maı­syz. Ol  joǵaryda aıtqanymyzdaı, ón­dirýshiniń (qoımanyń) ózinen tikeleı jetkiziledi. Bul jerde de «kóp jaǵdaıda» degen sózdi qaperge ala ketińiz, oqyrman.

Bir qýanarlyǵy – mundaı artyqshy­lyqtardy onlaın bıznesten kóptep ataýǵa bolady. Árıne  aq pen qaranyń, jaqsy men jamannyń qatar ómir súretini sekildi deımiz, onyń da kemshiligi bolýǵa keshirimdi.

Ony da aıtalyq sizge. Ádette dástúrli saýdada ár zatty kózben kórip, qolmen us­tap úırengen tutynýshynyń bul úrdiske úrke qaraıtyny da ras. Máselen, bir kıim qaradyńyz deıik. Onlaın kórgenińizde kózge jyly da shaq, unamdy da yńǵaıly sezilgen sol kıimińiz tapsyryspen qolyńyzǵa jetkende múldem unamaı qalýy bek múmkin. Onyń sebebi nede ekenin siz taǵy jaqsy bilesiz. Oılap kórińiz.

Bul bir deńiz. Budan soń qoǵamdaǵy alypsatarǵa degen senimsizdikti de eskergen jón. Ol da vırtýaldy álemge óz «quzyretin» júrgizetini anyq. Ashyp aıtqanda, taýardyń sapasy men satýshynyń adaldyǵyn tekserýde qıyndyq týyndaıdy. Bulaı bolýy da zańdylyq. Sebebi ınternet bıznes bizge kesh kelgendikten ondaǵy ishki tetikterdiń áli de tolyq damı almaı otyrǵany shyndyq.

Bul – qazaqstandyq ınternet bıznestegi klımat ahýalynyń osyǵan deıin túbegeıli «jylymyq» deńgeıge ótpegeniniń dáleli.

Degenmen, ınternet bıznestiń damýyna elimizdegi elektrondy qarajatpen saýda jasaýdyń kóp septigi tıetinin aıta ketken abzal. Bul úrdis Qazaqstanda 2005 jyly bastaldy. Nátıjesinde, qazir kóptegen tólem tóleý operasııalaryn ınternet-bankıng júıesi nemese túrli elektrondy «aqsha qaltashalary» arqyly júrgizýge bolady.

Mysaly, kádimgi kommýnaldyq qyzmet­terge tóleıtin tólemderdi ekinshi deńgeıli bankterge tóleıtin bolsańyz, ár túbirtek úshin belgili mólsherde qarajat shyǵyndaıtynyńyz belgili. Al elektrondy qarajat týraly jańalyqty estip, onyń paıdasyn erte bilgen tutynýshy ony úıinen shyqpaı-aq ınternet arqyly tóleı alady. Esesine, mundaı onlaın tólemder úshin bonýs ta alyp jatady.

Qoryta aıtqanda, mundaı elektrondy júıege negizdelgen, jańa tehnologııaǵa tez­detip ótýge jol bolatyn qyzmet túriniń kóbeıýi bizdi múmkindigi mol vırtýaldy álemge bas­taıdy. Bul óz kezeginde halyq sanasynyń ashyqtyǵyna negiz bolyp, shyn mánindegi sıfr­ly Qazaqstannyń qalyptasýyna oń septigin tıgizbek.