Belgili saıasattanýshy Aıdos Sarym QR Prezıdentiniń el gazetinde jaryq kórgen «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasyna qatysty pikir bildirdi, dep habarlaıdy Egemen.kz.Onyń aıtýynsha, Memleket basshysynyń maqalasy keshendi, tereń saıası-fılosofııalyq máni bar. Bul týraly Aıdos Sarym feısbýktegi paraqshasynda jarııalady.
«Bıyl táý etken Táýelsizdigimizdiń otyz jyldyǵy. Árbir sanaly azamat úshin bul uly meıram. Meıram bolǵanda dabyralatyp, at shaptyryp, otshashýlatyp, iship-jep, kókirekke kezekti «-jyldyǵy» deıtin medaldi taǵa salatyn meıram emes. Ordabuzar jasqa kelgen jańǵyrǵan qazaq memlekettiginiń shańyraǵyn shaıqaltpaı, yrys-berekesin ketirmeı, el birligi men jer tutastyǵyn saqtaı otyra, ári qaraı qalaı, qaı baǵytta damytamyz dep oılanatyn, tolǵanatyn kez, kemel kezeń. Zymyrap óte shyqqan otyz jyl qanshalyqty qıyn, kúrdeli bolsa, aldaǵy qamal alar jasqa deıingi ýaqyt ta ońaı bolmaıtyny qazirden bastap-aq kórinip tur.Serti - salaq, anty – mazaq kórshimizdiń kóńil-kúıine, qoǵamdyq pikirine qarap otyryp biraz dúnıeni uǵynýǵa tıispiz. Shyndap kelsek, qashan da, qaı kezde de qazaqty, Qazaq memleketin qutqarar, saqtap qalar, arqa súıer tórt qundylyq bar: tunyq til, tereń tarıh, tylsym tabıǵat pen tyńǵylyqty tynys-tirshilik. Osy qudyretti qundylyqtar týrasynda Prezıdent jaqsylap taratyp aıtyp beripti», dedi ol. Shyndap keletin bolsaq, - deıdi saıasattanýshy, - Qazaqtyń basty qorǵany, tiregi, tyly, dili – týǵan tili. Tildiń tazalyǵyn saqtaý, ony zamanǵa saı damyta bilý, bıznes pen ǵylym tiline aınaldyrý, shyn mánindegi memlekettik til qylyp, zańdy tuǵyryna otyrǵyzý - ulttyq, memlekettik másele. Til – ulttyq rýhtyń, sananyń, oıdyń alańy men mekeni. Baıaǵyda Marks evreıdiń qasıetti kitaby Torany «halyqtyń kóshpeli memleketi» dep ataǵan eken. Osyǵan salsaq, táýelsizdikten aırylyp, memlekettigimizdi joǵaltqan kezde de qazaqty qazaq etken, biriktirgen, toptastyrǵan, jınaǵan qasıet pen qundylyq – qazaq tili ekenin moıyndaýymyz kerek. Ulan-baıtaq jerimizdi, álemdegi toǵyzynshy terrıtorııany aıshyqtaǵan da, erekshelegen de osy tilimiz. Oımaqtaı ǵana memleketter ondaǵan, júzdegen dıalektige bólinip jatady. Osynshama orasan oıkýmenany esh dıalektisiz, jiksiz jınaǵan qazaq tiliniń uly kúshi men qasıetine tań qalmasqa bolmas!
«Ekinshi qundylyq - ulttyq jadymyz ben tarıhymyz. El ydyrap, halyqtyń toz-tozy shyǵyp, rýhy synǵan kezderi de az bolmaǵan. Myń ólip, myń tirilgende de qazaqqa senim bergen, rýh bergen, jaýapkershiligin sezdirgen qundylyq – tarıhy. Tarıhı sana qashan da tarıhı jaýapkershilikke ıtermelegen. Tarıhı sana jekelegen adamnyń ambısııasyn ortaq múddege baǵyndyryp, jurtty muratshyldyqqa, ulttyq ymyraǵa jetelegen. Tarıhı sana árbir oıly, esti adamdy belgili bir rýhı tártip pen sanaly tirshilikke júgendegen. Qazaqtyń boıynda bar, gendik kodyna jazylǵan arýaq pen urpaq konsepsııalary da osy tarıhı sanadan bastaý alady. Qaıda júrseń de, kim bolsań da ózińdi uzynsonar, úzdiksiz sheptiń, qatardyń ishinde júrý, myzǵymas, aırylmas bóligi retinde seziný kez-kelgen adamǵa qosymsha jaýapkershilik, mıssııa artady», - dedi saıasattanýshy.
Sondaı-aq ol ulttyń qarsylasýy, rezıstenttik qasıetteri, energııasy men energııany únemdeý qasıetteri tarıhpen qatar tabıǵatqa da qatysty ekenin sóz etti.
«Tabıǵat degende biz ony tereń jáne tolyq túsinýimiz qajet. Qazaq tabıǵatyna jeri, sýy, aýasy, taý-tasy, orman-jelegi, haıýanaty, adamy kiredi. Birin birinen ajyratý, aıyryp alý múmkin de emes. San ǵasyrlar boıy qazaq halqy tabıǵatqa tyrnaǵyn batyrmaı kelgen myqty ekologııalyq sanasy bar ult bolǵan edi. Sonyń arqasynda osynaý orasan jerdiń ıesi men kıesine aınala bildik, osy jerge jasampaz atymyzdy berdik. Bolashaq ekonomıkasy, adam men onyń energııasyna negizdelgen jańa ekonomıka eń aldymen tabıǵı faktorlarmen shekteledi, lımıttenedi. Ár nárseniń quny men parqy bar, shegi men shekarasy bar. Sheksiz tek adamnyń ushqyr oıy men armany ǵana. Tarıhı mıssııamyz eń aldymen tabıǵatqa degen kózqarasymyz ben fılosofııamyzdyń ózgerýin talap etedi. Adam quqy men qunynyń artýy eń aldymen qazaqqa tán ekologııalyq sanany jańǵyrtýdan, ony zaman talabyna saı damytýdan bastalýy tıis», - dedi Aıdos Sarym.
Aıdos Sarym oqyrmandaryna ómir eshqashan ornynda turmaıtynyn alǵa tarta otyryp, onyń basty zańy – tynymsyz tirshilik, tyńǵylyqty, paıdaly tirshilik ekenin tilge tıek etti.
- Qazaqtyń basty jáne aıryqsha qasıetteriniń biri – tarıh pen tabıǵattyń talaptaryna, tyǵyryqtaryna boı aldyrmaı, beıimdele bilýi. Qazaq tózimdi, shydamdy halyq emes, qazaq óte aqyldy, rasıonaldy halyq. Rasıonaldy sana joǵaryda aıtqan tarıhı jáne tabıǵı jaýapkershilikten bastaý alady. Tabıǵat ta, saıası tarıh ta evolıýsııa zańdaryna baǵynady. Al evolıýsııa eń myqtyny, eń aqyldyny, eń sulýdy tańdaı bermeıdi, eń beıimdelgish, eń myǵym, kez-kelgen tabıǵı ózgeriske daıyn, taǵdyr tálkegine ázir aǵzaǵa ǵumyr beredi, urpaǵyn jalǵastyrǵyzady.
Jaqynda bir áriptesim «eki dýal konsepsııasy» týraly jaqsy áńgime aıtty. Qazaqty qurtqan eki dýal, deıdi ol; birin tym erte qulatsaq, ekinshisin tym erte qura bastaǵan ekenbiz. Sonda aıtpaǵy mynaý: el bolmaı, memleket bolmaı, kóptegen qundylyǵymyzdy shashyratyp alǵan jaǵdaıda rýhanı shekaramazdy qorǵaǵan dýaldy erte qıratqanymyz qatelik. Esesine, basqa mádenıetten, ortadan kelgen sánge erip, sodan «kýlt» jasap, syrtqy dýaldyń ornyna árbir adam, árbir otbasy jeke-dara dýaldardy quryp álek bolǵan. Memlekettiń shekarasynan góri, bir kóshedegi kórshini bólgen «zaborlar» mańyzdy zamanǵa da ketip qala jazdadyq qoı! Ras qoı, shyn ǵoı!, - dep jazdy ol.
«Prezıdenttiń búgingi maqalasyn barshamyz asyqpaı oqıyq. Oqyǵanda da ony dabyralatpaı, maqtampazdyqqa aparmaıyq. Kerisinshe, oıǵa oı qosatyn, oıdy oı jeteleıtin dúnıelerge umtylaıyq. Osy otyz jylda ne bitirdik, neden jańyldyq, oǵan ne sebep degen shynshyl áńgimeni bastaıyq. Tek synap-minep qana qoımaı, «qaıtken kúnde durystalamyz, durys jolǵa túsemiz», degen baıypty, aqyldy saraptama jasaýǵa tyrysaıyq. Jáne de bir ótinish; bos aıǵaıdy, attandy azaıtsaq, aǵaıyn. Aıqaıy kóp ortada aqyl joq, emosııa basym bolady, oı toqtamaıdy, sińbeıdi. Bizge emosııadan góri sabyrly, salıqaly áńgime, ulttyq kompromıss, mámile kerek sııaqty», degen saıasattanýshy Prezıdent sonyń jaqsy úlgisin kórsetkenin aıtyp, jazbasyn aıaqtady.