Bolashaǵymyz bulyńǵyr bolmas úshin aldaǵy damý jyldarynda aldyn alýdy qajet etetin birqatar olqy tusymyz bar ekenin jasyrmaı aıtyp júrmiz. Basqasy basqa, el ekonomıkasyn eleýli shyǵynǵa batyryp, halyqtyń senimine sekem men selkeý túsirip kele jatqan sybaılas jemqorlyqtan arylǵanymyz shamaly. Adaldyqtyń ala jibinen attaǵandardyń qaı-qaısysy bolsyn áli jetse jymqyryp, sáti tússe qymqyryp qalǵylary keledi.
Mundaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jyl saıyn Qazaqstanda ortasha eseppen 2 myńnan astam sybaılas jemqorlyqqa qatysty qylmystyq is tirkeledi. Myńnan asa adam jaýapqa tartylady. Bul – batpandap kirip, mysqaldap shyǵatyn kesel. Osy aýrýdy qazir shuǵyl túrde emdemesek, erteń kesh bolýy múmkin», degen sózi eriksiz eske túsedi. Iá, jemqorlardyń jelkeni jıylmaıynsha, aldaǵy kúnge alǵaýsyz qaraı almaımyz. Osynaý kesel qaı salaǵa bolsyn synalap ta, dendep te kirip alǵan. Muny jýyrda Transparency Kazakhstan qoǵamdyq qory júrgizgen saýaldamanyń nátıjesine súıenip aıtyp otyrmyz.
Atalǵan qoǵamdyq qor elimizdegi sybaılas jemqorlyqtyń jaı-kúıine qatysty monıtorıng júrgizip, 2020 jylǵy nátıjelerdi jarııalap otyr. Osy uıymnyń sarapshylary Qazaqstandaǵy qalalardyń, oblys jáne aýdan ortalyqtarynyń deńgeıinde 9 000 respondenttiń qatysýymen saýaldama júrgizip, «Ashyq dıalog» portalyna kelip túsken 1 347 shaǵymǵa taldaý jasapty. Bul zertteý jumysy Birikken Ulttar Uıymynyń (BUU) Damý baǵdarlamasynyń qoldaýymen iske asyrylǵan eken.
– Zertteýge 200-ge jýyq áleýmettanýshy men 12 taldaýshy qatysty. Olar ótken jylǵy kúz mezgilinde respýblıkalyq mańyzy bar 3 qalada, 14 oblys jáne 143 aýdan ortalyqtarynda saýadnama júrgizdi. Ádisteme Transparency International-diń eki jahandyq zertteýine – turǵyndardyń sybaılas jemqorlyq tájirıbesin ólsheıtin álemdik sybaılas jemqorlyq barometri men qoǵamdyq dıskýrstaǵy sybaılas jemqorlyq taqyrybynyń ózektiligin baǵalaıtyn ındekske negizdelgen, – deıdi Transparency Kazakhstan qoǵamdyq qorynyń atqarýshy dırektory Olga Shııan.
Onyń aıtýynsha, saýaldama nátıjeleri boıynsha otandastarymyz sybaılas jemqorlyqqa jıi tap bolatyn óńirler men memlekettik organdar, sondaı-aq neǵurlym jemqor memlekettik laýazymdardyń tizbesi, sybaılas jemqorlyq mámileleriniń sebepteri men mán-jaılary, para somalary anyqtalyp otyr. Azamattardyń pikirinshe, ómirde týyndaǵan máselelerdi kóbinese Jambyl, Atyraý, Almaty, Qaraǵandy, Qyzylorda, Batys Qazaqstan oblystarynda, al kásipkerlerdiń pikirleri boıynsha Nur-Sultan, Shymkent qalalarynda, Aqmola, Pavlodar, Qyzylorda, Qaraǵandy, Jambyl, Almaty, Batys Qazaqstan oblystarynda «beıresmı jolmen» sheshýge týra kelgen. «Beıresmı jol» dep naq osy sybaılas jemqorlyq, tamyr-tanystyq týraly aıtylyp otyrǵany belgili.
Osylaısha, «beıresmı áreketterdiń» jarııalanǵan jaǵdaılarynyń úshten ekisin quraǵan emhanalar men aýrýhanalar, polısııa, salyq jáne órtke qarsy qyzmetter, jer qatynastary jáne qala qurylysy organdary, halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary (HQKO), memlekettik balabaqshalar men joǵary oqý oryndary sybaılas jemqorlyqqa barynsha boı aldyrǵan memlekettik mekemeler retinde belgilenipti.
Otandastarymyzdy sybaılas jemqorlyqqa ıtermeleıtin negizgi sebepter retinde azamattardyń em alý nemese emdelýge joldama alý (12,7%), jumysqa ornalasý (10,1%), balany balabaqshaǵa ornalastyrý (6,1%), jer máselesin sheshý (6,5%), HQKO-dan anyqtama alý (5,1%), sessııany «jabý» (4,4%), salyq esebin tapsyrý (9%), jol berilgen buzýshylyqtar kezinde jaýapkershilikten qutylyp ketý (8,4%) kezderindegi zańǵa qaıshy ári ádepsiz áreketterin aıtýǵa bolatyn sekildi.
Respondentter kóp jaǵdaıda máseleni «beıresmı sheshýdiń» bastamashylary memlekettik mekemelerdiń qyzmetshileri, al árbir tórtinshi jaǵdaıda – deldaldar ekenin atap ótti. «Bir jyl ishinde sybaılas jemqorlyq mámilelerindegi deldaldardyń úlesi 6 paıyzǵa ósti. Muny respondentter karantın kezinde memlekettik mekemelerdiń jetkiliksiz aqparat berýimen baılanystyrdy», deıdi Olga Shııan.
Saýaldamaǵa qatysqandardyń úshten ekisi, eger qandaı da bir mekemeniń qyzmetkeri para alǵysy kelse, onda ol áýre-sarsańǵa salyp, óz ókilettikterin asyra paıdalanatynyn atap ótken. Para somasy 1 myń teńgeden bastap, 300 myń teńgege deıin jetken kórinedi. Al 2019 jyly 500 teńgeden bastap, 500 myń teńgege deıin bolǵan kórinedi.
«Ashyq dıalog» portalyn taldaý nátıjeleri Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi tóraǵasynyń, Ishki ister, Qarjy, Densaýlyq saqtaý, Ádilet, Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý, Sıfrlyq damý mınıstrleriniń, sondaı-aq Memlekettik kirister komıteti tóraǵasynyń blogtaryna sybaılas jemqorlyq týraly aqparat barynsha jıi joldanatyn kórsetti. Ásirese Almaty, Pavlodar oblystary jáne Almaty qalasy ákimderiniń blog-platformalaryna shaǵym jıi túsken eken.
Aryz berýshiler polısııanyń, aýdan ákimdikteriniń, memlekettik aýrýhanalar men emhanalardyń, salyq organdary men jeke sot oryndaýshylarynyń jumys sapasyna narazylyq bildirgen. Olardyń pikirinshe, áýre-sarsańǵa salý, memlekettik organdardyń ótinish berýshilerdiń máselelerin qaraýdaǵy áreketsizdigi, qyzmetkerlerdiń biliksizdigi jáne memlekettik derekqorlardaǵy tehnıkalyq qateler men qate málimetterdiń bolýy – shaǵymdardyń negizgi sebepteri bolǵan.
Alaıda elimizdegi sybaılas jemqorlyqqa qatysty jaǵdaıdan múlde kúder úzýge bolmaıtyn sekildi. Sebebi, azamattardyń 37,4 paıyzy jáne kásipkerlerdiń 45,9 paıyzy ózderi turyp jatqan eldi mekenderde keıingi jyldary sybaılas jemqorlyqtyń tómendegenin atap ótken. Iаǵnı memlekettik organdarǵa júgingen kezde turmystyq sybaılas jemqorlyqqa tap bolǵan respondentterdiń úlesi 2020 jyly nebary 11,3 paıyzdy qurasa, bul kórsetkish 2019 jyly 13,4 paıyz bolǵan. Bórkimizdi aspanǵa atpasaq ta, jemqorlyqtyń sál de bolsa azaıǵany baıqalady. Osyndaı oń kórsetkishtiń baryn kásipkerler de moıyndap otyr. О́tken jyly memlekettik organdarǵa júgingen kezde shaǵyn orta bıznes ókilderiniń 8,2 paıyzyna máseleni «beıresmı jolmen» sheshýge týra kelse, 2019 jyly bul kórsetkish 9,2 paıyzdy quraǵan bolatyn.
Bıznes-qoǵamdastyqtaǵy jaǵymdy kórinisti de atap ótken jón. Máselen, saýaldamaǵa qatysqan kásipkerlerdiń 80 paıyzdan astamy Qazaqstanda para bermeı-aq bıznesti damytýǵa bolady dep esepteıdi. Iаǵnı zańǵa qaıshy áreketke barmaı-aq, quqyqtyq sheńberde jumys isteýge, kásipti dóńgeletip, jetistikke jetýge barlyq múmkinshilik jasalǵan. Azamattar men bıznes-qoǵamdastyqtardyń pikirinshe, Prezıdent, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi, Úkimet, Memlekettik qyzmet isteri agenttigi jáne saıası uıymdardyń ishinde Nur Otan partııasy barynsha senimge ıe.
Eń bastysy, saýaldamaǵa qatysqan qazaqstandyqtardyń 60 paıyzdan astamy sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste tıisti organdarǵa kómek kórsetýge daıyn ekendikterin bildirgen. Bul – qýantarlyq jaıt. Sebebi, otandastarymyzdyń nıeti túzelgen jaǵdaıda ǵana qoldanylyp jatqan sharalardyń barynsha nátıjesin kóretin bolamyz. Osy máseleni el Prezıdenti erekshe nazarǵa alyp, «Ákimshilik saýaldama júrgizedi, ózim de el aralap júremin. Sonda baıqaǵanym, bizdiń qoǵam jemqorlyqpen ymyrasyz kúresýge daıyn. Bizdiń eldi damytýǵa jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan josparlarymyz jemqorlyqty túbegeıli joıǵan jaǵdaıda ǵana júzege aspaq», degen bolatyn. Iаǵnı jalpaq jurt jemqorlyqpen jumyla kúresýge daıyn. Oǵan – osy saýaldamaǵa qatysqandardyń pikirleri de kýá. Tek halyqtyń ynta-yqylasyn durys paıdalana alsaq, alǵa qoıǵan bıik te baǵynar, qamal da alynar.