Elin oılaǵan Er Edige

Joǵarydaǵy oı Ulttyq aka­­de­mııalyq kitaphanada ót­ken «Er Edige – Noǵaıly dáýiri­niń jyry» atty ǵylymı-prak­tı­­ka­­lyq konferensııada týdy. Aq­tóbe oblysynyń ákimdigi uıym­­­das­tyrǵan halyqaralyq jıyn­­­da «Edige» tulǵasynyń túrki ále­­­min­degi orny men mańyzy tal­qylandy.

Aıtýly sharany Aqtóbe ob­lysy ákiminiń orynbasary Meı­rambek Shermaǵanbet júrgizdi. Ol byltyr belgili jyraý Almas Almatovtyń jetekshiligimen «Er Edige» — Noǵaıly dáýiriniń jy­ry» atty mýzykalyq albom ja­ryqqa shyqqanyn qýanyshpen habarlap, jyr súıer qaýymnyń kópten kútken aqjarma armany oryndalǵanyn jetkizdi. Birneshe jyr-dastandy qamtyǵan jańa jınaq Aqtóbe oblysynyń ákim­diginiń qoldaýymen oqyrmanǵa jol tartqan.

Jınaqqa «Edige batyr» eposy, Muryn jyraý nusqasyndaǵy «Qyrymnyń qyryq batyry» jáne «Qarasaı-Qazı» dastany (Qaırolla Imanǵalıev nusqasy), jáne basqa da el arasynda keńinen jyrlanyp júrgen kólemdi das­tandar engen. Jalpy sany 40-tan astam jyrshydan 60 saǵattyq jyr jazyp alynǵan.

Salıqaly sharanyń salmaǵyn arttyryp, ashylý saltanatyn­da aqedil tilekti aldymen Par­la­ment Senatynyń depýtaty Muhtar Qul-Muhammed onlaın joldady.

«Er Edige – qazaq halqynyń ǵana emes, kóptegen túrki halyq­tarynyń esinde ǵasyrlar boıy saqtalyp kele jatqan eń qadirli, eń qurmetti, eń kóp taraǵan jyr­lardyń biri. Edige bı – tarıh­ta bolǵan adam. Noǵaı ordasy qurylǵan kezde osy ordanyń bıleý­shisin han emes, bı dep ata­ǵan. Bıden keıingi tulǵanyń aty – Nuradyn bolǵan. Nuradynnan keıingi laýazym – Keıqýat bolǵan. Keıin osylardyń barlyǵy eldiń sanasynda túrli dastandar, jyr­lar retinde qalyp otyrǵan. Sóı­tip, halyqtyń olarǵa degen qur­meti kóptegen mıftik saryndarmen, folklorlyq júıelermen, ásireleýmen úlken dastandarǵa aınalyp otyrǵan. Biraq báriniń túp qazyǵy – Noǵaı ordasynyń ulys bıi Edige jáne onyń urpaqtary bolyp esepteledi. Aldaǵy ýaqyt­ta er Edige men onyń tikeleı ur­paq­taryna qatysty jyrlardy bó­lek derbes jınaq etip shyǵarý ke­rek. Jáne Qyrymnyń qyryq ba­tyryna kiretin jeke batyrlar­dy jeke jınaqtasaq, júzge jýyq ba­tyrdyń ómir tarıhy, das­tan­dary shyǵa keleıin dep otyr. Olar­dyń klassıkalyq nusqa­la­ryn orys tiline, qajet jaǵdaı­da aǵyl­shyn tiline de aýdaryp bas­tyratyn zaman keldi. О́ıtkeni, HHI ǵasyrdaǵy qazaqtardyń ur­pa­ǵy uly babalarynyń ba­tyr­lyq rý­hynda tárbıelenýi kerek. Qa­zaq­­standyq patrıotızm osyndaı jobalardan bastalady», dedi senator.

О́tken dáýirdiń shejiresi el ja­­­dynda. Er Edigeniń ómir­baıa­­ny Aqtóbe oblysy­men ti­ke­­leı baı­lanysty eke­nin tarıh­shylar dálel­dedi. Aka­de­­mık V.M.Jır­mýn­skıı Edi­ge Toq­tamystyń ba­lasy Qadir­ber­­dimen bolǵan so­ǵysta óldi de­­gen qorytyndy ja­saı­dy. Or­ta ǵasyrdaǵy belgili ta­rıhshy Qa­dyrǵalı Jalaıyr bul aı­tyl­ǵandardyń qaltarys-bul­­tarysyn bylaısha asha jazady: «Ol ýaqytta Qadirberdi han Edi­ge bımen soǵys qyldy. Ja­ıyq­­tan shyqqan Elek sýy edi. Onan joǵary úsh Bórte shyǵady. Ol úsh Bórteniń orta Bórtesinde Qadir­berdi hanmen Edige bı qatty soǵys qyldy» – dep ólgen jeri men kim óltirgenine deıin jazyp ketken.

Zertteýshilerdiń aıtýynsha, Hıjra esebinen qazirgi kúntizbege kóshkende Edige 1356-1419 jyldary ómir súrgen. Al Q.Jalaıyr aıtyp otyrǵan Ortańǵy Bórteniń Elektiń ústindegi bóligi qazir­gi Aqtóbe oblysynyń Mártók aýdanyna qarasty terrıtorııa. 2016 jyly Mártók aýdany ákimi, mamandyǵy boıynsha tarıhshy Nurjaýǵan Qalaýov ólgen jerine belgitas qoıǵan. Aqtóbeniń Atyraý oblysymen shektesken tusynda «Edige» dep atalatyn oıpat bar. Baıǵanın aýdanynda «Edigeniń jaly» dep atalatyn úlken qyrat kezdesedi.

Shara barysynda ataqty jyrshy, Qazaq ulttyq ýnıversıte­ti­niń professory Almas Almatov «Er Edige – Noǵaıly dáýiriniń jyry» mýzykalyq albomyn qalaı shyǵarylǵany týraly keńi­nen aıtyp berdi.

«Bul albom – kóp ýaqyt iz­denistiń nátıjesinde, jan-jaq­ty zerttelip baryp qolǵa alyn­ǵan kúrdeli jumys boldy. Se­bebi «Er Edige», «Qyrymnyń qyryq batyry» dastandary ki­tap kúıinde tom-tom bolyp sórede tu­ratyn. Jyrshy-jyraý­lary­myz ony jyrlaýǵa daıyn bolmady. Sondyqtan, 1998 jyly «Dás-­ tú­r­­li óner, jyr» mamandyǵy­­nyń mem­­lekettik standarty jasalyp, JOO-da arnaıy mamandyq re­tinde ashyldy. Búgingi tańda ony bitirgen mamandardyń al­dy ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty, pedagogıka ǵylym­darynyń kandıdaty bolyp, jo­ǵary dárejege jetti. Qazirgi tań­da aǵa býyn jyraýlar ishinde Jıenbaı jyraýdyń nemeresi Bıdas Rústembekovtiń jasy 70-ke taıady. Orta býyndar 30-40 jas shamasynda, al sońǵy oryn­daý­shylarymyz – 18-20 jas­taǵy stýdentter. Demek, dás­túr­li óner mamandyǵynyń JOO-da oqy­­týy, kásibı maman retin­de ázirlenýi – 550-den astam ba­tyr­lyq jyrymyzdy halyqqa rýhanı baılyq negizinde usynýǵa da­ıyn degen sóz. Mońǵolııada HIII ǵasyrda jazylǵan «Jańǵyr» jyry 14 myń jol eken. Soǵan Ulanbatyrǵa onynshy sımpozıým shaqyryp otyr. Túrkııanyń Bolý qalasynda Kóruǵly eposynyń 12-shi sımpozıýmy ótipti. Al biz­de 550-den astam epos bar dep otyr­myz. Onyń árqaısysyna qan­sha­lyqty deńgeıde ǵalymdar ke­rek, onyń rýhanı keńistikke shyǵýy úshin jasalatyn ister aldymyzda tur. Búginde 10 kúı­tabaqqa kóshirilgen jyr teh­nologııalyq jabdyqtarmen qa­rý­lanyp, elektrondy oqý qural­darymen, qala berdi álemdik ór­kenıettiń mýzykalyq murasyna qo­sylatyndaı jaǵdaı jasalýy kerek», dedi A.Almatov.

Mýzykalyq dastan eki bólik­ten turady. Birinshi kitapta «Qy­­rymnyń qyryq batyry» já­ne Edige batyr týraly ta­rı­hı jyrdy jetkizgen jyraý­lar­­­dyń ómirbaıany qazaq, orys já­ne aǵylshyn tilderinde be­rilse, ekinshi kitapta jyr ja­zylǵan 10 dısk ornalasqan. Mý­zy­kalyq albomnyń basy-qa­synda Qazaqstannyń jetekshi ǵalymdary, tarıhshylar, belgili ólketanýshylar, etnograf, mýzyka zertteýshileri júrip, óz úlesterin qosqan. Atap aıtsaq, negizgi ıdeıa avtory – Aqtóbe oblysynyń ákimi Ońdasyn Orazalın. Odan keıin jobanyń ǵylymı jetekshisi – S.Báıishev ýnıversıtetiniń professory, edigetanýshy Jumanazar Asan, ólketanýshy Bekarystan Myrzabaı, mýzykalyq redaktory – Qazaqkonsert solısi Kúnsulý Túrikpen, dybys rejısseri – Das­tan Palmanov, mýzykalyq shyǵarmalardy óńdegen – kompozıtor Amangeldi Sándibaı, albomdy basyp shyǵarǵan – «Qazaq kitaptary» JShS dırektory Orynbek Ánesov jáne ulttyq naqyshta bezendirýshi – sýretshi Aıbek Orynbasarov sekildi el azamattary eken.

Aıta keteıik, jıynǵa Par­lament Senaty men Májilisiniń depýtattary, qoǵam qaıratkerle­ri, ǵalymdar men shyǵarmashylyq zııaly qaýym ókilderi, tarıhshy­lar, aqyn-jazýshylar, ataqty jyrshy-jyraýlarymyz, ólke­taný­­shylar jáne BAQ ókilderi qatysty. Olar alma-kezek lebiz bildirip, tek epos qana emes, jal­py, Edige bı tulǵasynyń zert­telýi men ulyqtalýy, qazaq ǵa­lym­darynyń edigetanýǵa qosqan úlesi tóńireginde áńgime órbitti. Sondaı-aq alys-jaqyn sheteldik ǵalymdardyń baıandamalary tyńdaldy.

«Elbasymyzdyń «Rýhanı jań­­ǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kórip otyrǵan «Er Edi­­ge» — Noǵaıly dáýiriniń jyry» mýzykalyq albomynyń ja­ryq kórýi – ulttyq mýzyka ta­rıhyndaǵy eleýli oqıǵa desek, qatelespeımiz. Edige batyrdyń ómiri men erlik joldary qazaqqa ǵana emes, ısi túrki halyqtaryna ortaq mura. Osy rette ataqty epık jyraý Muryn Seńgirbaıulynyń oryndaýyndaǵy «Qyrymnyń qyryq batyry», aqyn Nurpeıis Baıǵanınniń jyrlarynyń osy jınaqqa enýi jobanyń qunyn arta túsirgeni anyq. «Er Edige» — Noǵaıly dáýiriniń jyry» mý­zykalyq jınaǵy búgingi já­ne bolashaq urpaqty jańa izde­niske bastap, aldaǵy ýaqytta da óz jalǵasyn tabaryna senim bil­diremin. Osy oraıda atalmysh sharany iske asyryp, qol­daý kórsetkeni úshin Aqtóbe obly­synyń ákimi Ońdasyn Seıilulyna Mádenıet jáne sport mınıstrligi atynan erekshe alǵys aıtqym ke­ledi», dedi Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri Nurǵısa Dáýeshev.

О́z kezeginde Halyqaralyq Túr­ki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli búgingi shara­nyń Táýelsizdik merekesine arna­lýynyń mańyzy zor ekenin tilge tıek etti.

«Sebebi «Edige» jyry – rep­ressııaǵa ushyraǵan, táýelsizdik arqyly ǵana bizben qaýyshqan taǵ­dyrly jyr deýge bolady. Tatar­dyń, noǵaıdyń, qaraqal­paqtyń «Edige» jyrlaryna Máskeý resmı túrde tyıym sal­ǵan. Tipti qaraqalpaqtyń ataqty Erbolat jyraýy 1938 jyly 76 ja­synda «Edigeni» aıtqany úshin azaptap óltirildi. Al 1947 jyly sol kezdegi Qazaqstan basshylyǵynda óreskel qatelikter jóninde arnaıy qaýlysy shyqqan. Sol úshin «Edige» shań basyp arhıvterde qalǵan. Árıne, «Edige» týraly Álkeı Marǵulan, Muhtar Áýezov, Beısenbaı Kenjebaev syndy ǵalymdar aıtqan. Bi­raq onyń ultpen qaýyshýy táýel­sizdigimizdiń arqasynda ǵana múm­kin boldy. Bul jumystyń Táýel­sizdiktiń 30 jyldyǵyna arnal­ýynda úlken sımvolıkalyq mán bar», dedi D.Qydyráli.

Iá, tarıhshylardyń jazýynsha, Edige – Altyn Ordadaǵy ıslam dininiń birjola ornyǵýyna zor yqpal etken tulǵa. Edigeniń esimi túrki halyqtary esinde ǵasyrlar boıy saqtalyp ke­ledi. Ol aqyldylyq pen qaıyrym­dylyqtyń úlgisi esebinde jyr­larǵa qosylyp, birte-birte túrki halyqtarynyń qasıetti áýlıe ada­myna aınaldy. El bılep, mem­leket basqarǵan Edige talant­ty qolbasy ǵana emes, daryndy dıplomat bolǵan. О́ziniń oń­tús­tiktegi qaharly kórshisi Aqsaq Temirmen aradaǵy qarym-qatynasty jaqsartýdy da umyt­qan joq. 1398 jyly oǵan syı-sııapat pen elshi jiberip, betin beri qaratyp qoıdy. 1400 jyly Temir Qutlyq aıaq astynan ólgen soń, bılik bir jola Edigeniń qo­lyna kóshedi. Altyn Ordanyń ha­lyq­aralyq bedeli odan ári ósedi. Muny kóre almaǵan Aqsaq Temir 1402 jyly Ordaǵa qarsy jańa joryq uıymdastyrýdy kózdeı­di. Edigeniń utymdy júrgizgen dıp­lomatııalyq ádisi negizinde ara­­daǵy qyrǵı qabaqtyq taǵy da toqtaıdy.

Búginde batyr babamyzǵa kór­setilgen qurmet orasan. Epostyń ataqty Qııas jyraý nusqasynda ákesi Edigeni izdep Aqsaq Temir eline barǵan Nuraddın balaǵa han qaıdan keldiń degende: «Jerim jyraq úsh aıshylyq shól maıdan, Shyqqan jerim – Qarǵaly, Elek, Keńsaıdan» deıdi. Bul ózender kúni búginge deıin Aqtóbe qalasyn kólbeı ótip jatyr. «Edige degen er edi, eldiń qamyn jer edi» degen atpen kúlli túrki halqynyń esinde qalǵan, 60 nusqaly «Edige batyr» eposynyń basty qaharmanyna Aqtóbeden dańǵyl ataýyn berip, qoladan kórneki eskertkishin or­natty. «Edige batyr» eposynyń Sh.Ýálıhanov nusqasy Túrkııadan túrik tilinde kitap túrinde baspadan shyqty.

Tarıh týdyrǵan tolaǵaı tulǵa ýaqyt taǵynan túspesi anyq. Er Edigeniń el úshin jasaǵan jo­ryǵy jańǵyryp, dáýirden dáýir­ge almasary haq. Tek baba rý­hyn qadirlep, urpaqqa úlgi ete­tin osyndaı ıgi sharalardy dás­túrli túrde uıymdastyryp otyr­ǵanymyz abzal.