Teńsizdikti joıýdyń tıimdi tásili

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Syndarly qoǵamdyq dıa­log – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men ór­ken­deýiniń negizi» Joldaýynda sot jəne qu­qyq qorǵaý júıesindegi kúrdeli reformalar azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń, sonymen qatar otandastarymyzdyń qaýipsizdigin kúsheıtýdiń negizgi faktory ekenin atap aıtqan edi. Osylaısha, sot sheshimderiniń sapasyn arttyrý úshin birqatar mańyzdy sharany júzege asyrýdyń qajettigi paıda boldy.

Árıne, elimizdegi sýdıalardyń she­shim shyǵarý quqyǵy zańnamalardy bas­shylyqqa alatyndyqtan myzǵymas sı­patqa ıe. Solaı bola tura, qabyldanyp jatatyn sot sheshimderine muqııat taldaý jasap, biryńǵaı sot təjirıbesin ornyqtyrý qajettigi týyndap otyr. Bul rette Memleket basshysy: «Azamat­ta­rymyz jarııa-quqyqtyq daýlarda bı­lik organdarynyń sheshimderi men əre­ketterine qatysty shaǵym túsirý ke­zinde kóp jaǵdaıda teńsizdik ahýalynda qalyp jatady. Olardyń múmkindikterin memlekettik apparattyń resýrstarymen salystyrýǵa kelmeıdi. Sondyqtan osyndaı teńsizdikterdi boldyrmaý maqsatynda daýlardy sheshýdiń erekshe tetigi retinde əkimshilik ədilet qurylymyn engizý qajet», dep utymdy usynys jasaǵan edi.

Osylaısha, daýlardy sheshý bary­synda sottyń qosymsha aıǵaqtar jınaý bastamasyn kóterýge quqyly ekeni aıqyndaldy. Alaıda Prezıdent atalǵan aıǵaqtardy jınaqtaý mindeti jekelegen adamdarǵa, bolmasa bızneske emes, memlekettik organǵa júkteletinin jet­kizgen edi. Memleket basshysy aıtyp ótkendeı, zańnamadaǵy barlyq qarama-qaıshylyqtar men dúdəmal tustar azamat­tardyń múddelerin eskerý arqyly túsin­dirilýi qajet.

Mine, aldaǵy 1 shildeden bas­tap kúshine enetin jańa kodekste el Pre­zı­denti sóz etken máselelerdiń bar­lyǵy eskerilgen sekildi. Eń aldymen, bul kodeks azamattardyń múddelerin qor­ǵaýǵa, sonyń ishinde memlekettik organ­dardyń negizsiz jáne jetkiliksiz ýáj­delgen sheshimderinen qorǵaýǵa arnalǵan qaǵıdattardy engizedi. Osylaısha, zań­na­manyń barlyq túsiniksiz tustary azamat­tardyń paıdasyna sheshiletin bolady. Azamattarǵa memlekettik organdardyń sońǵy sheshimi qabyldanǵanǵa deıin óz ýájderi tyńdalatynyna prosedýralyq kepildeme bekitilgen. Bul qadam «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrym­damasyna sáıkes keledi.

Azamattardyń memlekettik organ­darmen daý-janjaldary kezindegi múmkindikterin teńdestirý úshin sot isin júrgizýdiń jańa túri – ákimshilik sot isi engizilip jatyr. Sot isin júrgizýdiń jańa túriniń negizgi aıyrmashylyǵy – sottyń dáleldemeler jınaý prosesindegi belsendiligi, sondaı-aq azamattardyń múddelerin qorǵaýǵa baǵyttalǵan ózge de tetikter.

Ákimshilik sot tóreliginiń jańa for­­maty azamattardyń memlekettik or­gan­­darmen ózara is-qımylyn aıtar­lyq­­taı ońtaılandyrýǵa jáne otan­das­tary­myzdyń quqyqtary men bostandyq­taryn qorǵaýǵa, azamattardyń múddelerin qur­metteýdi qamtamasyz etýge, sondaı-aq mem­lekettik organdar jumysyndaǵy ashyq­­tyq pen senimdilikti qamtamasyz etý­ge baǵyt­talǵan. Nátıjesinde, azamat­tar ákim­shilik organdardyń sheshim qa­byl­daý prosesine naqty qatysa alatyn bolady.

Búginde álemde ákimshilik ádilet bas­ty ról atqarady. Bul qadam bılikpen daý-damaı kezinde áleýeti álsiz tarapty qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Iаǵnı qoǵamdyq-quqyqtyq qatynastardy retteıtin belgili bir tártip bar. О́kinishke qaraı, elimizde bul daýlar áli de azamattyq is júrgizý erejelerine sáıkes retteledi.

– 2020 jyly qabyldanǵan Ákimshi­lik rásimdik-prosestik kodeks bıyl 1 shilde­de kúshine enedi. Bul kodeks jarııaly-quqyqtyq daý-damaılardy retteýge negiz­delgen. Iаǵnı jeke nemese zańdy tul­ǵa­lardyń memlekettik organdardyń nemese ózge de uıymdardyń qandaı da bir sheshimimen kelispegen kezinde osy ko­deks­tegi normatıvter nazarǵa alynatyn bo­lady. Osylaısha, azamattyq is júrgi­zý zańnamasy jeke-quqyqtyq daýlarǵa baılanysty máselelerdi retteıdi. Mysaly, aýladaǵy qorshaýǵa qatysty bir adam ekinshi adamdy sotqa berip jatady. Iаǵnı jeke múddelerge qatysty daýlar­dy aıtyp otyrmyz. Mundaı daýlar óte kóp. Shamamen 1 mıllıonnan asady. Alaıda osy azamattyq prosessýaldyq zańnamamen retteletin daýlardyń arasynda jarııaly-quqyqtyq daýlar da bar. Olardyń sany shamamen 30 myńǵa jýyq. Osylaısha, 30 myńǵa jýyq jarııaly-quqyqtyq daý biz aıtyp otyrǵan 1 mıl­lıonnan astam jeke múddege qa­tysty daýlardyń jalpy massasynda baı­qal­maı qalady. Bárimiz biletindeı, aza­mat memlekettik organǵa teń bola al­maıdy. Adam salalyq mınıstrlikpen sot­ta­syp jatqan jaǵdaıdy elestetip kó­reıik. Árıne, mınıstrliktiń jaýapker bola otyryp, jeńiske jetýi ábden múm­kin: onyń qolynda bıýrokratııalyq ap­pa­rattyń barlyq resýrsy bar, is júzinde adam resýrsy da kóp – búkil zań bólimi óz ıeliginde jáne, árıne, olar kóp kúsh jum­samaı-aq jeńedi, – deıdi Joǵarǵy sot sýdıasy Aslan Túkıev.

Azamattyq prosestik kodekstiń jalpy erejesine sáıkes taraptar teń. Sot talapkerge de, jaýapkerge de bir­deı qaraıdy. Úlken dálelder bazasy­nan basqa, talapker talaptardyń prosedý­ralyq nysandaryn áli de saqtaýy kerek. О́tinishti, talapty durys toltyrmasa, qu­jat qosa berilmese, jiberetin jerge jiberilmese, is buzylady. A.Túkıevtiń aıtýynsha, statıstıka boıynsha 100 istiń 85-i memlekettik organdardyń paıdasyna sheshilýde.

– Ákimshilik ádilet ınstıtýty talap­kerdiń álsiz jaǵyn, ıaǵnı azamattardyń memlekettik organdar aldyndaǵy álsiz­digin joıýǵa baǵyttalǵan. Sýdıa zańdy basshylyqqa ala otyryp, talapkerge mem­lekettik organdarǵa qarsy daýlarda shyn­dyqqa qol jetkizýge kómektesedi. Muny daýlarǵa óte ádil ári adal kózqaras dep qaraýǵa bolady. Sebebi is júzinde aza­mattar memlekettik organnyń monopo­lııalyq bılik jaǵdaıyn aınalyp óte almaıdy. Azamattar kórshisimen daýlasqan kezde kelisimge kele alatyn bolsa, mem­lekettik apparatpen daýlasý kezinde bas­qa memlekettik organǵa júgine almaı­dy. Sot memlekettik organdardy ózderiniń qyzmettik mindetterin tıisti túrde oryn­daýǵa májbúrleıdi. Mysaly, lısen­zııadan bas tartý zańdy bolsa, onda sot zańdy sheshim qabyldaıdy. Eger mem­lekettik organnyń lısenzııadan bas tartýy negizdelmegen bolsa, onda sot bul bas tartýdyń kúshin joıady, – dep túsindirdi Joǵarǵy sottyń sýdıasy.

– Elimiz naryqtyq qatynastarǵa kósh­kennen keıin qoǵamnyń túrli salalaryn­da týyndaǵan daýlardyń keıbirinde azamattar memlekettik organdarmen, laýazym ıeleriniń sheshimderimen kelispeı jatady. О́kinishke qaraı, kóp jaǵdaıda jeke adamdardyń múddesi, quqyǵy sotta jo­ǵary deńgeıde qorǵala bermeıdi. Onyń sebebine toqtalsaq, quqyqtyq daýlardyń kóbisi Azamattyq prosestik kodekstiń aıasynda qaralady. Iаǵnı azamattyq-prosestik zańnamaǵa sáıkes taraptar teń. Memlekettik organ, onyń quqyqtyq apparaty, zańgerler korpýsy men jeke adamdardyń múmkindigin salystyrý qıyn. Osy jerde teńsizdik týyndaıdy, – deıdi Joǵarǵy sottyń baspasóz hatshysy Aıdos Sádýaqasov.

Orta eseppen alǵanda, bizde 1000 adam­ǵa bar bolǵany 1,4 jarııa-quqyq­tyq daýdan keledi. Damyǵan elderde mundaı daýlardy qaraýdyń tájirı­be­si qalyptasqan (1000 azamatqa orta eseppen 2-den 5-ke deıin). Bul sıfrlar quqyqtyq retteýdiń qoldanystaǵy mo­deliniń latenttik sıpatynyń joǵary jáne tıimdiliginiń tómendigin kórsetedi. Atalǵan sanattaǵy isterdiń keleshegine kúmánmen qaraǵandyqtan, azamattar sotqa júgine bermeıdi. Osyndaı jaǵdaıdy retteý maqsatynda ÁRPK qabyldandy.

– Osy zańǵa sáıkes sizdiń jer ýchas­keńizge, tólemaqylarǵa, berilýge tıis lı­senzııalarǵa qatysty máseleler boıynsha ýákiletti organmen nemese laýazymdy tul­ǵamen arada daýlar bolǵan kezde, bul ister azamattyq sottarda qaralady. Iаǵnı azamattyq sottarda azamattyq-prosestik zań normasy aıasynda qaralady. Bul turǵyda sýdıanyń qoly baılaýly. Osy máselede sýdıa jeke nemese zańdy tulǵaǵa kómektese almaıdy. Onyń bergen talap-aryzynyń qateligin kórip tursa da, oǵan jaqtasýǵa, kómektesýge quqyǵy joq. Endi qoldanysqa engiziletin zańǵa sáıkes sýdıanyń belsendi róli bolady. Sýdıa azamattyń talap-aryzyn durystaýǵa, oǵan quqyqtyq jaǵynan qoldaý kórsetýge múmkindik beredi. Atap aıtqanda, bul zań jeke adam men zańdy tulǵanyń mem­lekettik organǵa nemese laýazymdy tul­ǵalarǵa qarsy óziniń quqyǵyn durys qoldanýyna zor múmkindik beredi, – dedi A.Sádýaqasov.

Kodekste ákimshilik sot isin júr­gizý úshin «sottyń belsendi róli» dep ata­latyn jańa ómirsheń qaǵıdat bekitil­di. Azamat memlekettik organnyń sheshi­mi­men kelispese, sotqa talap-aryzben jú­ginse jetkilikti. Bul talaptar «mem­lekettik organnyń kinálilik prezýmpsııa­sy» qaǵıdaty boıynsha qaralady. Mem­lekettik organ sotta óz sheshiminiń, áre­ketiniń nemese áreketsizdiginiń zańdy­lyǵy men negizdiligin dáleldeýge tıis.

Sot taraptar usynǵan dálelde­me­lermen shektelip qalmaı, daýdy sheshýde mańyzǵa ıe barlyq mán-jaılardy jan-jaqty, tolyq ári obektıvti zert­teıdi. Osylaısha, sot óz bastamasy bo­ıynsha qosymsha málimetter men dálel­de­meler jınaýǵa quqyly. Kodekske sáı­kes aýyrtpalyq túsiretin zańsyz akt shyǵarylǵan jaǵdaıda onyń kúshi min­detti túrde joıylady, al zańsyz ákimshilik aktiniń kúshin joıǵan kezde ákimshilik rásimge qatysýshynyń senim quqyǵyn qorǵaý qaǵıdaty nazarǵa alynady. Bul qaǵıdat – qabyldanatyn ákim­shilik aktiniń zańdy jáne dáıekti bolýynyń kepili.

Ákimshilik prosestiń jańashyldyq­taryna talap qoıý túrleri, sot talqy­laýynyń shekteri jáne sot baqylaýy da jatady. Ákimshilik sot óz sheshimderiniń oryndalýyna qatań baqylaýdy qamta­masyz etedi. Jaýapkerden sot sheshimin oryndaýǵa prosestik májbúrleý sharasy retinde aqsha óndirip alý kózdelgen. Ol sot sheshimi oryndalǵanǵa deıin birneshe ret qoldanylýy múmkin. Sot sheshimin oryndamaǵan jaǵdaıda jeke, laýazymdy, zańdy tulǵa nemese onyń ókili kólemi 50-den 100 AEK-ke deıingi somany tóleıdi.

P.S. Búgingi tańda memleket pen azamat arasyndaǵy daýlar jalpy ıýrıs­dıksııalyq, sondaı-aq ekonomıkalyq jáne azamattyq sottarda qarastyrylady. Olar­dyń barlyǵy 2021 jylǵy 1 shildeden bastap jańa ákimshilik sottardyń qaraýyna ótedi. Tıisinshe, bul sottar sýdıalardyń qoldanystaǵy shtat sanyn qaıta bólý negizinde qurylatyn bolady. Azamattardyń quqyqtaryn neǵurlym tıimdi qorǵaý maqsatynda respýblıkada 21 jańa ákimshilik sot qurylady. Olar­­dyń 17-si – oblys ortalyqtarynda jáne 4-eýi Qaskeleń, Semeı, Jezqazǵan, Ekibas­tuz qalalarynda jumys istemekshi.