Ǵalym ǵıbraty

D.I.Dýlatovamen bir jyldyń tóli bolǵan akademık Manash Qa­bashuly Qozybaev ol jóninde «arly adam, aıdyndy azamat, qaı­ratker ǵalym» deı kele, «Ol barmyn dep aspaıdy da taspaıdy, úreılenip saspaıdy, ádiletten qashpaıdy, dos syryn shashpaıdy, arsyzdardan attaıdy da týra óz jolymen júre beredi... Ermen teń nardyń júgin kóteretin jan, eki aıtpaıdy, aıtqanynan qaıt­paı­dy, ótirik degendi bilmeıdi, ósek jolymen júrmeıdi, jalpyl­dap myr­qymbaılarmen kúlmeıdi, anaý-mynaý jandardy kózine de il­meıdi, ýáde berse turady, alyssa jyǵady, kúresse úıirip-úıirip tobyqtan urady, qasqaıyp qas batyrdaı menmundalap turady», dep tebirene jazyp edi. Jarty ǵasyrdaı tarıh salasynda áriptes bolyp birge qyzmet atqarǵan aka­demıktiń D.I.Dýlatovaǵa bergen bul baǵasy óte ádil jáne týra bolatyn.

Eger kózi tiri bolǵanda bul kúnderi 90 jasqa tolatyn D.I.Dý­latova kim edi, qandaı eńbek­teri­men jáne isterimen tarıhta qaldy degen suraqtarǵa jaýap berý úshin aldymen onyń ómir joly tý­ra­ly oqyrmandarǵa qysqasha máli­met bere ketsek.

Dına Isabaıqyzy Dýlatova 1931 jyly 31 qańtarda burynǵy Jambyl, qazirgi Taraz qalasynyń túbindegi Besjyldyq (Jambaı) degen aýylda mektep muǵaliminiń otbasynda dúnıege kelgen. Ákesi Isabaı Nurmambetov burynǵy KazPI-di geografııa pániniń mu­ǵalimi mamandyǵy boıynsha bi­tirip, búkil ómirin halyq aǵartý salasynyń tómengi baspaldaǵy­nan bastap, joǵary laýazymdy qyz­metterdi atqarǵan elimizge bel­gili zııaly qaýym ókilderiniń biri edi. Soǵysqa deıingi jyldary mektepte ustazdyq etse, so­ǵys jyldary qazirgi Túrkistan ob­lystyq oqý isiniń meńgerýshi­si, so­ǵystan keıingi jyldary Qazaq KSR-i Oqý-aǵartý mınıstri­niń orynbasary bolyp, zeınetke shyq­­­qannan keıin ustazdyq jolyn Qazaq pedagogıkalyq ıns­tıtý­tynda ómiriniń sońyna deıin jalǵastyrady. Anasy Zeınep Mu­hamedjanova da ustaz bol­ǵan kisi. Qazan qalasynda týyp, Máskeýdegi Kommýnıstik tárbıe akademııasyn aıaqtaǵan soń Almatyǵa joldamamen ji­be­rilgen. Taraz, Shymkent qala­la­rynda ustazdyq etip, partııa qyz­metterinde bolyp, sońǵy ju­­mys orny Almatydaǵy №12 mek­teptiń dırektory qyzmetinen zeınetke shyǵady. Osylaısha, us­­tazdar áýletinen shyqqan Dına Isa­­baıqyzy «Uıada ne kórseń, ush­­qanda sony ilersiń» degendeı, bú­kil ǵumyryn ata-anasy sııaq­ty bilim berý salasy men aǵar­tý­shy­lyqqa arnaıdy.

Orta mektepti úzdik bitirgen ol tarıhshy bolýdy armandaıdy da, Máskeý qalasyna atta­na­dy. 1949-1954 jyldary M.V.Lo­monosov atyndaǵy Máskeý Mem­le­ket­tik ýnıversıtetiniń tarıh fa­kýltetinde oqyp, sol ke­zeń­­degi ataq­ty tarıhshylar S.P.Tol­s­tov, A.V.Arsıhovskıı, M.V.Nech­kına, S.D.Skazkın jáne ta­ǵy basqa iri ǵalymdardan dáris ala­dy. 1954 jyly ol tarıhshy ma­man­dyǵyn alyp shyǵady da, elge oralady.

Dına Isabaıqyzy óziniń us­tazdyq eńbek jolyn Alma­ty oblysy Narynqol aýdanyndaǵy orta mektepte muǵalimdik qyz­metten bastap, bir jyldan keıin ony Almaty qalasyndaǵy №75 orta mektepte tarıh pániniń mu­ǵalimi retinde jalǵastyrady. Al 1958 jyldan ómiriniń so­ńyna deıingi onyń qyzmet orny qa­zir­gi Ál-Farabı atyndaǵy Qaz­UÝ-­­dyń tarıh fakýlteti boldy. Ýnı­ver­sıtette jańadan ashylǵan Qa­zaq KSR tarıhy ka­fedrasyna aǵa laborant bo­lyp qabyldanady da, bir jyl­dan keıin aspırantý­ra­ǵa qa­byl­danady. Ataqty tarıh­shy E.Bekmahanovtyń ǵy­ly­mı je­tekshiligimen «Sh.Ýálı­hanov­tyń tarıhı kózqarasy» atty ta­qy­rypta kandıdattyq dısser­tasııasyn 1964 jyly óte sátti qorǵap shyǵady. Osydan 60 jyldaı buryn, keńestik kezeńde jazylǵan bul dıssertasııaǵa bú­gingi kún turǵysynan UǴA aka­demıgi, professor M.Qoı­gel­dıev tómendegideı baǵa be­redi: «D.I.Dýlatovanyń dıs­ser­tasııalyq zertteýi Sh.Sh.Ýálı­hanov sııaqty asa daryndy tereń ǵalymnyń tarıhı kózqarasyn alǵash ret júıeli túrde mono­grafııalyq deńgeıde arnaıy ǵy­lymı taldaýǵa alǵan eńbek edi. Dıssertant Shoqan Ýálıhanovtyń qazaq halqynyń qalyptasý tarıhyna, onyń materıaldyq jáne rýhanı mádenıetine, áleýmettik qurylymyna, kórshi eldermen qarym-qatynasyna baılanysty jasaǵan dáleldi de nanymdy tu­jyrymdary búgin de óz ǵylymı mánin joǵalta qoıǵan joq». Tek shynaıy túrde jazylǵan ǵy­ly­mı eńbektiń qandaı zaman bolsa da ǵylymı mańyzdylyǵyn joǵaltpaıtynyn osyndaı baǵa­lardan kórýge bolady.

 Kandıdattyq dıssertasııasy arqyly ózin kásibı zertteýshi maman retinde kórsete bilgen Dına Isabaıqyzyn ýnıversıtet basshylyǵy birden fakýltette jumys isteýge qaldyrady. Ol 1962-1970 jyldary óz kafed­rasyn­da aǵa oqytýshy, al 1972 jyldan dosent laýazymynda qyzmet atqara bastaıdy.

Dına Isabaıqyzynyń ózin ǵalym ári pedagog jáne basshy retinde ózgelerdi moıyndatqan jyldary 1972-1977 jyldar bol­dy. Osy jyldary ol tarıh fa­kýltetiniń dekany qyzmetin at­qaryp, fakýltetti oqý isi, ǵylymı jumystar jáne stýdentter ara­syn­daǵy tárbıe jumystary bo­ıynsha ýnıversıtettegi qury­lym­dar arasynda aldyńǵy qa­tarǵa shyǵarady. Onyń naǵyz uıym­dastyrýshylyq qabileti osy jyldary aıqyn kórinedi. Dına Isabaıqyzynyń ádildigi, týrashyldyǵy, prınsıpshildigi, qataldyǵy, talap qoıǵyshtyǵy, adam­gershiligi týraly nebir áńgi­meler osy jyldary paıda bolyp, kúni búginge deıin jetip otyr. Sol jyldary tarıh fakýltetinde oqyǵan, búgingi kúnderi otan tarıhynyń ár salasy boıynsha jemisti eńbek etip júrgen ǵylym doktorlary, professorlar M.E.Eleýov, M.Q.Ábýseıitova, A.B.Qalysh jáne taǵy basqa bir­neshe ondaǵan shákirti súıik­ti dekandary týraly óte saǵy­nyshpen eske alady.

Dına Isabaıqyzy fakýl­tet­tegi basshylyq, ýnıversıtette­gi qoǵamdyq jumystarymen qa­tar, óziniń ǵylymı-shyǵar­ma­shy­lyq izdenisterin úzdiksiz jal­ǵastyrady. 1978 jáne 1982 jyldary eki ret Máskeýde ǵylymı tájirıbeden ótedi. Ǵylymı iz­de­­nisterdiń nátıjesi 1984 jy­ly Almatyda jaryq kórgen «Revo­lıýsııaǵa deıingi Qazaqstan tarıhnamasy (1861-1917 jj.)» (orys tilinde) atty monografııa­synda jarııalanady. Al 1986 jyly aqpan aıynda MGÝ-diń tarıh fakýlteti janyndaǵy Mamandandyrylǵan Keńeste dok­torlyq dıssertasııasyn óte jo­ǵary deńgeıde qorǵaıdy. Ke­lesi jyly professor ataǵyn ıelene­di. D.I.Dýlatovanyń monogra­fııasy sol tusta qazaqstandyq, odaq­tyq mamandar tarapynan jo­ǵary baǵa alsa, AQSh, Anglııa tarıhshylary onyń eńbegine úlken qyzyǵýshylyq tanytty. Munyń bári ony otan­dyq ǵylymnyń ta­rıhnama salasynda aldyńǵy qa­tarǵa shy­ǵarady. Osy jerde mynadaı jaǵ­daıdy aıta ketsem, artyq bol­mas. Ýnıversıtette aǵylshyn tili­nen sabaq beretin Gúlsim Se­ıil­hanqyzy Súleımenova 1990 jyl­dardyń basynda is-saparmen de­legasııa quramynda AQSh-qa barypty. Baǵdarlama boıyn­sha ­olardy AQSh-tyń 31-shi pre­zıdenti Gerbert Gýverdiń (1929-1933 jj. prezıdent bolǵan) mý­zeı-kitaphanasymen tanystyra­dy. Ondaǵy kitap qory búkil dú­­nıejúzinen jınalady eken. «Ta­­rıhı taqyryptar boıynsha ja­­zylǵan kitaptardy qaraı jú­rip, kózim D.I.Dýlatovanyń «Isto­rıografııa dorevolıýsıon­nogo Kazahstana (1861-1917)» at­ty monografııasyna tús­ti de, ne qýanǵanymdy, ne tańǵal­ǵa­nym­dy, ne sasqanymdy, ne shattan­ǵanymdy bilmeımin, shyńǵyryp jiberippin. Búkil delegasııa jáne kitaphana qyzmetkerleri túk túsinbeı, meniń qasyma júgirip keldi. Olar ań-tań. Men bolsam, kitapty ustap turyp eshteńe aıta almaımyn. Bar aıtqanym: «Men myna monografııa avtoryn tanımyn, birge qyzmet jasaımyz», degen sózder boldy», dep dosent G.Súleımenovanyń aıtqanyn bir­neshe ret estidim.

1988 jyly Dına Isabaıqyzy kezinde aǵa laborant bolyp eńbek jolyn bastaǵan Qazaq KSR tarıhy kafedrasyna meńgerýshi bol­dy da, ony 2001 jylǵa deıin basqardy. 70 jasqa tolǵan­nan keıin ol meńgerýshilik qyzmet­ti belgili tarıhshy, professor T.Omar­bekovke tapsyrdy.

D.I.Dýlatova ǵylymı shy­ǵar­­mashylyq jolynda elimizde­gi ǵylymnyń qarashańyraǵy – Ǵy­lym akademııasyndaǵy Sh.Sh.Ýá­lıhanov atyndaǵy Tarıh, arheo­logııa jáne etnologııa ıns­tıtý­tymen tyǵyz baılanysta bolyp, osyndaǵy mamandarmen birge bir­­neshe jobany júzege asyrady. Onyń eń kózge kóringen birlesken jobasy Qazaq KSR 5 tomdyq ta­rıhynyń 3-tomyndaǵy tarıhnama, derektaný jáne mádenıet tarıhy­na arnalǵan birneshe taraýdy oryndaýy boldy. Sonymen bir­ge ınstıtýtta qurylǵan dısser­ta­sııalyq keńeste múshe bolyp, talaı jastardyń doktorlyq jáne kandıdattyq jumystaryna ádil baǵasyn berip, ǵylym álemine shy­ǵýyna jol ashady.

Osy jerde taǵy da akademık M.Q.Qozybaevtyń profes­sor D.I.Dýlatova týraly aıtqan piki­rine qulaq túrsek: «Dına hanym – ǵalym tarıhshy. Ol tarıhshylar áýletiniń elıtalar taıpasynan. Jazylǵan eńbekterdi saralap, bar dúnıelerdi aralap, ádildikpen baǵalap, kerek problemalardy jobalap, tarıhtyń bárin quttap, muńyn muńdap, joǵyn joqtap júrgen tarıhnamashylardyń kóshbasynda kele jatqan Dına hanym – qaıratker jan».

О́tken ǵasyrdyń 80-jyl­da­ry­nyń sońy men 90-jyl­dary­nyń basynda kommýnıstik ıdeo­lo­gııa­nyń daǵdarysy men KSRO-nyń kúıreýi jáne odaqtas res­pýb­lıkalardyń táýelsizdik alýy Eýrazııanyń saıası kartasyn óz­gertti. Soǵan baılanys­ty eli­mizdiń JOO-da otan tarı­hyn oqytý máselesi aldyńǵy qa­tar­ǵa shyǵady. Ýaqyt talabyna saı Dına Isabaıqyzy týyndap otyrǵan barlyq máselelerdi ult­tyq turǵyda sheshýge kúsh salyp, tarıhı máselelerdi zertteý úshin jańa prınsıpti kózqarasty qalyptastyrýǵa bet burady. Osy joldardyń avtoryn 1990 jyly ýnıversıtetti bitirgen boıynda kafedraǵa jas maman retinde alyp qaldy da, ózine orynbasar etip taǵaıyndady. On bir jyl boıy kafedra meńgerýshisiniń orynbasary bola júrip, ol kisiniń eń kúrdeli degen máselelerdi qalaı tez, qıyndyqsyz sheshkeniniń kýási boldym.

El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda otan tarıhyn JOO-nyń barlyq mamandyqtary úshin mindetti pán retinde oqytý máselesi alda turdy. Ol úshin tıptik baǵdarlama jasaý, oǵan negizdelgen jospar qurý, oqý quraly men oqýlyqtar shyǵarý, oqytýshy mamandar daıarlaý jáne taǵy basqa kóptegen másele aldan shyqqany bárimizge aıan. Osyndaı oqý-ádistemelik, uıym­das­tyrý máselelerin tájirıbeli Dına Isabaıqyzy esh qınalmastan sheship otyrdy. Qazaqstan tarıhyn qalaı oqytý máselesi jó­ninde Dına Isabaıqyzy eli­mizde alǵash ret 1993 jyly Ha­lyq­aralyq deńgeıde konferen­sııa uıymdastyryp, ony jo­ǵary deń­geıde ótkizdi. Kadr máse­le­sine ke­lgende bolashaǵynan úmit kútetin jastardy, Ǵylym aka­demııasyndaǵy tarıh ınstıtý­ty­nyń jetekshi mamandaryn kafedraǵa jumysqa tartty. Bel­gili tarıhshylar: túrkolog Iý.A.Zýev, etnolog N.E.Masanov, joń­ǵartanýshy V.V.Moıseev, qytaıtanýshy A.Sh.Qadyrbaev, XX ǵasyrdyń 20-30-shy jj. tarıhy máselesinen doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan J.B.Ábilǵojın jáne t.b. mamandarmen birneshe jyl bir kafedrada jumys istedik. Olardan kóp nárseni bildik, úırendik, oıǵa túıdik.

D.I.Dýlatovany «adamdy ta­nı biletin adam» deýge bolady. Ol ǵylymǵa ıkemi bar jastarǵa jetekshilik jasap, kásibı maman bolýyna qolynan kelgen kómegin aıaǵan emes. Naǵyz ǵalym bolýdyń úlgisin sózben de aıtyp, óz boıyndaǵy tulǵalyq qasıetimen de kórsetip otyrdy. Onyń shákirtteriniń bári derlik qazirgi kezdegi elimizge tanymal tarıhshy-ǵalymdar. Alǵashqy shákirti – Tuıaqbaı Zeıituly Rys­bekov, tarıh ǵylymdarynyń dok­tory, professor, 20 jyldan astam M.О́temisov atyndaǵy Ba­tys Qazaqstan Memlekettik ýnı­versıtetiniń rektory boldy. Ekin­shi shákirti G.Sultanǵalıeva – tarıh ǵylymdarynyń dokto­ry, professor, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ tarıh, arheologııa jáne et­nologııa fakýltetinde ­ka­fed­ra­ meńgerýshisi bolyp qyz­met at­qa­rady. Professor N.D.Nur­ta­zına – qazirgi kúnde qazaq rýhanııaty boıynsha birneshe monogra­fııa jazǵan elimizge tanymal ma­man. Sondaı-aq A.Aqyshev, G.Izba­sarova, J.Qundaqbaeva, A.Ma­haeva, G.Muhtarova jáne t.b. shá­­kirt­teri ǵylym jolyna Dına Isabaıqyzynyń jetekshiligimen kelip, ol ómirden ótkennen keıin ustazynyń ǵylymı baǵytyn jal­ǵastyryp, doktor, professor ata­ǵyn alǵan mamandar. Al ǵylym kandıdattary A.Ábdildábekova, D.Jaqypbekova, U.Janataeva, B.Rahymbekova, A.Azmuhanova jáne taǵy basqalary ustaz amanatyna adaldyq tanytyp, jastarǵa bilim berý isin jalǵastyrýda.

Bir qyzyǵy, Dına Isabaı­qy­zy eshqashanda bireýge jaǵym­pazdanyp, jalynyp kórgen emes, marapattarǵa qyzyqpaǵan, umtylmaǵan jan. Ol jarty ǵa­syrdan astam ǵylymı-pedago­gıkalyq qyzmeti barysynda bar bolǵany birneshe «Gramota», «Alǵys hat» jáne «Qurmet» gramotasyn ǵana alǵan eken. Onyń eń joǵary nagradasy – 1984 jyly QazMÝ-dyń 50 jyldyq merekesine oraı jáne joǵary kásibı mamandardy daıarlaý isinde uzaq jyldar boıǵy eńbegi úshin alǵan Qazaq SSR Joǵary Keńesi Prezıdıýmynyń «Gramotasy» jáne 2001 jyly 16 jel­toq­sanda uzaq jyldarǵy je­misti eńbegi úshin Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdentiniń Alǵys haty boldy. Kezinde Baýyrjan Momyshuly soǵys jyldaryndaǵy erlikteri úshin resmı batyr atanbasa da, halyq ony naǵyz batyr retinde tanydy. Sol sııaqty shá­kirt­teri de Dına Isabaıqyzyn bı­lik jaqtan orden-medaldarǵa ıe bolmasa da, ony naǵyz ǵalym jáne ulaǵatty ustaz dep biledi.

Dına Isabaıqyzy kúıeýi Na­rı­man aǵaı ekeýi ul-qyzynan nemere, shóbere kórip, olardyń qolynan sý iship, maı jalaǵan baqytty jandar boldy. Bir qyzyǵy bir otbasynda bir áýlettiń 4-5 býyn ókiliniń basyn biriktirip, olarǵa bas-kóz bolý Dına Isabaıqyzynyń úlesine tıedi. Jumystaǵy qataldyq pen talap qoıǵyshtyq úıge kelgende enesi Másken apaıdyń, jubaıy Narıman aǵaıdyń, kelini men ne­me­resi Dananyń, shóberesi Dıas­tyń aldynda múlde ózgeretin. Jú­zi meıirim men shýaqqa tolyp, tek kúl­ki baıqalatyn. Osyndaı kó­ri­nistiń talaı kýágeri bolyp edim.

Dına Isabaıqyzy 2004 jy­ly 31 mamyr kúni ómirden oz­dy. Fakýltet ujymy professor D.I.Dýlatovanyń esimin máń­gi este qaldyrý maqsatynda Ál-Fa­rabı atyndaǵy QazUÝ-dyń Ta­rıh, arheologııa jáne etno­lo­gııa fakýltetiniń bir oqý dáris­ha­na­syn professor D.I.Dýlatova esi­mimen atady. Fakýltettegi Qazaqstan tarıhy kafedrasynda jumys isteıtin shákirtteri jyl saıyn 100 myń teńge kóleminde «Professor D.I.Dýlatova» atyn­daǵy ataýly shákirtaqy taǵa­ıyndap, ony fakýltettiń eń úzdik oqıtyn jáne qoǵamdyq ju­mystarǵa belsene aralasatyn stý­dentine tapsyrady. Bul dás­túrdiń qalyptasqanyna on jyldaı ýaqyt boldy. 2016 jyly Ál-Fa­rabı atyndaǵy QazUÝ-dyń «Qazaq ýnıversıteti» baspasy «О́negeli ómir» serııasymen shyǵa­tyn №74 shyǵarylymyn professor D.I.Dýlatovaǵa arnady.

Bereket KÁRIBAEV,

UǴA akademıgi, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory