Qalǵymaıtyn qalam ıesi

Jetisý ólkesinde alyp qar­aǵash bar. Qudaıdyń qudireti, qasıetti qaraǵashtyń dińin aıty­ńyz, bes-alty eresek kisi qula­shyn keń salǵanda qushaǵyna áreń syıa­dy. Kóleńkesin aıtyńyz, elý attyly adamǵa saıa bolardaı. Aǵashtyń turpaty – tańǵajaıyp, dúnıe jaralar sáttegi haos se­kildi. El ony Áýlıe desedi. Ja­ratýshy ıemizdiń jarylqaýshy meıiri túsken ýálıdiń biri sol. Sol Áýlıeaǵash topyraqqa dán bolyp túskeli, shybyq bolyp kóktegeli jeti ǵasyrdan astam ýaqyt ótipti.

Astam degende, alpys jyl­dyń sha­ma­syn aıtyp otyrmyz. Alpysty aıt­qanymyz, sol qasıetti qaraǵashtyń tamyry ja­­ıylǵan topyraqta Áýlıeaǵash aýyly bar, sol aýylda jazýshy Júsipbek Qorǵasbek ómirge kelgen. Alyp aǵashtar mekeninde týǵan qalamger búgin alpys jasqa tolyp otyr. Ár qalamger týǵan topyraqtyń óz ereksheligi bolady ǵoı, biri – asqaq taýlardyń baýyrynda, biri – aıdyndy kól­derdiń, ór ózenderdiń jaǵasynda, endi biri – el kóship taýys­pas ıen dala, erkin baıtaqta. Jal­py, jazýshynyń tabıǵaty ózi týǵan topyraqqa tartatyny da ras. Jazýshy Júsipbek Qor­ǵas­­bektiń bolmys-bitiminde, ki­si­lik tabıǵatynda, adamdyq beı­ne­sinde sol alyp aǵashtardan dary­ǵandaı aıshyqty qasıet kóp.

Alǵadaı degender bolady eken, ás­kerdiń alǵy shebinde jú­retinder. Atoılap maıdanǵa kire­tinder. Basqasha aıtqanda, avangard. Keıingi tolqynnyń ókili retinde aldymyzdaǵy asýlarǵa kóz salǵanda, aǵalardyń qalyń qarasyn kóremiz. Sonyń arasynda árdaıym jazý ústinde, sóz ústinde, at ústinde, qareket ústinde júretin qalamgerler kóp emes. Sol at tóbelindeı azdyń biri – Júsipbek Qorǵasbek desek, qatelese qoımaspyz. Ashylmaǵan taqyryptar, aıtylmaǵan sózder qaıda, jaqsynyń mereıi, jas­tyqtyń jalty qaıda, eldiń múd­desi, erdiń baǵasy qaıda, máde­nıet máselesi, ádebıet minberi qaıda, jazýshy Júsipbek Qor­ǵasbek sonda.

Azııa qalamgerleri forýmynda aıtqan bir sózi jazýshynyń shyǵarmashylyq bolmysynan habar beredi : «Sońǵy jyldary túregep turyp jazýdy ádetke aınaldyrdym. Jumys kabınetime soǵan yńǵaıly minbe satyp aldym. Úıde de terezeniń aldynda turyp jazǵandy jaqsy kórem. Muny shyǵarmashylyq adamynyń jazýǵa degen adaldyǵynan dep bilem. Qalam qalǵyp ketpeýi ke­rek dep oılaımyn. Osyndaı jazý­shynyń jazǵany kerek pe, ke­rek emes pe?».

Osyny estigende kóz aldyma qaıyń­nyń qabyǵyna, úıdiń qabyrǵasyna, qysh kirpishke oıyp óleń jazyp turǵan aqyn keldi. Aqyn óleńdi nege qaǵaz betine túsirmeıdi? Sebebi óleń kútpeıdi, óleń – sol sáttiń perzenti, onyń serti – sol sátte. Ol jarq etip janǵan jaı otyndaı, onyń jaryǵymen kitap oqyp úlgermeısiń. Ol mólt ete qalǵan kóz jasyndaı, sol sátte ǵana ómir súredi. Sert sekildi, qaıtalap aıtpaısyń. О́leń sol sátte túsirilýi kerek. Ol – dúnıe degbirsizdigin júrekten ótkizý. Jazýshynyń balalyq shaǵy jaı­ly estelikterine oralǵanda, tóbe quı­qany shymyrlatar osy bir óleń qýaty jaıly jazbaǵa tap bolamyz. О́zi de shy­ǵarmashylyq jolyn óleńmen bastaǵan ja­zýshy «tóbeniń ǵaryshpen baılanysar tusy ashyǵandaı» dep áserli sýretteıdi. Ol – aqyn júrekti jazýshy.

Jazýshynyń «Úlpildegin» oqyǵan kezde osy bir dúnıeni sezinip edik. «Úl­pildektiń» poetıkalyq qýaty, óleńdeı tógilip túsken órimi, kenetten selk etkizer tosyn ıirimderi áser etpeı qoımaǵan. Sonda qara sózben jyrlaǵan Júsipbek Aımaýytov, Oralhan Bókeılerdiń sanatyna keıipkerimizdi de oısha qosqanbyz. Sol selk etkizer ıirimder «Jansebilde», «Qasqyr-adamda» oı dirdegine ulasa­dy. Jazýshy óz keıipkerleriniń qıly taǵ­dyry, azapty ómiri arqyly jan men júrektiń alýan sezim keshýin beredi. Daýys diriliniń boı dirdegine ótýi, onyń oıdyń qalshylyna ulasýy.

Osy bir mazasyzdyq, degbirsizdik kúıi, osy bir alań men abyrjý, qobaljý, qoǵam, adam ómiriniń ózegin kókteı ótip jatatyn belgisiz bir dirdek júrek­ke, jú­rekten qalamǵa ótedi. Jazýshy óz ýaqy­tynyń, qoǵamynyń tamyryna tike­leı baılanyp turǵanyn sezinedi, sezin­diredi. Topyraǵyna baılanǵan alyp aǵash sekildi. Osy bir sezim jazýshynyń tikesinen tik turyp jazýyna alyp keledi ǵoı dep oılaımyz.

Jazýshy álemi – ómir men qoǵam te­rezesi aldyndaǵy tik turǵan bir tal gúl se­kildi, gúl degenimiz – ónerdiń lep belgisi. Ádebıet sóziniń aıryqsha tańbasy. Qa­lamger sol terezeden neni kóredi, neni ań­ǵarady, ol – shyǵarmasynda, al sol terezege qaraǵan biz neni baıqadyq? Za­man­das qalamdastary she? Gazetimizge jol­­danǵan qalamdastar pikirin qatar ber­gendi jón sanadyq:

«Júsipbek, obrazdap aıtqanda, áde­bıettegi segiz qyrly qalamger. Kórkem shyǵarmalaryn bylaı qoıǵanda, onyń jazǵan dúnıesiniń kez kelgeni, meıli ol ádebı taldaýlary, meıli maqalalary bolsyn áńgime sııaqty oqylady. Jáne onyń barlyǵy adamdyq turǵyda talanttyń taıǵa basqandaı belgisi. Ádebıetimizdiń tórt qubylasynan aıqasqalar men tóbelderdi túgeldep, tórkindetip dál kórsetip júrgen Júsipbekten basqa eshkimdi baıqaı qoımaısyń. Qazirgi zamanda óziniń shyǵarmalaryn da jaza júrip, ózgelerdiń shyǵarmasyna da ádil baǵasyn beretinderge táýbe deý kerek.

Bizge myna ózimiz kóksep otyrǵandaı ádebıettiń jańa turpatyn qalyptas­tyrýda erekshe ról atqaratyn jazýshy asa qajet. О́tken-ketkenderdi maqtaı-maqtaı sharshap, shaldyǵyp turǵan kezde, kórkem shyndyqty kóńilge qondyryp, kózge kórsetip beretin talǵampazdyqty tabý qıyn. Qalaı bolǵan kúnde de ádiletti qoǵam qurýǵa betburys jasalyp jatqan kezde ádebıette de adaldyqtyń bolýy jáne jazylǵan shyǵarmalardyń óz baǵasyn beretin, tamyrynan tartyp qazyp aıta alatyn tulǵalardyń bolýy berekemizdiń kepili», deıdi jazýshy Nesipbek Dáýtaıuly.

Dáýtaıuly atap ótkendeı, Júsipbek Qorǵasbek – ádebıet áńgimesi aıtylǵan jerde beıtarap qalmaıtyn qalamger. Al ol áńgime aıtylmasa, ózi bastaıdy. Gazet betinde, televızııa alańdarynda, tipti áleýmettik jelilerde de. Qazirgi kezeńde ádebıetke shyn máninde oıaý sanalar kerek. Pikir aıtýdan tartyný, sózin irkip qalý, qalys qalyp qamsyz júrý – keıipkerimizdiń tabıǵatyna jat minezder. Ádilin aıtýǵa, ashyq dıskýssııaǵa shaqy­rýǵa umtylý – ádebıet aldyndaǵy jana­shyrlyq pen jaýapkershilikti sezinýden dep bilemiz.

«Bizdiń ádebıettegi, ult rýhanııa­tyn­daǵy oıy da, soıy da bıik, bekzat avtorlardyń biri – Júsipbek Qor­ǵas­bek. Jattandylyq degen janyna qas qalamger únemi ilgeri izdenisterge umtylady. Ol ádebıetke batyldaý kirdi. Sonaý jas shaǵymyzdan birge óstik, birge kórdik. Korıfeılerdiń áńgimesin tyńdap, ónegesin aldyq. Júsipbek sol klassıkterdiń mektebin kórdi – onyń myqtylyǵy sonda. Júsipbektiń shyǵarmashylyǵy da keń, shalqar. Ol ózi san qyrly talantty adam dese bolady. Jalpy, talantty adamdar kóbinese taǵdyrly keledi. Ásirese ónerde biz talantty adam men eńbekqordy kóp shatas­tyramyz. О́nerge talantty adam kerek, árıne. Eńbekqorlyq ekinshi plandaǵy dúnıe. Júsipbektiń «О́ner» degen shaǵyn áńgimesi bar. Beıneleý ónerin orystar «molchalıvaıa mýza» deıdi. Iаǵnı únsiz mýza. Sonda avtor sýretshiniń kartınasyn áńgimege obekti qylyp alady. Naǵyz sýretker kózge kórinbeıtin dúnıelerdi kóredi. «О́ner» atty áńgimeni kez kelgen oqýlyqqa, hrestomatııaǵa oılanbaı kirgizýge bolady. Mundaı ıntellektýaldy shyǵarmalar bizde az.

Keıingi ýaqytta onyń «Egemen Qazaqstan» gazetine shyǵyp júrgen ádebı baıandary nazardy aýdaryp júr. Buryn sosıalıstik realızm ádisi tu­synda ádebı synnyń jaqsy kezeńi boldy. Al qazir synnyń ózi shyǵarmany maqtaý úshin ǵana jazylatyn sııaqty. Júsipbek ádebı shyǵarmalardy taldaýda tyńnan túren saldy. Onyń bir qasıeti – taǵdyrly talanttardyń ómiri men qyr-syryn ashýda ózindik stıli bar. Buǵan Ábdijámil men Oljasty salys­tyra jazǵany, Serik Aqsuńqaruly men Gúlnar Salyqbaı týraly jazǵandary dálel. Árbir talantty qalamgerdiń qoltańbasyn hám bolmysyn ashý úlken bilimdi, erýdısııany qajet etedi. Sondyqtan Júsipbektiń keıingi kezderi qalam tartyp júrgen janry ádebı synnyń ornyn toltyratyn sııaqty. Andre Morýanyń, Prosper Merımeniń ataqty esseleri bolǵan. Olar shyǵarmashylyq adamdarynyń portretin ashýda múldem bólek, tosyn izdenisterge bardy. Júsipbek te osy baǵytta kele jatqan avtor. Osy stıl, osy minez keshegi Zeınolla Serikqalıevterde bar edi. Sol baǵytty qazir Júsipbek úlken bıikke alyp shyqty. Bylaısha aıtqanda, ádebı syndy qalaı jazý kerektiginiń názıralyq úlgisin tanytyp júr desek bolady», deıdi «Ana tili» gazetiniń bas redaktory Qalı Sársenbaı.

Jazýshynyń «óleń kelgeni sekildi, maqala da maǵan quıylyp keledi» degen syńaıdaǵy pikirin estip edik. Jalpy, úlken ádebıette qalamgerlerdiń tutas aǵymdar men baǵyttardyń tabıǵatyn tanytatyn, ádebı úderistiń damý baǵytyn kórsetetin, ıdeıalar men tendensııalardy jiliktep shaǵyp beretin ádebı maqalalar jazýy óte qajet. Nege deseńiz, keıde eń baıqampaz synshylardyń ózi ańǵara bermeıtin detaldar men shtrıhtardy qalamger baıqaıdy. Aqyn aqynnyń jan kúızelisin kóbirek sezinetini bar. Derti uqsas jandar bir-biriniń azabyn artyǵyraq bilse kerek. Qalamgerdiń qa­lamger jaıly aıtýynyń qajettigi de osynda jatqandaı.

«Júsipbek Qorǵasbek erte tanylǵan, ádebıetke óziniń qoltańbasymen kelgen sýretkerlerimizdiń biri. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń sońynda, umytpasam, «Qazaq ádebıeti» gazetinde «Jansebil» deıtin áńgimesi jarq ete qaldy. Bul áńgime kóp adamdardy tań­ǵaldyrdy. Áńgimeniń ereksheligi nede edi? Ádette kóptegen jazýshy ádebıetke alǵash aıaq basqanda prozalyq shyǵarmalaryn romantıkalyq kóńil kúımen bastaıtyn. Kóp jaǵdaıda ózderiniń basynan keshken oqıǵalardy, odan alǵan áserlerin, kóńil kúılerin sýretteıtin. Al Júsipbek alǵashqy týyndysyn birden keıipkerdiń jan dúnıesine úńilýden bastady. О́z basyn­daǵy jeke jaǵdaıdy emes, taǵdyry aýyr keıipkerdiń oqıǵasyn kórkem shyǵarmaǵa aınaldyrdy. Mundaı aýyr taǵdyrly adamnyń basynan keshkenin jazý úshin jazýshyǵa ómirlik materıal kerek. Osyǵan qarap Júkeńniń ádebıetke úlken daıyndyqpen kelgenin baıqaýǵa bolady.

«Jansebil» shyǵarmasy jazylý stıli de, berilý formasy da jyp-jı­naqy, artyq sóz, artyq detali joq, adam taǵdyryn tereń zerttep, sony jarqyrata asha bilgen kesek týyndy. Árıne, sol ýaqyttarda kórkem shy­ǵarmanyń laıyqty baǵasyn berýdiń múm­kindigi bolǵan joq. Birinshiden, ol kezde jastardy kóp maqtaı bermeıtin. Ádebıetke kelgen prozaıkterdiń qyryq jastan asqan soń ǵana aty aýyzǵa alynar edi. Ekinshiden, ol kópshiliktiń ádebıetke degen kóńili sýyp bara jatqan tus bolatyn. 90-shy jyldardyń «balapan basyna, turymtaı tusyna» deıtin almaǵaıyp kezinde «myna dúnıede ne jazylyp jatyr?» degen saýalǵa mán berýge ýaqyt bolmady.

Júkeńniń odan keıin de kóptegen dúnıe­si jaryq kórdi. Aıtalyq, jaqyn­da ǵana men birinshi tomyna engen shyǵarmalarymen qatar, «Úlpildek» atty romanyn oqyp shyqtym. Sonda kózim jetken nárse Júkeń óziniń jetken, baǵyndyrǵan bıigine toqtap, toqmeıilsip qalatyn jazýshylardyń qatarynan emes. Árıne, ol izdenisterdiń arasynda keıde sátsiz shyqqandary da bar bolýy múmkin. Biraq jazýshy ómirbaqı izdenis ústinde jazýǵa tyrysý kerek. Iri sýretkerlerdiń qaı-qaısysy da bir stılmen jazbaǵanyn baıqaısyń. Júkeńniń shyǵarmashylyǵynda mıstıka da, Oralhanǵa tán romantızm de, karıkatýra da, realızm de bar. Ol túrli baǵytta jazyp júrgen sýretker. Shyǵarmalary ózgerip, qubylyp otyrady. Túrli forma jasaýdyń sheberi. Onyń aıqyn dáleli – «Úlpildek» romany. Jalpy, bul romanǵa qatysty kezinde túrli syndar da aıtyldy. Menińshe, ol romandy túsinbegendikten aıtylǵan sııaqty. Maǵan unaǵany jazýshy bul shyǵarmasynda sanaly túrde dástúrli jazýdan bas tartyp, úlken eksperımentterge barǵan. Aıtalyq, romanda oqıǵalardyń árqaısysyn ártúrli formada beredi. Onyń shyǵarmashylyǵyna qarap postmodernızm, modernızm baǵytynda da kóptegen dúnıe bergen jańashyl jazýshy ekenin aıtýǵa bolady.

Júkeńniń redaktorlyq qyry bir tóbe. Sheraǵańdardyń qalyptastyryp ketken dástúrin abyroımen jalǵastyryp, «Qazaq ádebıeti» gazetin úlken bıikke kóterip ketti dep aıtýǵa ábden bolady. Sol ýaqytta gazet betinde aıtylmaı júrgen ózekti máselelerdi qozǵady. Ol árıne biraz adamdarǵa unamaýy da múmkin. Biraq sol kezde «Qazaq ádebıeti» gazetinde prosess bar edi. Ol eshkimniń jaǵyna shyqpaı, kez kelgen adamnyń pozısııasyn syılap, qandaı máselede de eki jaqtyń kózqarasyn teń berip otyrdy. Keıde sol daýlarǵa óziniń de basy shatylyp qalǵan kezderi boldy. Ádebıet sondaı tartystyń ústinde damıdy. Bir ǵajaby, sol aıtys-tartystardyń bir sheti keıinnen jazýshyǵa taıaq bolyp tıgenin de bilemiz. Sodan keıin Júkeńdi jaý kórip ketken qalamgerler de esimizde. Biraq ol óziniń myqty redaktor ekenin tanytty. Gazetti úlken bıikke kóterip ketti. Jalpy, Júkeńniń bir ereksheligi retinde ádebıetke qanshalyqty adal qyzmet etse, ómirde de adamdarǵa taza kózben, taza peıilmen qaraıtynyn aıtar ek. Adamdarǵa zil saqtamaýǵa tyrysady. Aıtalyq, «Qazaq ádebıeti» gazetinde júrgen kezinde úlken jazýshylarǵa qarsy daý-damaılar týyndady. Keıin solar óz maqalalarynda Júkeńdi synap, jamandap, jeke basyna tıisip jatty. Biraq Júkeń olardyń eshqaısysyna qarsy jaýap jazǵan joq.

Men onyń «Egemen Qazaqstan»-ǵa shyǵyp jatqan dúnıelerin úzbeı oqyp otyram. Kóńilim tolyp, jańalyq ash­qandaı bolam. Onyń ádebı syndary, taldaýlary izdep júrip oqıtyn maqalalarǵa aınaldy. Bul jaǵynan qalamger meni synshy retinde de qyzyqtyrady. Jazý stıli, formasy bólek jańashyl jazýshy álem ádebıetinde, qazaq ádebıetinde bolyp jatqan jańalyqtardy únemi baqylap otyrady. It kóılekti menen buryn tozdyrsa da jańashyldyǵy ǵajap. Mysaly, men Pamýkti qabyldaı almaımyn. Ol sonyń ereksheligin aıtyp beredi. Ádebıetke adal adamdardyń qaı-qaısynyń da adal, ádil baǵasyn berýge tyrysatyny unaıdy», dep pikir bildirdi ádebıet synshysy Amangeldi Keńshilikuly.

* * *

Adamzat balasynyń ǵaryshty ıgerý dáýirine alpys kúnnen astam ýaqyt qalǵanda jazýshy dúnıege kelipti. Gagarın ushqan jyly. Nemese, jazýshy dúnıege kelgen jyly Gagarın ǵaryshqa ushty. Djek Londonnyń mynadaı bir sózi bar eken: «Adam balasynyń ómirinde eń mańyzdy eki kún bar: biri – onyń ómir esigin ashqan kúni, ekinshisi – ol esikti ne úshin ashqanyn túsingen kúni». Bálkim osy kún – qalamgerdiń qolǵa alǵash qalam ustaǵan kúni. Qalam qalǵymasyn!