Jahandy qalpyna keltirýdegi kópjaqty áriptestik

PARIJ. 2000 jylǵy qyrkúıekte álemniń 189 memleketi jańa dáýirde ortaq maqsattarǵa jetý jolyndaǵy halyqaralyq áriptestik prınsıpteri qamtylǵan «Myńjyldyq deklarasııa syna» qol qoıdy. Biz «qyrǵı-qabaq» soǵysty bastan ótkergennen keıin ashtyq, kedeılik, qorshaǵan ortanyń nasharlaýy, indet, ekonomıkalyq qıyndyqtar men kıkiljińderdiń aldyn alý sekildi máselelerdi sheshýge qabiletti kópjaqty tártip ornatýǵa shamamyz jetedi dep sendik. 2015 jyly qyrkúıekte álem memleketteri ǵalamdyq máselelerdi birlesip sheshýge daıyn ekenin taǵy da rastady. Bul joly kún tártibine BUU-nyń 2030 jylǵa deıingi turaqty damý jónindegi baǵdarlamasy qoıyldy.

Álem ǵalamdyq ál-aýqat artqan sa­ıyn teńsizdik te kúsheıetin qarama-qaıshy úderisti basynan ótkerdi. Ultshyldyq jáne proteksıonızmniń jandanýymen birge demokratııanyń da shekarasy keńeıdi. Keıingi on jyldaǵy eki daǵdarys qoǵamdy qıratyp, bárimizge ortaq saıası shekaralardy álsiretip, qıyndyqtarǵa qarsy kúresý, máseleniń túpki sebebin joıyp, bolashaq urpaqqa jarqyn keleshek qalyptastyrý qabiletimizge kúmán keltirdi. Sondaı-aq bul daǵdarystar bizdiń bir-birimizge qanshalyqty táýeldi ekenimizdi kórsetti.

Túıtkildi daǵdarys bolashaqty ózger­týge qabiletti tabandy maqsat qoıý­dy talap etedi. Bul tıimdi áriptestik, ynty­maqtastyq pen birlesip áreket etý arqyly kópjaqty qarym-qatynastar men zań ústem­digine negizdelgen halyqaralyq tártip týraly kelisimdi qaıta qalpyna kelti­rýge múmkindik beredi dep senemiz. Son­dyqtan qazirgi jáne bolashaqta bolýy múmkin ǵalamdyq máselelerdi sheshý úshin BUU, óńirlik uıymdar, G7 jáne G20 sııaqty dıalog alańdary jáne arnaýly koalısııalarmen birlesip jumys isteýge daıynbyz.

Kezek kúttirmeıtin máseleniń biri – den­saýlyq. Covid-19 daǵdarysy urpaq­tan-urpaqqa jalǵasqan ǵalamdyq ynty­maqtastyq úshin eń úlken synaqqa aınaldy. Osylaısha, bizge bir máseleni ańǵartyp ótti. Pandemııa kezindegi densaýlyq qaýipsizdiginiń deńgeıi eń álsiz densaýlyq saqtaý júıesimen para-par. Covid-19 barlyq eldegi adamdarǵa, ekonomıkaǵa qaýip tóndirdi.

Pandemııa kezinde ımmýnıtet qa­lyp­tastyrý báriniń qoly jetetin qoǵamdyq ıgilik dep tanyldy. Sondaı-aq testiler, ekpeler men emdeý sharalaryn tez taratýǵa kómektesetin halyqaralyq bir­lesken is-qımyl júrgizýdi talap etip otyr. Bul turǵydan alǵanda, byltyrǵy sáýir aıynda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy men G20 seriktesteri iske qosqan Access to COVID-19 Tools (ACT) Accelerator ǵalamdyq platformasyn tolyqtaı qoldaımyz.

ACT-Accelerator óz mıssııasyn oryndaýy úshin oǵan saıası jáne qarjylyq qoldaý kerek. Biz sondaı-aq seriktester arasynda erkin derek almasýǵa jáne ıntellektýaldy menshikti erikti túrde lısenzııadan ótkizýge kómektese alamyz. Qazirgi pandemııadan sabaq alyp, bolashaq indetterge daıyndalý úshin daǵdarysqa qarsy sharalarymyzdyń tıimdiligin anyqtaıtyn uzaq merzimdi táýelsiz ári jalpylama baǵalaý qajet. Bul proseste Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy negizgi rólge ıe.

Tótenshe jaǵdaıdyń ekologııaǵa da áseri bar. BUU-nyń bıylǵy qarashada Glaz­goda ótetin klımattyń ózgerýi jó­nin­degi konferensııasyna (COP26) deıin eko­nomıkamyzdyń turaqtylyǵyn art­ty­ryp, klımattyń ózgerýine qarsy is-qı­myldy kúsheıtýimiz kerek. 2021 jyl­dyń basynda álemdegi parnıktik gaz qal­dyqtarynyń 65 paıyzyn shyǵaratyn elder kómirqyshqyl gazy boıynsha beı­taraptylyq mindettemesin moınyna alady dep kútilip otyr. Barlyq el úkimeti, kásip­oryndar, qalalar men qarjylyq meke­meler Parıj kelisimine sáıkes atmos­feradaǵy CO2 kólemin nólge deıin tómendetý jónindegi ǵalamdyq koalı­sııaǵa qosylyp, naqty josparlar men saıasatqa kóshýi tıis.

Pandemııa Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵystan keıingi eń úlken daǵdarysqa ákelip soqty. Qazir álemdik ekonomıkany qalpyna keltirýge basty nazar aýdarylyp otyr. Shyn máninde, pandemııa kedeılik pen genderlik teńsizdikke qarsy jıyrma jylǵa sozylǵan kúres kezinde qol jetken jetistikterdi joqqa shyǵarýy múmkin. Teńsizdik áleýmettik birlikke nuqsan keltirip, demokratııaǵa qaýip tóndiredi.

Jahandaný men halyqaralyq árip­tes­tik, sózsiz, mıllıardtaǵan adamǵa kedeı­­likten qutylýǵa kómektesti. Biraq álem halqynyń jartysyna jýyǵy áli de qıyn jaǵdaıda ómir súrip jatyr. Kóp elde kedeıler men baılar arasyn­daǵy al­shaqtyq úlken, áıelder áli de teń múmkin­dik­terge qol jetkizbegen. Adam­dardyń kóbi jahandanýdan paıda baryna kóz jet­kizgisi keledi.

Ekonomıkamyzǵa 1945 jyldan be­ri bolǵan eń qıyn resessııany eńse­rý­ge kómektesý arqyly erejelerge negiz­delgen, ınklıýzıvti, turaqty ósimniń qoz­ǵaýshy kúshi sanalatyn erkin saýdaǵa basymdyq berýdi jalǵastyramyz. Son­dyqtan Dúnıejúzilik saýda uıymyn ny­ǵaıtyp, ekonomıkany qalpyna kel­tirý úshin halyqaralyq saýda áleýetin tolyq paıdalanýymyz kerek. Sonymen qa­tar ınnovasııalarǵa qolaıly jaǵ­daı qalyptastyryp, ekonomıkalyq mo­deldiń qaq ortasyna qorshaǵan ortany qorǵaý, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik standarttar máselesin qoıǵanymyz jón.

Biz ǵalamdyq jaǵdaıdyń qalpyna kelgenin álemniń árbir azamaty sezinýine yqpal etýimiz kerek. Damýshy elderge, onyń ishinde Afrıka memleketterine qoldaý kórsetken jón. G20 uıymynyń Afrıkamen áriptestigi jáne Qaryz bo­ıynsha qyzmet kórsetýdi toqtatý bas­tamasy aıasyndaǵy Parıj klýbymen birlesken is-qımyldar jetkiliksiz. Bul qadam memleketterdiń qaryzyn azaı­týǵa kómektesedi. Halyqaralyq valıýta qorynyń rezervi, Arnaýly ıelený quqyǵy (SDRs) sekildi halyqaralyq qarjylyq quraldardyń kómegimen olardyń ekonomıkasyn turaqty qarjylandyrýǵa múmkindik beredi.

Jańa tehnologııalardyń damýy prog­ress pen ınklıýzııanyń úlken aktı­vine aınalyp, qoǵamnyń, ekonomıka men memlekettiń ashyqtyǵy men turaq­ty­lyǵyna áser etip, pandemııa kezinde adamdardyń ómirin qutqaryp qaldy. Biraq álem halqynyń jartysyna jýyǵy, qyzdar men áıelderdiń jartysynan kóbi jeliden tys qalyp, tehnologııalardyń ıgiligin kóre almaı otyr.

Jańa tehnologııalardyń negizgi bóli­gi azamattardyń quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn shekteý, arazdyq týǵyzatyn aqparat taratý jáne qaýipti qylmystar jasaýǵa qoldanylýy múmkin. Qazirgi bastamalarǵa súıenip, múddeli taraptardy ınternetti tıimdi basqarýǵa tartyp, derekterdiń qaýipsizdigine kepildik beretin ashyq ári erkin sıfrly orta qalyptastyrǵan jón. Ekonomıkany sıfr­landyrý jáne zııandy salyq báse­kesine qarsy kúres máselesin sheshýdiń paıdasyn birinshi kezekte halyqtyń nazardan tys qalǵan bóligi kórýi tıis.

Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy daǵ­darys mıllıondaǵan balanyń bilim alýyna kedergi jasady. Jalpyǵa bir­deı bilim berý týraly ýádemizde turyp, keler urpaqqa negizgi bilim men daǵ­dylardy, ártúrli mádenıetti túsinip, sóz bostandyǵy men kózqaras erkindigin qabyldaýdy úıretýimiz qajet. Balalar men jastar – bizdiń bolashaǵymyz, sondyqtan olardyń bilimi óte mańyzdy.

Atalǵan máselelerdi sheshý úshin qoldanylatyn kópjaqty qarym-qatynas – kezekti dıplomatııalyq tásil ǵana emes. Bul – halyqaralyq qarym-qatynas qurýdyń áriptestik, zań ústemdigi, ujymdyq áreket jáne ortaq prınsıpterge negizdelgen erekshe ádisi. О́rkenıetimiz ben qundylyqtarymyzdy bir-birine qarsy qoıǵansha, ózara ereksheligimiz ben Adam quqyqtary jónindegi jalpyǵa ortaq deklarasııada kórsetilgen dúnıelerdi qurmettep, ınklıýzıvti kópjaqty qarym-qatynas qurýymyz qajet.

Covid-19 pandemııasynan ke­ıin­gi álem burynǵydaı bolmaıdy. Bul má­se­lelerdi sheshý úshin Parıj beıbit­shilik forýmy sekildi ártúrli talqy­laý alańy men múmkindikti paıda­lanǵan jón. Sondyqtan saıası, ekonomı­kalyq, dinı, ıntellektýaldyq sala kósh­bas­shylaryn ǵalamdyq talqylaýǵa qatysýǵa shaqyramyz.

Emmanýel MAKRON,

Fransııa prezıdenti,

Angela MERKEL,

Germanııa kansleri,

Makı SALL,

Senegal prezıdenti,

Antonıý GÝTTERISh,

BUU Bas hatshysy,

Krıstalına GEORGIEVA,

Halyqaralyq valıýta qorynyń basqarýshy dırektory,

Sharl MIShEL,

Eýropalyq keńes prezıdenti,

Ýrsýla fon der LIаIEN,

Eýropalyq komıssııa prezıdenti

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org