Buǵan deıin jergilikti bıýdjettiń sportty damytýǵa bólgen 70-80 paıyz qarjysyna «qol suǵyp», ózge de sport túrlerine bólinetin aqshaǵa ortaqtasyp kelgen óńirdegi fýtbol klýbtarynyń «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan» dáýiri endi kelmeske ketti. Sebebi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasy boıynsha bıyldan bastap otandyq fýtbol klýbtaryn memlekettiń jáne kvazımemlekettik kompanııalardyń bıýdjetinen qarjylandyrý 50 paıyzǵa qysqartyldy.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2020 jyldyń 1 qyrkúıegindegi «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda «Qarjy tapshylyǵy kezinde memleket bıýdjeti esebinen kásibı sport klýbtaryn tolyqtaı qamtamasyz etýdiń qajeti joq. Memlekettiń jáne kvazımemlekettik kompanııalardyń bıýdjetinen qyrýar qarjy tıimsiz jumsalýda. Buqaralyq sportqa, dene tárbıesine jáne balalarǵa basymdyq berý kerek. Ár oblysta, iri aýdan ortalyqtarynda sport úıirmelerin ashý qajet», degen bolatyn.
О́ıtkeni buǵan deıin otandyq fýtbolǵa óte kóp kólemde qarjy bólingenimen, el fýtbolynyń áli kúnge deıin kósegesi kógergen joq. Árige barmaı-aq keıingi bir jyldaǵy Qazaqstan Premer-lıgasyndaǵy komandalardyń memleket bıýdjetinen alǵan qarjysyna toqtalyp óteıik. Máselen, otandyq fýtbol komandalarynyń byltyrǵy bıýdjeti mynadaı bolǵan: «Ordabasy» – 6 mlrd 250 mln, «Qaırat» – 4 mlrd 900 mln, «Ertis» – 3,8 mlrd (bankrot dep tanyldy), «Tobyl» – 3 mlrd 250 mln, «Jetisý» – 3 mlrd 186 mln, «Qaısar» – 2 mlrd 637 mln, «Shahter» – 2 mlrd 580 mln, «Oqjetpes» – 1 mlrd 526 mln, «Taraz» 1 mlrd 421 mln, «Kaspıı» – 1 mlrd 30 mln, «Qyzyljar» – 912 mıllıon teńge. «Astana» klýbynyń byltyrǵy bıýdjetiniń naqty somasy áli jarııalanǵan joq. Degenmen, elorda komandasyn «Samuryq-Qazyna» qory qarjylandyratynyn aıta keteıik.
Iаǵnı orta eseppen jyl saıyn fýtbol komandalaryna memlekettik bıýdjetten 30 mlrd teńgeden asa qarjy bólinip otyrǵan. Al byltyr jyl sońynda Májilistiń jalpy otyrysynda qaralǵan dene shynyqtyrý jáne sport máseleleri týraly zań jobasyn tanystyrǵan Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova qazirgi tańda búkil Qazaqstan boıynsha kásibı sport klýbtaryn ustaýǵa memleketten 55,5 mlrd teńge bólingenin aıtqan edi.
«Kásibı klýbtarǵa 55,5 mlrd teńge, oǵan qosa «Astana» prezıdenttik kásibı sport klýbyna 27 mlrd teńge bólinedi», dep málimdedi Raıymqulova.
Al bıylǵy jaǵdaı boıynsha klýbtardyń naqty bıýdjeti áli resmı bekitilgen joq. Alaıda beıresmı málimetterge qaraǵanda, klýbtardyń bıýdjeti ájeptáýir azaıǵanyn baıqaımyz.Máselen, «Ordabasy» klýbynyń bıýdjeti 3 mlrd-qa qysqaryp, 3 mlrd teńgeni quraǵan. Sondaı-aq byltyrǵy el chempıondary «Qaırat» – 1 mlrd (demeýshilik qarjyny eseptemegende), «Tobyl» – 1 mlrd 750 mln, «Atyraý» – 1 mlrd 700 mln, «Qaısar» – 1 mlrd 600 mln, «Taraz» – 1 mlrd 500 mln, «Kaspıı» – 1 mlrd 400 mln, «Qyzyljar» – 1 mlrd, «Shahter» – 800 mln, «Jetisý» – 800 mln, «Aqtóbe» – 800 mln, «Turan» – 800 mln, «Aqjaıyq» – 652 mln teńge.
Árıne, bul resmı málimet emes. Desek te, aldaǵy ýaqytta klýbtardyń bıýdjet sıfrynda pálendeı ózgeris bolmaıtyny anyq. Bálkim, keı klýbtardyń bıýdjeti joq degende 500 mln-ǵa deıin ósýi múmkin. Biraq 1 mlrd-tan aspaıtyny anyq.
QPL klýbtarynyń jaǵdaıy «nasharlaǵanyn» byltyrǵy birinshilikte komandanyń qozǵaýshy kúshine aınalǵan birqatar úzdik legıonerin komanda quramynda ustap qala almaǵanynan-aq ańǵarýǵa bolady. Buǵan deıin el chempıonatynda alty márte top jaryp, Chempıondar lıgasynyń toptyq kezeńine, Eýropa lıgasynyń pleı-off satysyna deıin jetken elordanyń «Astana» klýby aınaldyrǵan eki aıdyń ishinde QPL-da bir komanda jasaqtap shyǵaratyndaı oıynshylarymen qosh aıtysty. Atap aıtar bolsaq, qorǵaýshylar Dmıtrıı Shomko, Iýrıı Logvınenko, Ýrosh Radakovıch (Serbııa), jartylaı qorǵaýshylar Iýrıı Persýh, Dıdar Jalmuqan, Ivan Maevskıı (Belarýs), Rýnar Mar Sıgýronsson (Islandııa) jáne shabýylshylar Alekseı Shetkın men Pıeros Sotırıý (Kıpr) komandadan ketip úlgerdi. Sondaı-aq 10 jyl boıy komandany alǵa súırep, jergilikti jankúıerlerdiń súıikti oıynshysyna aınalǵan qaqpashy Nenad Erıchtiń de komandamen kelisimsharty aıaqtalǵan. Klýb basshylyǵy oǵan karerasyn aıaqtap, qaqpashylar jattyqtyrýshysy qyzmetin usynǵanymen, serbııalyq fýtbolshy áli de óziniń tyń ekenin, taǵy 1-2 jyl qaqpa kúzetýge kúshi jetetinin aıtyp, bapkerlik jumysqa kelisimin bermeı jatqan kórinedi. Komandadan osyndaı tájirıbeli oıynshylar ketkenimen, «Astana» jańa oıynshylar alýǵa asyǵar emes. Bálkim, basshylyq aldaǵy el birinshiliginde klýb tárbıelenýshilerine múmkindik bergendi jón kórgen bolar. О́ıtkeni «Astana» Túrkııadaǵy oqý-jattyǵý jıynyna bir top jas fýtbolshylaryn ala ketken bolatyn.
Sonymen qatar byltyr kúmis júldeni qanjyǵasyna baılaǵan Qostanaıdyń «Tobyly» da birtalaı sheteldik fýtbolshylaryna rahmetin aıtyp, shyǵaryp saldy. Endi qorǵaýshy Arman Oganesıan (Armenııa), jartylaı qorǵaýshylar – Nıka Kvekveskırı men Djaba Kankava (ekeýi de – Grýzııa), Petros Avetısıan (Armenııa), shabýylshylar – Roman Mýrtazaev pen Senın Sebaı (Kot-d’Ivýar) baqtaryn sheteldiń komandalarynan izdeýde. Sondaı-aq «Ordabasy» klýbynan jartylaı qorǵaýshy Zıgı Badıbanga (Belgııa), «Qaısardan» shabýylshy Elgýja Lobjanıdze (Grýzııa), «Tarazdan» Klarens Bıtang (Kamerýn) jáne taǵy basqa birneshe klýbtyń sheteldik oıynshylary kelisimshartyn úzgen.
Qazirgi tańda fýtbol klýbtarynyń bıýdjetin qysqartý máselesi qoǵamda keń talqylanyp jatyr. Mamandar tarapynan ártúrli syn-pikirler aıtylyp, qazaq fýtbolynyń keleshegine alańdap jatqandar da bar. Degenmen, fýtbol sarapshysy Erbol Qaıyrov Qazaqstan Fýtbol federasııasy men Kásipqoı lıga basshylary Prezıdenttiń pármenin kútpeı-aq bıýdjetti qysqartýdy birneshe jyl buryn-aq ózderi qolǵa alýy kerek edi deıdi. «Sebebi qazirgi tańda klýbtardy negizinen fýtboldan habary joq adamdar basqaryp otyr. Olar memleketten bólingen qarajatty ınfraqurylymǵa, ne bolmasa, balalar jáne jasóspirimder fýtbolyna jumsaǵandy qup kórmeıdi. Basty maqsaty – QPL-diń týrnır kestesinde joǵary oryndardan kóriný, tym bolmaǵanda Premer-lıgadaǵy ornyn saqtap qalý, sóıtip jergilikti ákimniń kóńilinen shyǵyp, kelesi jyly da táýir bıýdjet alý. Sondyqtan olar basqa máselege bas aýyrtqysy kelmeı, tek nátıje kórsetý úshin kúresedi. Alaıda memleketten bólinetin qarjyny kezeń-kezeńimen azaıtyp, komandalardy jartylaı jekelegen demeýshiler men mesenattarǵa berý kerek. Olarǵa qolaıly jaǵdaı jasap, fýtbolǵa degen qyzyǵýshylyǵyn oıatsa, bar másele tez sheshiledi dep oılaımyn. Sebebi fýtbol – bıznes. Memleket tarapynan demeýshilerge de qoldaý bolýy qajet. Sondaı-aq memleket fýtbol týraly zań qabyldap, kerek emes jobalarǵa qyrýar aqshany quıǵansha, fýtbol ınfraqurylymyn damytýǵa kóńil bólgeni jón. О́ıtkeni jańa stadıondarsyz fýtbolymyzdyń deńgeıin kótere almaımyz», deıdi sarapshy.
Erbol Qaıyrov bıýdjettiń qysqarýy kóp komandaǵa oń áserin tıgizetinine de senimdi. О́ıtkeni jyl saıyn ákimdikten qarjynyń bólingenin kútip, «alma – pis, aýzyma – tús» dep kútip jatatyn basshylar endi kompanııalarmen tyǵyz baılanysta bolyp, qarjy tabýdyń amalyn qarastyrady. Tipti klýbtar marketıng pen PR bólimderine kóbirek kóńil bólip, stadıondarǵa kórermen jınap, qosymsha tabys tabý úshin túrli is-sharalar uıymdastyrýdy qolǵa alatyn bolady.
Sonymen qatar sarapshy bıýdjettiń qysqarýy ulttyq qurama oıyndaryna da oń áserin tıgizetinin aıtty.
– Qazirden bastap osy sheshimniń ulttyq qurama úshin jaqsy jaǵyn kórip otyrmyz. Sebebi ulttyq quramanyń negizgi oıynshylary sheteldik komandalarǵa aýysyp jatyr. Olardyń ishinde Dmıtrıı Shomko, Iýrıı Logvınenko jáne Alekseı Shetkın bar. Burynǵy klýby olarǵa joǵary jalaqyny tóleı almaıtyn bolǵandyqtan, fýtbolshylar kórshi elderde óz baqtaryn synap kórýge bel býǵan. Qazirgi sátte elimizde joǵary jalaqy tek «Qaıratta» ǵana tólenedi, sondyqtan ulttyq qurama oıynshylary shetelderden túrli usynysty qarastyratyn bolady. Belarýs, Armenııa, Polsha, Baltyq jaǵalaýy elderinde qazaqstandyq fýtbolshylardyń qatary az emes. Endi olardyń sany budan da arta túsedi. Bul jastar (U21) jáne ulttyq qurama úshin de óte jaqsy. Sebebi halyqaralyq tájirıbe bizdiń quramaǵa paıda ákeledi degen oıdamyn. Onyń ústine, búginde EAEO elderiniń fýtbolshylary bir-birine legıoner sanalmaıdy.
Al sport jýrnalısi Asqar Hamıden fýtbol klýbtarynyń qysqarǵan qarjysyna memleket tarapynan zań arqyly baǵdarlama jasalyp, eń bolmaǵanda klýbtarǵa óziniń bazasyn salýdy mindetteý jáne stadıondaryn tolyqtaı ÝEFA talabyna saı etip jóndeýden ótkizý kerek dep esepteıdi. «Qazirgi tańda elimizde halyqaralyq oıyndardy ótkize alatyn, sheteldikterge uıalmaı kórsete alatyn úsh-aq stadıonymyz bar. Birinshisi – elordadaǵy «Astana-Arena», ekinshisi – Almatydaǵy «Ortalyq stadıon» jáne úshinshisi jýyrda ǵana paıdalanýǵa berilgen Túrkistandaǵy «Túrkistan-Arena». Qalǵan 11 klýb alańynyń sapasy syn kótermeıdi. Ony elge kelgen sheteldik bapkerler únemi aıtyp jatady. Biraq bul sózderdi bizdiń fýtbol komandalarynyń basshylyǵy múlde estimeıdi. Dáliregi, estigisi kelmeıtin shyǵar. Sondyqtan sol únemdelgen aqshaǵa klýbtardyń stadıondaryn, ınfraqurylymyn jaqsartyp alýǵa bolady. Osyndaı máseleler zań aıasynda sheshilmese, tek bıýdjet qysqartqannan eshqandaı paıda joq. Eger klýb stadıonyn jóndep, balalar akademııasyn jolǵa qoıyp, fýtbol bazasyn salatyn bolsa, aldaǵy 5-10 jylda komandalar úkimetke alaqan jaımaı-aq óz aldaryna kún kórip kete alar edi. Aqyry ózgeris jasaıdy eken, endi zań aıasynda klýbtardyń baza salyp, stadıon jańartqanyn qadaǵalaý kerek dep esepteımin», deıdi Asqar Hamıden.
Qoryta aıtqanda, fýtboldy damytý klýbtardyń qarjysyn qysqartý nemese kóbeıtýmen eseptelmeıdi. Egerde fýtbolda barlyq máseleni aqsha sheshetin bolsa, munaıdyń ústinde otyrǵan Arab elderi búginge deıin álem chempıonatynyń bas júldesin eshkimge bermeıtin edi. Tek bólingen bıýdjetti tıimdi ári naqty isterge jumsasa ǵana fýtbolymyz alǵa ozatyny anyq.