Táýelsizdikti táý etken, aq túıeniń qarny jarylǵan alǵashqy jyldary soltústik óńirdegi kirpigi ǵana qımyldaıtyn qazaq tiliniń endi baǵy janady-aý dep dámelendik. Áıtse de áli kúnge deıin baıaǵy jartas, sol jartas. Tildiń alpys eki tamyryna nege shym-shymdap qan júgirmeı jatyr? Áńgimeniń álibi osy jaıynda.
Bizdiń óńirde memlekettik tildiń mártebesin kóterý úshin aldymen memlekettik tildi bilýdi mindetteý kerek degen de pikir aıtylady. Ata Zańdaǵy 7-baptyń ekinshi bóligi qabyldanar kezde qoǵamda qym-qıǵash pikirtalastyń bolǵandyǵy belgili. Qazirgi kúni de júdeý tildiń júzine qarap otyryp, osy ekinshi bóligin múlde alyp tastaý kerek degen de kózqarastar aıtylady. Asylynda, zań qoǵamdaǵy belgili bir qatynastardy retteý úshin qabyldanady emes pe? Al biz bolsaq týǵan tildiń taǵdyryn sheshetin zańdardy tolaıym paıdalana alyp jatqan joqpyz. Naqtyraq aıtatyn bolsaq, Ata Zańymyzdyń 7-babynda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik til – qazaq tili. Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» delingen. Solaı bola tura kúni búginge deıin qazaq tili basqa tilderden kem, qorash.
О́zge jerlerdi qaıdam, tyńnyń epısentri atanǵan soltústik óńir áli de sireýdi buza almaı jatyr. Kez kelgen jıyn keshegi keńes zamanyndaǵydaı orys tilinde ótkiziledi. Syltaý bireý-aq, basqa ult ókilderiniń quqyǵy buzylmaýy kerek.
Til bilmeıtinder, qazaq tilinde qara tanymaıtyndar buryn da kóp edi, búgin de jalǵasyp jatyr. Sebep áýeli bala baqshadan bastalady. Oblys ortalyǵyndaǵy, iri eldi mekenderdegi balalar baqshalarynyń jergilikti ult tilinde jumys isteıdi degeni kóp rette kózboıaýǵa taıaý. Baldyrǵandar otbasynda da, tárbıe ortalyǵynda da orys tilinde sóılep, sol tilde qarym-qatynas jasaıdy. Tipti ashynǵan adam jas otaýdaǵy sábıdiń tili orys tilinde shyǵady der edi. Oblysta mektepke deıingi 609 mekeme bolatyn bolsa, onyń 277-si, ıaǵnı 45 paıyzy ǵana qazaq tilinde. Odan soń mektep máselesi til taǵdyryna tikeleı áser etip tur. Máselen, oblys mektepterinde bıylǵy oqý jylynda 130 myń oqýshy bilim alyp jatsa, ondaǵy jergilikti ult balalarynyń sany – 82 936. Osy oqýshylardyń baqandaı 22 myńǵa jýyǵy orys tilinde oqıdy. Oǵan aralas mektepterdegi jergilikti ult tilinde tálim-tárbıe alyp jatqan oqýshylardy da qospasqa amalyń joq. Aralas mektepte oqıtyn balalardyń bári derlik orys tilinde sóıleıdi. Balalardy orys tilinde tálim-tárbıe beretin mektepke berýge ata-analardyń ózderi yntaly. О́ıtkeni, sabaqtaryn daıyndaǵan kezde til bilmegendikten kómektese almaıdy. Aralas mektepterdegi qazaq synybynyń ataýy ǵana kóńil jubatady. Shyn máninde aralas bolǵanymen, orys tildi mektepke birtaban jaqyn. Bul arada oblys ortalyǵynda taza ulttyq mektepterdi kóbeıte almaı otyrǵan kemshiligimizdi aıta ketýimizge ábden bolady. Eger mektepke deıingi mekeme, mektep taza ulttyq bolmasa, ushpaqqa shyǵa almaımyz.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń el halqyna joldaǵan «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda «Qazirgi mindet – halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, tutas ult sapasyn arttyrý» dep atap kórsetilgen. Ult sapasy keshegi keńes zamanynda amalsyz oryssha orǵyǵan aǵa býynnyń ókshesin basyp kele jatqan jas tolqyndy óz tiliniń máıegimen sýsyndatý. Sonda ǵana til eńsesin basyp jatqan tegeýirindi tegerish tóńkerilip túser edi. Onsyz tildi túzeýdiń joly joqtaı.
Endigi bir másele, irgedegi kórshiniń at kópir bolyp kelip jatqan basylymdary. Kókshetaýdyń kóshelerindegi kúndelikti buqaralyq aqparat quraldaryn satatyn dúńgirshekterde Reseıdiń gazet-jýrnaldary tolyp tur. Qazaq tildi basylymdy aragidik qana kezdestirýge bolady.
– Árıne, artyq bilim, ozyq ónerdi úırenýge qarsy emespiz, – deıdi zeınetker ustaz Raýza Báıkenova, – biraq rýhanı qajettilikti ótep turǵan basylymdardyń bári oryssha ǵoı. Ishinde ne joq deısiz, as mázirinen bastap, ertegilerge deıin. О́zge tildegi ertegimen eseıgen bala óz tiline jatyrqaı qaraıdy emes pe? Rýhanı álemimiz, teńizdeı tereń tilimiz osylaısha bylǵanyp jatyr.
Oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń málimetine qaraǵanda, memlekettik tilde erkin sóıleıtin, oqıtyn jáne jazatyn halyqtyń úlesi jospar boıynsha 2020 jyly 32 paıyzdy quraý kerektigi kórsetilgen. Táýelsizdiktiń 30 jylynda osynsha kólemde ǵana. Naqty kórsetkish 60 paıyzǵa taıap qalady degen de boljam bar. Qalaı bolǵan kúnde de otbasy, oshaq qasynda úıirile irkilgen til keń kósile almaı jatqandyǵy anyq.
– 1977 jyly Jańajol aýylynyń segiz jyldyq qazaq mektebin bitirip, Kókshetaý qalasyndaǵy oblystyq qazaq mektep-ınternatyna oqýymdy jalǵastyrýǵa jańa kelgen betim. Synyptas qyz ekeýimiz ınternat janyndaǵy aıaldamadan avtobýsqa otyryp ortalyqqa kele jatyr edik. Ekeýara shúıirkelesip sóılesip turmyz. Bir kezde avtobýstyń orta tusynda otyrǵan bir orystyń kempiri: «Eı, chto vy tam na svoem gyr-gyr, a ný-ka govorıte na normalnom ıazyke», dep bar daýysymen zekip tastady. Sol sátte ne bolǵanymdy bilmeımin. Qurbym ekeýimiz baratyn jerimizge de jetpeı, abdyrap avtobýs toqtasymen túsip kettik. Mundaı qorlyqty kim kórgen?! Es bilgeli sóılep kele jatqan ana tilimde sóılesýime bireýdiń tyıym salǵanyna nalydym ba, toıtarys bere almaǵanyma yzalandym ba, bilmeımin, áıteýir ebil-debilim shyǵyp jyladym,– deıdi Kókshetaý qalasynyń turǵyny Maral Jaqypova, – elimizde táýelsizdik tańy atyp, ana tilim memlekettik til bolyp zańmen bekitilgenshe talaı jerde taıaq jep, talaı jerde saǵym syndy. Sondyqtan dál men úshin keńes dáýiri kelmeske ketken. Ony ańsamaımyn da, kóksemeımin de. Kerisinshe, áli kúnge ortasyndaǵy jalǵyz orys tildige bola tańdaılary taqyldap oryssha sóılep otyratyn qandastaryma qaıran qalamyn, solarǵa qarap otyryp kórgen jábirlerim esime túsip, namystanamyn. Bardy baǵalaı almaıtyndary úshin. Namys oty óshken qýys keýdeler úshin. Qazaq «Aýrý qalsa da ádet qalmaıdy», deıdi. Biz sol keńes dáýirinde ushynǵan keselden aryla almaı, oı-sanamyzdy bura almaı urpaǵymyzdy da shala qazaq etip ósirdik. Bul ashy shyndyq. Muny moıyndaý kerek. Áıtpese totalıtarlyq rejimdegi Keńes ókimetiniń quqaıyn kórmegen, táýelsiz elde týyp, erkin ósken, aldy otyzǵa endi jetken ul-qyzdarymyz, orys, aǵylshyn, qytaı, japon tilderin jetik biletin bilimdi urpaǵymyz qazaqshaǵa kelgende nege shiderleýli attaı shaba almaı kidiredi?! О́ıtkeni ýyzyna jarymaǵan. Týyp, ósken otbasynda qazaq tiline degen qurmeti qalyptaspaǵan. Oblystyq tilder basqarmasyna basshylyq etip júrip, til máselesine qatysty otyrysqa shaqyrǵanymda «Aıta-aıta aýzym aýyrdy. Aıtamyz, qalady, túk shyqpaıdy», dep kelýden bas tartqan til janashyrlaryn da kórdim. Jetpis jyl jelkemizden tuqyrtyp ana tilimizdi umyttyrýǵa aınaldyrǵan, amalsyz orys tilin tańdaýǵa májbúr qylǵan ker zamannan keıin tilimizdi tiriltip alýǵa kúsh-jiger jumsaýǵa sharshap-shaldyǵyp qalǵanymyzdy qalaı túsinýge bolady? «Batpandap kirgen aýrý, mysqaldap shyǵady» demeýshi me edi? Oblystyq assambleıanyń hatshylyǵyn basqaryp júrgenimde ultaralyq tutastyqty nyǵaıtyp júrmiz degen talaı etno-mádenı birlestikterdiń uıymdastyrǵan is-sharalary tek óz tilderinde jáne orys tilinde ǵana júrgiziletinin kórip jaǵamdy ustadym. Ol jerde memlekettik tildi mensinip turǵan jandar kem de kem. Assambleıanyń jumysyna memlekettik tildi shym-shymdap bolsyn engizý úshin jylǵa taman ýaqyt ketti. Nelikten bulaı? Munyń basty sebebi, sol mańda qyzmet etetin basshynyń da, qosshynyń da ózge ulttar ortasynda qazaq tiliniń qoldanylýyn talap etpeýinde. О́zimiz kerek qylmaı otyrǵan tilimizdi ózge qaıtsin?! Árıne, memlekettik tildi meńgergen azdy-kópti jastar bar. Olardy kezdestirip qalsaq tóbemiz kókke jetkendeı qýanamyz. Izdep júrip taýyp alamyz. Kóp aldyna shyǵaryp sóıletip, dáriptep janymyz qalmaıdy. Oblystyq qazaq teatryna basshylyq etken kezimde qaımaǵy buzylmaǵan qazaqı ortaǵa orys tilin aralastyrmaıyn dep, ulty qazaq, tili qazaqsha ne elektrık, ne mehanık, ne santehnık tappaı qınalǵanym esimde. Qaltasynda ata-anasy mańdaı terimen tapqan aqshasyn tólep oqytqan ne zańger, ne qarjyger dıplomy bar qazaq jastarynyń júrgizýshi bolýǵa kelip turǵanyn kórgenimde qatty túńildim.
Mine, osylaısha soltústiktegi siresken muz jibir emes. Qalyptasqan kórinis kóz aldymyzda. Tarazy basyna tartyp qarasaq, til taǵdyry óz qolymyzda eken. Aldymen ózimiz, ózimizdiń otbasymyz, urpaǵymyz sóıleý kerek. Bálkim sonda ǵana tilimiz órken jaıar...
Aqmola oblysy