«Elge el qosylsa qut» degen. Bıylǵy jyldyń eń basty qýanyshty jańalyǵy – táýelsiz Qazaqstanda 11 mıllıonynshy qazaq pen 17 mıllıonynshy turǵynnyń dúnıege kelýi el mereıin bir ósirip tastady. Jalpy, dúnıejúzindegi demografııa máselesindegi mundaı qýanyshty jaǵdaılar, ıaǵnı halyq sanynyń sońynda «nóli» kóp bir «dóńgelek» dataǵa jetýdi arnaıy atap ótý dástúri burynnan bar. Mysaly, Birikken Ulttar Uıymynyń (BUU) málimeti boıynsha 1987 jylǵy 11 shildede Jer sharyndaǵy halyq sany shamamen 5 mıllıard adamdy qurady. Sondyqtan bul kún shartty túrde «bes mıllıardtyqtar kúni» dep ataldy. 1989 jyly BUU jyl saıynǵy 11 shildede atap ótiletin halyqaralyq mereke – Dúnıejúzilik turǵyn halyq kúnin bekitti. Onyń maqsaty – halyqtardyń jalpy damý baǵdarlamasyna baılanysty jalpy máselelerdiń sheshimderin izdeýge nazar aýdarý.
«Elge el qosylsa qut» degen. Bıylǵy jyldyń eń basty qýanyshty jańalyǵy – táýelsiz Qazaqstanda 11 mıllıonynshy qazaq pen 17 mıllıonynshy turǵynnyń dúnıege kelýi el mereıin bir ósirip tastady. Jalpy, dúnıejúzindegi demografııa máselesindegi mundaı qýanyshty jaǵdaılar, ıaǵnı halyq sanynyń sońynda «nóli» kóp bir «dóńgelek» dataǵa jetýdi arnaıy atap ótý dástúri burynnan bar. Mysaly, Birikken Ulttar Uıymynyń (BUU) málimeti boıynsha 1987 jylǵy 11 shildede Jer sharyndaǵy halyq sany shamamen 5 mıllıard adamdy qurady. Sondyqtan bul kún shartty túrde «bes mıllıardtyqtar kúni» dep ataldy. 1989 jyly BUU jyl saıynǵy 11 shildede atap ótiletin halyqaralyq mereke – Dúnıejúzilik turǵyn halyq kúnin bekitti. Onyń maqsaty – halyqtardyń jalpy damý baǵdarlamasyna baılanysty jalpy máselelerdiń sheshimderin izdeýge nazar aýdarý.
Eldi eleń etkizetin mundaı aıtýly datalar Qazaqstanda da úlken qýanyshpen atalynyp ótip keledi. 1981 jyldyń 28 jeltoqsanynda Almaty qalasynda mıllıonynshy turǵyn dúnıege keldi. Ulty qazaq sábıge batyr Baýkeń batasyn berip, Baýyrjan degen at qoıyldy. 1982 jyly «Nedelıa» aptalyǵynyń birinshi betinde «Biz 290 mıllıonbyz!» degen maqala jarq ete qaldy. Sol jyly alyp el – Keńes Odaǵy turǵyndarynyń sany osyndaı úlken sıfrǵa jetken edi.
Qazirgi tańda Jer shary halqynyń sany 7,2 mıllıard adamǵa jýyqtady. Halyq sanynyń ósýine Qazaqstan da óz úlesin qosýda. О́sý úderisi turaqty elimiz halqynyń sany sońǵy 10 jylda (2003 jyldan qazirgi ýaqytqa deıin) 2,1 mln. adamǵa nemese 14,4 paıyzǵa kóbeıdi. Onyń ishinde halyq sany ósýiniń 95,3 paıyzy tabıǵı ósim esebinen bolyp otyr. Respýblıka Statıstıka agenttigi 2013 jyldyń 1 maýsymynda eldegi halyq sany 17 mıllıonynshy mejeden 10,6 myń adamǵa asyp, 17 010 564 adamǵa jetkenin habarlady. Keıinnen bilgenimizdeı, 17 mıllıonynshy turǵynnyń týǵan kúnin anyqtaý barlyq demografııalyq jaǵdaılardy esepke ala otyryp júzege asyrylypty. Halyq sanynyń ósý (týýlar men ımmıgrasııa) jáne kemý (ólimder men emıgrasııa) komponentterin eskere otyryp anyqtaǵan jaǵdaılarǵa qaraǵanda 2013 jyldyń 15 mamyrynda elde 16 999 334 adam turatyndyǵy anyqtaldy. Al 16 mamyrda AHAT organdarynda jańadan týǵan 1904 náreste men ómirden ozǵan 579 adam tirkelipti. Sonymen qatar, kóshi-qon polısııa qyzmeti respýblıkada 95 ımmıgrant pen 80 emıgrantty esepke alypty. Osy kiris-shyǵystardy eseptegende, Qazaqstan halqynyń sany 1 340 adamǵa ósip, 17 000 674 adamǵa jetipti.
Osynyń negizinde 17 mamyr kúni respýblıka Statıstıka agenttigi elde 11 mıllıonynshy qazaqtyń Ońtústik Qazaqstan óńirindegi kıeli Qazyǵurt qoınaýynda dúnıege kelgenin qýana habarlady. Artynsha mańdaıy jarqyrap, bar qazaqtyń mereıin kóterip tastaǵan sábıdiń esimi de, naqty mekenjaıy da belgili boldy. Ol Málik pen Sholpan esimdi otandasymyzdyń otbasyndaǵy Muhtar atty er bala edi.
Osy joldardyń avtorlary sol kóktemde Qazyǵurt aýdanyndaǵy Úshbulaq aýylynda bolyp, Badambaevtar áýletiniń qýanyshyna «qutty bolsyn» aıtyp, al kúzde jaǵdaılarynyń qandaı ekenin taǵy bir bilip qaıtqan. 11 mıllıonynshy qazaqtyń ákesi – Málik orda buzar jastan endi asqan jigit eken. Aýyl sharýashylyǵymen aınalysady. Baý-baqsha, jer óńdeý, mal bordaqylaý... Mine, negizgi kásibi osy. Muhtardan biz sóz etkeli otyrǵan aqjoltaı sábıinen basqa bir qyzy, eki uly bar. Syryqtaı uzyn boıy, qaqpaqtaı keń jaýyryny, qarýly qoldary onyń sporttan da quralaqan emes ekenin ańǵartyp tur. Surastyrsaq, Málik naǵyz kókparshy eken. Tipti, kezinde osy halyqtyq sport túrinen oblystyq dárejedegi komandalar sapynda óner kórsetipti. «Sonaý 70-jyldary naǵashy atam Ábdýáli «Eńbek rezervteri qoǵamy» komandasymen Máskeý tórinde atpen óner kórsetip, «At sporty boıynsha sport sheberi» degen ataqty eń alǵashqy bolyp alǵan qazaqtardyń biri», deıdi bul jóninde Málik.
Muhtardyń anasy – Sholpan aýyldaǵy mektepte muǵalim, aǵylshyn tilinen sabaq beredi eken. Úlkenniń aldyn kesip ótpeıtin, basynan aq jaýlyǵy túspeıtin qazaqtyń qarapaıym ıbaly kelini. Jalpy, quramyna osy Úshbulaq eldi mekeni kiretin Qarabaý aýyldyq okrýginiń analary shetinen altyn qursaqty bolyp keletin sııaqty. Mundaǵy 132 ana «Altyn alqa», 144 ana «Kúmis alqa» ıegeri eken.
«Nege meniń atymdy Muhtar qoıǵan?» dep kishkentaı sábı keıin óskende suraıtyny anyq qoı. «Onyń esimin men qoıdym, – deıdi Máliktiń úlken aǵasy Ábdirashıt. – Osydan birneshe jyl buryn Shymkentte Muhtar Satybaldyuly degen kardıohırýrg birneshe saǵat boıy júregime operasııa jasap, meni ajal aýzynan alyp qalǵan edi. Sol aq halatty abzal jannyń qurmetine «óskende sol jigit sııaqty bilikti dáriger bolsyn» degen yrymmen esimin Muhtar qoıdym».
Tifá, tifá... Muhtar shynynda mańdaıy jarqyrap týǵan sábı eken. Abyr-sabyr kópshilikte de, ákesi atústinde kóterip turǵan kezde de jatyrqap jylaǵan joq. Mine, azamat! «At – er qanaty» degen. Sol joly oblys basshylary sábıdiń ákesi Málikke bir sáıgúlik mingizgen bolatyn.
Al, endi eldiń 17 mıllıonynshy turǵyny mártebesin anyqtaý máselesine kelelik. Bul maqsatta respýblıka Statıstıka agenttigi «Halyqtyń tabıǵı qozǵalysy» derekqorynda, onyń ishinde jalpy respýblıka boıynsha týý týraly azamattyq hal aktileriniń týý tizimderinde 2013 jyldyń 16 mamyryna deıingi AHAT organdarynda tirkelgen nárestelerdiń arasynan ata-analarynyń bar ekendigine, olardyń bilim deńgeıi men kásip túrine, qaıda turatyndyǵyna, náresteniń boıy men salmaǵyna baılanysty izdeý jumystaryn júrgizipti. Elimizdiń 17 mıllıonynshy turǵyny retinde joǵaryda atalǵan ólshemder boıynsha 2013 jyldyń 15 mamyrynda Astana ýaqytymen saǵat 23:10-da týǵan ul bala anyqtalǵan. Sábıdiń týǵan kezdegi salmaǵy 3 kg. 670 gramdy, al boıy 53 santımetrdi qurapty.
Ǵajaby sol, elimizdiń 17 mıllıonynshy turǵynynyń taǵy da Ońtústikte, naqtyraq aıtqanda, sansyz babtar eli Saıramda tirkelgendigi. Qyzyq bolǵanda, 11 mıllıonynshy qazaq – Muhtar sekildi myqtyny dúnıege alyp kelgen Sholpan mektepte aǵylshyn tili pániniń muǵalimi, al ákesi Málik jeke sharýamen aınalysyp júrgen azamat edi. Endi eldiń 17 mıllıonynshy turǵyny Altynbektiń anasy Gúlmıra da aǵylshyn tili pániniń muǵalimi, ákesi Murat ta jeke sharýamen aınalysady eken. Eki jaqtyń da jastary shamalas, otyzdan endi asqan juptar. Altynbek sábıdiń buǵan deıin týǵan úsh aǵasy bar bolyp shyqty. Nurbek, Jánibek jáne Asylbek dep atalatyn olardyń úlkeni 11 jasta, kishisi 5-te eken. Bári atasy Esqara men ájesi Zábıranyń qolynda ósip, baýyrynda erkelep, tárbıesin kórgen, úlken ónegeli otbasynyń órenderi. Bular turatyn Tasken aýyly Saıram aýdany aýmaǵyna jatady degeni bolmasa, oblys ortalyǵy Shymkentke tıip tur. Sondyqtan munda barlyq turmystyq jaǵdaı jasalǵan.
El mereıin asyrǵan altyndaı ul Altynbek Esqarategine de oblys basshylyǵy bir at mingizdi. Jáne kishkentaı balaǵa qajetti jabdyqtardy tartý etti. Qalaı aıtsaq ta, árbir besinshi qazaq dúnıe esigin ashatyn bul qasıetti óńirde 11 mıllıonynshy qandasymyz ben 17 mıllıonynshy turǵynnyń týýy ulysymyzdyń uıytqysy sanalatyn Ońtústiktiń demografııalyq mártebesin taǵy bir dáleldep, búkil qazaqstandyqtardy úlken qýanyshqa bóledi. Qazaq halqy bul kúnge asqan qıyndyqpen jetkenin umytpaıyq. Biz elimizde Táýelsizdik týyn kótergen jyldary qazaq halqynyń úles salmaǵy nebári 37 paıyzdy quraıtyn. Sol jyldary: «Qazaq óz aldyna egemen el bola ala ma, joq, álde úles salmaǵy basym basqa ulttardyń jeteginde kete me?» degen qorqynyshty suraqtyń árbir qandasymyzdyń kókeıinde turǵany anyq. Allaǵa myń mártebe shúkirshilik, táýelsizdiktiń arqasynda, Elbasy N.Nazarbaevtyń salıqaly saıasatynyń nátıjesinde elimiz qazir naǵyz yntymaq pen birliktiń uıasyna aınalyp, respýblıkamyzdyń óz ishindegi qazaq sany 11 mıllıonǵa jetip, úles salmaǵymyz 66 paıyzdan asty. Mine, osynyń bári Táýelsizdiktiń arqasynda múmkin boldy. Laıym, jurtymyz aman bolyp, ultymyzdyń sany arta bersin!
Janbolat AÝPBAEV,
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.