Birjan sal ómiriniń bir shýaqty, sáýleli kezeńi aıaýly sulý Láılige arnalǵan birneshe ánnen belgili. Ol ánder – «Láılim», «Láılim shyraq», «Jalǵyz arsha», «Shider» dep atalady. Onyń árqaısysy bir-bir hıkaıa, sol kezdiń ózinde el arasyna keń taraǵan tańǵajaıyp ańyz, máńgi jyrlanatyn mahabbat jyry.
1980 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońǵy kúnderinde Birjan saldyń kelesi jyly toılanatyn júz elý jyldyq torqaly toıyna baılanysty zertteý jumysymen (ol kezde men Qazaq radıosy mýzyka redaksııasynyń bas redaktory edim) Kókshetaýǵa keldim. Az ýaqyt ishinde Birjan sal áýletimen tanysyp-bilisip, buryn akademık Ahmet Jubanov, Aleksandr Vıktorovıch Zataevıch, Borıs Grıgorevıch Erzakovıch, taǵy basqa da zertteýshilerdiń, ádebıetshi-ǵalymdardyń eńbekterinde jazylmaǵan biraz beımálim derek jınap úlgerdim. Bul áýlettiń óren-jarandarynyń fotosýretterin de mol qamtydym. «Aıbozym» ánin Kazgorodok aýylynda turatyn Shaımuqan Omarov aqsaqaldan magnıtofonǵa jazyp aldym. Mine, osyndaı qat-qabat jumystardyń arasynda Birjan saldyń kenje uly Qalkenniń jary Rahııa apadan da kóp áńgime dápter betine tústi. Sol kúnderdiń birinde ol kisiden Birjan sal súıgen Láıli jaıynda suradym. Rahııa apaı sondaı baısaldy, kórikti jan, kúlimsirep otyryp bylaı dedi: – Keshegi soǵys jyldarynda Zerendi jaǵynda bir aýylǵa qudalyqqa bardyq. Soǵystan tıtyqtaǵan eldiń jaǵdaıy belgili ǵoı, solaı bolsa da bizdi qarsy alǵan áýlet jaqsylap kútti. Qaraýyl – ánshi el. Qyz-jigitteri kezek-kezek áýelete án shyrqady. Sol ánderdiń ishinde atamyzdyń Láılige arnap shyǵarǵan úsh áni aıtyldy. Jıyndy basqaryp júrgen seri kóńildi sózsheń jigit maǵan ózgeshe bir meıirmen tógile qarap: – Birjan saldaı atańyzdyń árýaǵyna myń da bir rahmet, bizdiń Aı men Kúndeı sulý apamyz Láılige ǵashyq bolǵan! Iá, kezinde boldy ǵoı bári. Sol kúnderde taraǵan ańyz-áńgime dalanyń eskek jelimen qandaı-qandaı jerlerge bardy eken deseńizshi. Birjan sal Láılideı sulýdy súıse, Birjan saldan týǵan Qalken de osal emes eken, sizdeı sulýdy alǵan! – degeni. Men uıalyp, betim dyzyldap, qaıda tyǵylarymdy bilmedim. Sol qudalyqtyń ústinde aıtylǵan qyrýar áńgime atamyzdyń Láılige shyǵarǵan ánderiniń tóńireginde bolyp, buryn estimegen biraz jaıǵa kóz jetkizdim.
Men kelin bop túskende biraz buryn atamyz dúnıeden qaıtqan eken, sol jyly el Ýlykól jaǵasyna qaraı jaılaýǵa kóship bara jatqanda Buzaý tóbeniń basyndaǵy qalyń qorymnyń ishinde jatqan topyraǵy eskirmegen boz beıitke toqtap, duǵa oqyp, Toqtar men Álimjan qaınaǵalarymyz án salǵany... Sol ánderdiń biri – «Láılim» ekeni esimde.
Bul – Birjan saldyń óz áýletiniń kózi, Qalkeniniń jary, týǵan kelini Rahııa apanyń lebizi.
Akademık Ahmet Jubanov «Zamana bulbuldary» atty kitabynda Birjan sal men Láıliniń mahabbatyn bylaı dep sýretteıdi: «Birjan el aralap júrip, Aryqbalyq jaqtan qaıtyp kele jatyp, aǵaıyndy Kólbaı, Janbaı degenderdiń aýylyna keledi. Kólbaı, Janbaı jas jaǵynan Birjanmen shamalas... maldy, jandy adamdar bolady. О́zderiniń menmendigimen, pańdyǵymen attary shyqqan. Anaý-mynaý kisini mensinbeıtin de minezderi bar. Birjannyń halyq aldynda asa bedeldi ekenin biledi. Birjannyń osy aýylǵa qaraı qısaıǵanyn kórip, burynnan kóńildes bolsa da tanymaǵandaı úılerine enip ketedi. Muny baıqap qalǵan ánshi irkilmesten, ózinshe qyr kórsetip, aýyl shetindegi qorashtaý bir úıge kelip túsedi. Qonaqtyń ataqty Birjan sal ekenin bilgen úı ıesi barynsha kútip, ánshiniń asty-ústine túsip báıek bolady. Tamaq iship bolǵannan keıin Birjan sal ádetinshe dombyrasyn alyp, án salady. Aýyl adamdary jınalyp, qoshemettep, túnniń bir ýaǵyna deıin Birjannyń ásem ánderin tyńdap rahattanady. Kólbaı, Janbaı ekeýi án tyńdaýǵa kelmeıdi. Ánshiniń daýsyn estip, otyra almaı tura júgirgen qaryndasy Láılimdi de, barǵysy kelgen kelinshekterin de jibermeıdi.
Erteńinde... ánshiniń atynyń aıaǵyndaǵy shideri joq bop shyǵady. Ony estigen Birjan qudyq jaqqa qarap turyp, ásem basyp sý alyp kele jatqan Láılimdi kóredi. Láılimniń aldynan shyǵyp, «shider kórmedińiz be?» dep surap, áńgimege aınaldyryp turady. Bul sýretti kórgen Kólbaı men Janbaı qudyq basynda jumystary bardaı qaryndasyna qaraı júredi. Aǵalarynyń sózdi anyq esitetin jerge kelýin kútken ánshi, tabanda Láılimge qarap, sýyrylyp, ándetedi:
Láılim shyraq!
Men de ózińdeı jas edim, jańa talap.
Bireýge Tashkent barǵan aldyryp em,
Qyzyl jibek qyrmyzy put bes qadaq.
Oıda joqta mundaı iltıpatqa ushyraǵanyna tań-tamasha qalǵan Láılim qapelimde ne derin bilmeı ańyryp turǵan ornynda qozǵalmaı qalady. Birjan bolsa odan beter ekilenip:
Láılim shyraq!
Qyran búrkit men túser
taýdan qulap,
Segiz bı sııazyna qaldyrmaı-aq,
Kel, ekeýimiz biteıik qupııalap,
– dep qynjylǵan pishin kórsetedi. Jalynǵandaı:
– О́zime ber, shiderdi taýyp alsań,
Elý teńge berer em, shúıinshi alsań,
Jerde shirip qalsa da, kózim kórip,
Qyrshyn jasym qıylsyn,
bitim alsam,
– dep aıaǵyn qataıta, túsin sýyta tilin bezep, eki aǵasyna kózin tigip:
Láılim shyraq – asyl tasym!
Kólbaı, Janbaı birge óstik,
zamandasym!
Kelgen joq kókten peri,
jerden shaıtan,
Shiderimdi urlaǵan qaryndasyń, – dep Láılimdi ábden sastyrady. Birjan taǵy da ekilenip, istiń jaıyn endi túsinip kele jatqan Kólbaı, Janbaıǵa, Láılimge kezek qarap, shiderin maqtap:
Láılim shyraq!
Taýdan aqqan syldyrap men
bir bulaq,
Qaıys bolsyn, jip bolsyn
nege kerek,
Shiderimniń baǵasy qyryq qysyraq, −
dep olarmen qunyn kelispeı turǵandaı, basyp aıta beredi.
«...Myna sal taǵy birdeńeni bylyqtyrar» degendeı Kólbaı, Janbaı Láılimdi ymdap, úıge qaraı burady. «Ne boldy?» dep shýlaǵan adamdarǵa «Bizdiń Láılijanǵa shyǵaryp turǵan áni ǵoı» dep istiń shyn syryn ashqylary kelmeı, sońdarynan ergen jurtty jekirip, keıin ysyryp tastaıdy. «Júrgen jerinde bizdi jamandap júrer» dep qoryqqan Kólbaı, Janbaı Birjandy qonaq etip, syılap, birneshe kún qondyryp, án saldyryp, rıza etip jóneltedi. Keter kezde jazyqsyz biraz uıaltqany úshin, Birjan Láılimge qarap, keshirim suraǵandaı, shiderdi qospaı, basqa sózinde esh «qotyry» joq óleńmen «Láılim shyraq» ánin aıtyp, ony qyzǵa arnaǵanyn, qaıda bolsa da aıtyp júrgende ár kezde Láılimniń sýreti kóz aldynda bolatynyn sezdiredi. Osylaı Birjan ánderiniń ishindegi bir beldisi – «Láılim shyraq» dúnıege keledi.
«Láılim shyraq» – kópke belgili shyǵarma. Ony túsindirip jatýdyń keregi az. Radıodan da jıi beriledi. «Birjan-Sara» operasyna endi».
Birjan sal men Láıli jóninde eń bir qyzyqty derek Qaraǵandyda uzaq jyldar turyp, búkil Arqada zertteý júrgizgen Sergeı Nıkıtınniń «Sary-Arka − zolotaıa planeta» dep atalatyn kitabynda jazylǵan. Nıkıtın osy kitaptyń ishine kirgen «Pamıatnık Chokaný Valıhanový» degen ocherkinde bylaı dep keltiredi: «Letom 1856 goda Chokan Valıhanov prıglasıl Dýrova v Kokchetav. (Shoqannyń qadir-qasıetin, bilim-óresi men bıik mádenıetine tánti bolǵan ataqty zertteýshi ǵalymdar – P.Semenov-Tıan-Shanskıı, G.Potanın, A.Beketov, N.Veselovskıı, A.Berezın, A.Vasılev, mine, osy kórnekti tulǵalardyń qatarynda F.M.Dostoevskıı men S.F.Dýrov erekshe qurmetpen atalady. Dostoevskıı men Dýrov Omby túrmesinde birge otyrǵan. Ekeýi de azyp-tozyp, densaýlyǵy nasharlap, ábden qajyǵan. Qyryq jastaǵy Dostoevskıı Dýrovtan bes jas kishi bolsa da alpystan asqan shal sııaqty búgilip qalypty. Keıin ekeýin túrmeden shyǵarady da Dostoevskııdi Semeıge, Dýrovty Kókshetaýǵa qyzmet etýge jiberedi). Vsego lısh god proslýjıl Dýrov v Kokchetave. No sdelal mnogoe. Pod predlogom sostavlenııa kolleksıı flory Sary-Arkı on razezjal po stepı, pobyval v Býrabae, Mezgıl-Sore, Karaýle, Shortandah, Ak-Kýle, Akmole, Atbasare», dep jazady. Dýrov osy óńirlerde júrip, qazaq halqynyń ádebı-mýzykaly folkloryn da zertteıdi, ánshi-kúıshilerdi de tyńdaıdy. Shoqan Dýrovtyń osy jumystaryna bek qyzyǵyp, onyń densaýlyǵyn túzeýge áreket etip, gýbernatorǵa hat jazyp, bosatyp alady da, Syrymbettegi óz aýylyna alyp keledi. Bul jerde biraz qymyz iship demalǵan soń, bul emdelý Býrabaıda jalǵasýy tıis.
Shoqan men Dýrov tarantaspen Býrabaıǵa qaraı jolǵa shyǵyp kele jatqanda bir Kereı aýylyna qonady. Ekeýi de jolsoqty bop qatty sharshaǵan, toqtaǵan úıiniń syı-syıapatyn kórip, ezilip uıyqtap qalady. Túnniń bir ýaǵynda Shoqan oıanyp ketedi de kórshi úıdiń birinde shyrqalǵan ándi estıdi. Syrtqa shyǵady. Ol zamatta sol úıge qaraı burylady. Án aıtyla beredi. Endigi bir sátte Dýrov ta oıanady. Nıkıtın endigi epızodty bylaı dep sýretteıdi: «Zahvachennyı pesneı, Dýrov vyshel ız ıýrty ı s ýdıvlenıem ývıdel tolpý lıýdeı. Kazalos, ves aýl sobralsıa poslýshat pevsa. Sergeı Fedorovıch protısnýlsıa k dverı. Emý totchas je ýstýpılı mesto, on tıhonko sel rıadom s Valıhanovym, kotoryı kıvnýl na pevsa, shepnýl na ýho: «Bırjan sal!»
Dýrov vglıadelsıa v pevsa. Pered nım sıdel molodoı chelovek let dvadsatı pıatı. Zdorovyı, krasıvyı, narıadno odetyı djıgıt vyglıadel vnýshıtelno. On pel, neprınýjdenno podygryvaıa na razýkrashennoı perıamı fılına dombre.
Vdrýg peves vzıal ochen vysokýıý notý. Golos ego zazvenel. Dýrov, oglýshennyı, ne svodıl glaza s Bırjana. Sal oborval protıajnyı, slovno ý staı gýseı v nebe, krık, ýdarıl po strýnam ı zapel ıgrıvo, krasochno, prıhotlıvo. Razmashıstaıa, býınaıa melodııa ı zadornyı napev vskolyhnýlı slýshaıýshıh. Zadvıgalıs, zaýlybalıs lıýdı.
Dýrov ot volnenııa shvatılsıa za serdse. Chokan zametıl ego dvıjenıe, sklonılsıa s trevogoı, no Sergeı Fedorovıch ýspokoıl: – Nıchego, nıchego, dorogoı Chokan. Eto ot schastıa, ot voshıshenııa talantom pevsa. Ah, eslı by poslýshalı ego v Peterbýrge! Chı pesnı on poet?
– On sam poet ı kompozıtor!
Bırjan konchıl odný pesnıý, prıkosnýlsıa gýbamı k derevıannoı chashke s kýmysom, otdohnýl zadýmavshıs. Nıkto ne osmelılsıa narýshıt tıshıný.
Bırjan obvel sobravshıhsıa veselym vzglıadom, raspravıl plechı, ı vdrýg dombra zaplıasala v ego sılnyh rýkah. Sdelav naıgrysh, peves objeg shalnymı glazamı prıstroıvshýıýsıa ý vhoda molodýıý devýshký ı zapel sılno, razdolno:
Lıaılı, lıýbov moıa!
Molodym, gorıachım, pylkım byl ı ıa.
Pıat tıýkov s bagrıanym shelkom
toı poroı
Iz Tashkenta mne dostavılı drýzıa.
Pesnıa teplela kajdym novym kýpletom. Broshennyı v samom nachale pesnı strastnyı prızyv, vdrýg obernýlsıa veselym rozygryshem. A pod kones pesnı golos Bırjana podnıalsıa do takoı býdorajýıýsheı dýshý zadornoı sıly, chto slýshaıýshıe ne smoglı sderjat vozglasov voshıshenııa ı ýdıvlenııa». (Sergeı Nıkıtın. Sary – Arka-Zolotaıa planeta. Alma-Ata, «Jazýshy», 1976 g. 185-190 str.) Birjan saldyń Láılige degen mahabbatyn, mine, basqa eshkim emes, zamandasy uly Shoqan aıtyp otyr. Bul esh kúmán keltirmeıtin shyndyq. Shoqan men Dýrovty tań-tamasha qaldyrǵan «Láılim shyraq!» Kezinde Láılige arnalǵan «Láılim shyraq», «Láılim», «Jalǵyz arsha», «Shider» dep atalatyn ánder sıkly el arasyna erkin tarap, ańyz bop shertilgen. Osy ánderdiń «Láılim shyraq» pen «Jalǵyz arsha» ánderiniń sózderi umytylǵan joq.
Otyzynshy jyldarda kommýnıstik ıdeologııanyń nasıhattyq saıasatyna saı kóptegen ánderdiń sózi ózgertilgende «Láılim» ániniń jańasha sózin sol kezderde (1939 jyl) Qazaq radıosy mýzyka redaksııasyn basqarǵan aqyn Maqsutbek Maıshekın bylaı dep jazdy:
Esen-aman júrmisiń, Láılim shyraq?
Jańa taptym aýylyńdy kópten
surap.
Jel tımese, jan tımes dep júrgende,
Qol ustasyp jatpenen kettiń
jyraq.
Aqqý ediń taranǵan aıdyndaǵy,
Ushtyń uzap qanatyń jaıdyń daǵy.
Kóleńkeńdi kórsetpeı kete bardyń,
Qol alysqan sertińnen taıdyń daǵy.
Osylaı ma, eı, qalqa, aıtqan sertiń,
Júregimdi jandyrdy ǵashyq dertiń!
Munsha nege sen meni áýrelediń,
Bolmaǵan soń áýelde basta erkiń?!
«Láılimdi» osy sózben alǵash ret Rabıǵa Esimjanova oryndaı bastady. M.Maıshekın Birjan sal men Láıliniń arasyndaǵy shyn bolǵan oqıǵadan alshaq ketpegen. Negizin saqtaǵan. Atastyrǵan salt boıynsha Láıliniń basqa janǵa uzatylyp ketkeni ózinen-ózi belgili bop tur. Al Birjan sal Láılini umyta almaǵan... bul jóninde tek qana akademık Ahmet Jubanov emes, belgili mýzyka mamany Bısenǵalı Ǵızatov óziniń bir zertteýinde: «Pesnıa kak mshenııa bratıa Kýlbaıý ı Janbaıý ı odnovremenno vospomınanıe o Lıaılı sochınıl Bırjan pesnıý «Lıaılım shyrak» («Lıaılı, moı svetık»), kotoraıa shıroko raspevaetsıa v narode. Pesnıa shırokogo ı razdolnogo haraktera, gde «s teplym, nejnym lırızmom rasskazyaet melodııa o chıstoı nevınnoı devýshke». ( B.Ǵızatov. «Akademık Ahmet Jýbanov» 146 bet. Izd. «Jazýshy». Alma-Ata, 1972 jyl).
Muhamedjan Imashev «Án atasy – Birjan sal» degen maqalasynda: ...Birjan sal Qojaǵululynyń arnaý óleńderiniń bir toby óz eldesi, ataqty sulý, ári ónerpaz qyz Láılige arnalǵan, – deı kelip:
Jaılaǵan Joldyózekti kóp Qaraýyl,
Qyzdy aýyl, qymyzdy aýyl,
qyzyqty aýyl.
Talpynǵan ǵashyǵyna ot júrektiń,
Jalynyn sóndire almas
soqqan daýyl,
– deıtin lırıkalyq shýmaqty keltiredi de: Joldyózek – Birjan sal zamanymen alyp qarasaq, on toǵyzynshy ǵasyrdaǵy Kókshetaý ýeziniń Zerendi bolysy terrıtorııasynyń jeri. Munda segizinshi aýyl ıesi – Janbaı Láıliniń aǵasy. Láılige arnalǵan «Jalǵyz arsha» áninde «Qozybaıdyń úıinde májilis bop» deıtin jol bar. Iá, Qozybaı da atalady. Ol osy Kólbaı, Janbaımen atalas eken, mekeni – Kógalaaǵash degen jer. Láıli men Birjan osy Qozybaıdyń úıinde kezdesken. Janbaı úlken kisi, onsha dáýletti emes. Sábıt Muqanovtyń «Aqqan juldyzynda» Qozybaı men Shoqan dos... Qozybaıdyń jáne bir daǵdysy – jaz – qarshyǵa, qys – búrkit degendeı, bosaǵasynan qyran arylmaıtyn edi. (441-442 better) – dep jazady. («Qazaq ádebıeti», 1987 jyl. 14-tamyz). Al, A.Zataevıch: «500 kazahskıh pesen» degen belgili kitabynda:
Na vershıne Karkaralınskıh gor odınokıı mojevelnık,
Ta mılaıa horosho gramotno
po-mýsýlmanskı,
Drýzıa! Prı slýchae ıgraıte ı
smeıtes!
Ved jızn-neızvestno! -korotka lı,
dolgo lı!
– dep, Birjan saldyń Láılige degen mahabbatyna, ánniń bolmysyna qyzyǵyp, ony Chaıkovskııdiń «Pıkovaıa dama» operasyndaǵy Germannyń: «Chto nasha jızn! Igra!» dep aıtylatyn arııasymen salystyratyny qaıran qaldyrady.
* * *
Kólbaı, Janbaıdyń rýy – Jaýar Qaraýyl. Burynǵy jaılaǵan jeri – Aryqbalyq mańy. Osy jerden Qulaaıǵyrǵa qaraı yǵysqan, qazirgi Chıstopole aýdany. Ońtústik Shyǵysta – Aqan kóli, Aqan taýy, bul osy kúngi – Jalǵyztaý! Odan ári Tóreler jaılaǵan Salqynkól! Osy jerlerge qonys tepken orystar derevnıa salyp, tóńirekti taryltyp jibergen. Láılige arnalǵan ánderdiń hıkaıasyn zerttep júrip, bul mańdy kóp araladym. Ol áńgimelerdiń birazyn jazýshy Estaı Myrzahmetov pen jýrnalıst, ánshi Kárim Ilııasovtan da talaı ret tyńdadym. El aýzyndaǵy árqıly derekterdiń bár-bárin Birjan saldyń kelini Rahııa apa teriske shyǵarmaıdy: «Týǵan qaınyaǵam Temirtastyń jazyp júretin bir dápteri bolýshy edi, atamyz ben Láıliniń ǵashyqtyǵyn súısinip otyryp aıtqanda ertegi tyńdaǵandaı qyzyǵýshy edik», deıdi. Bul áńgimeni 1980-81 jyldary ol kisiniń aýzynan qaıta-qaıta jazyp aldym.
Án zertteý isim el-jurtqa ábden áıgili bolǵan soń, maǵan jer-jerden hattar kelip jatady. Sol hattardyń birin Saǵıdolla Ahmetov degen kisi Qorǵaljyn aýdanynyń Keń bıdaıyq aýylynan joldap, Birjan saldyń taptyrmaı júrgen:
Ahoý, Shiderimdi,
Bergen qudaı ejelden tilegimdi,
Tal túste shiderimdi urlap alyp,
Munsha nege qorladyń súıegimdi.
Asyl tasym,
Kólbaı, Janbaı birge ósken
zamandasym,
Kókten jel, jerden shaıtan tipti
alǵan joq,
Shiderimdi jasyrǵan qaryndasyń.
Qara kókten,
Shiderimniń baǵasy shym jibekten,
Jip bolsa, qaıys bolsa men
ne eteıin,
Ishim kúıip barady sol sebepten.
Láılim-Júnis
Shiderimniń balaǵy shıstaı kúmis,
Poshtabaı aradaǵy ápermese
Munyń arty bolady bir jıylys, – dep keletin «Shider» ánin joldapty.
Sóıtip, Birjan saldyń Láıli, dep soqqan júreginen týǵan káýsar ánderdiń tórteýi de osylaısha el júreginde saqtalypty. Al el arasyna keń taraǵan «Láılim» ánin (sózi Maqsutbek Maıshekındiki) Aqan seriniń áni deý qatelik. Dál osy án qazaqtyń eń tańdaýly lırıkalyq ánderiniń ishinde bulbul áýezindeı erekshe daralanatyn jaısań án. Birjannyń tebirenisti júreginiń tunyǵynan shyqqan móp-móldir lırıka. Ataqty kompozıtor Sydyq Muhamedjanov: «Men «Aqan seri-Aqtoqty» operasyn jazǵanda bir lırıkalyq sátti qandaı mýzykamen beınelesem eken dep, kóp tolqyp júrip Birjan saldyń «Láılimine» toqtadym. Opera jazý prosesinde mundaı mysaldar bolyp jatady», dep edi, osy joldardyń ıesine.
...Búginde Kókshe eliniń arman qýǵan erkebulan jastary: «Kóksheniń ár jigiti Birjan bolsa, Kóksheniń árbir qyzy – Láılim shyraq!» dep romantıkalyq jyrlardy shalqytyp júr.
Ilııa JAQANOV,
Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń
eńbek sińirgen qaıratkeri,
kompozıtor, óner zertteýshisi