Kómir óńdeý isi kenjelep tur

О́ńdeýden 400-den astam ónim alýǵa bolady

Demek, elimizdegi taý-ken kásip­­oryndarynda atalǵan ónim­ge tapshylyq baıqalyp otyr­ǵanyn, sondaı-aq ony syrttan qym­bat baǵaǵa alýǵa májbúr eke­nin ańǵarýǵa bolady. Sala ma­mandarynyń aıtýynsha, kó­mirdi uqypty óńdeý arqyly odan jasandy grafıt, naftalın jáne antrasen syndy paıdaly ónimder óndirýge bolady. Sol sekil­di qatty otynnyń kúli, ony óndirý men óńdeýde alynatyn qaldyq qurylys materıalda­ry, keramıka, otqa tózimdi shı­kizat, saztopyraq jáne qajaq ón­dirisinde qoldanýǵa jaramdy. Tutastaı alǵanda, kómirdi qaıta óńdeý isi 400-den astam túrli ónimniń óndirisine jol ashady. Energetıkterdiń sózine súıensek, olardyń quny kómirdiń qunynan shamamen 20-25 ese joǵary. Taý-ken óndirý jáne taý-ken metal­lýrgııa kásiporyndary qaýym­dastyǵynyń málimetine sáı­kes, qazir kómirden qosylǵan qu­ny joǵary ónim óndirisin «Arse­lorMıttal Temirtaý» AQ kásip­orny jolǵa qoıypty. Dálirek aıt­qanda, kásiporynda koks, naftalın, pek, solvent, ammonıı sýlfaty jáne domna qaldyǵy shyǵarylady.

Bolashaqta «Shubarkól Kó­mir» AQ jáne «Qarajyra» AQ qosylǵan quny joǵary kómir ónim­deriniń jańa túrlerin óndi­rýdi kózdep otyr. Sonymen qosa, basqa da iri kómir kompanııalary kómir sapasyn arttyrýǵa baılanysty jobalardy iske asyrýdy josparlaýda.

Energetıkter kómir-hımııa sala­synyń damýy qatty otyn­nyń sapasyn jaqsartýǵa yqpal etetinine senimdi. Máselen, Uly­brıtanııada tútinsiz janatyn kómirdi óndirý tásilderi zertte­lip, ony jaǵý kezinde atmos­fera­ǵa zııandy shyǵaryndy tarat­paý­dyń tehnologııasy meńgerildi.

«Kómir shıkizatynyń mańyz­dylyǵyn eskerýimiz qajet. Nege deseńiz, elimizdegi jylý elektr stansalar­ynda elektr energııasynyń shamamen 70%-y kómirdi jaǵý arqyly óndiriledi. Bul halyqqa arzan tarıfterdi qamtamasyz etýge múmkindik berip otyr», dedi Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa kásip­oryndary qaýymdastyǵynyń atqa­rýshy dırektory Nıkolaı Rados­toves. Sala ókilderi keıbir shet­eldik naryq­tarda kómirge sura­nystyń tómendeýine baıla­nysty, sol sekildi Qazaq­stannyń soltústik jáne orta­lyq óńirlerin gazdandyrý jó­nindegi jospary men kómirdi ekologııalyq turǵyda paıdalaný mańyzdylyǵyna sáıkes, kómir hımııasy ári koks-hımııa óndirisin damy­tý arqyly kómir­den kelesi bólinisterdi óndi­rý qajet­ti­ligi týyndap otyr­ǵanyn aıtty.

Memlekettik qoldaý qarastyrylý kerek

«Qazaqstandaǵy kómirdi óń­deý sa­lasynyń kenjelep qalýy tıisti jobalardy iske asy­rýdyń qymbat­tylyǵy men memlekettik qoldaýdyń joq­tyǵymen baılanysty. Sol sebepti 34 mlrd tonna kóle­mindegi kómirdiń úlken qoryna nemese álemdik kó­mir qorynyń 4%-yna ıe bola otyryp, jańa jumys oryn­da­ryn qurýǵa jáne bıýdjetke salyq túsimderiniń qo­symsha aǵynyna yqpal ete­tin joǵary bólinistegi kómir ónim­deri óndirisin qoldaý stra­tegııalyq tur­ǵyda mańyz­dy», dedi Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýr­gııa kásiporyndary qaýymdas­ty­ǵynyń atqarý­shy dırektorynyń orynbasary Maksım Kononov.

Kómir óndirýshiler óń­deý salasyn damytý úshin memleket tarapynan ekonomıkalyq ynta­lan­dyrý tetikteri qaras­tyry­lý kerek dep sanaıdy. О́ıt­keni mem­lekettik qol­daý­syz kómirden jasalatyn ónim kólemin arttyrý qıyn­­ǵa soǵady. Qatty otynnan óń­deletin ónim túrleri jańa naryqtarǵa shyǵýǵa, sondaı-aq ımportty almas­tyrýmen qatar eksporttyq áleýetti arttyrýǵa jol ashady dedi mamandar.

Bul rette sala ókilderi kór­shi­les elderdiń táji­rı­besine júgin­gen artyq bolmaıdy degen oıda. Aıtalyq, Reseıde kómir ónerká­sibin damytý baǵ­darlamasy aıasynda kómir óner­kásibiniń perspek­tıvaly baǵy­ty re­tinde óńirler­degi kómir­di tereń óńdeýge basym­dyq berilgen. Sondaı-aq reseı­­lik baǵ­darlamada ınves­tısııa­lardy qaıta­rýdyń jobalyq merzimine salyq­tyq jeńildikter berý arqyly (klasterleý, kómir­di qaıta óńdeýdiń jańa orta­lyq­taryn qurý) kómirdi tereń óńdeý­di (jartylaı koksteý, gazdan­dyrý, sıntetıkalyq su­ıyq otyn) yntalandyrý qaras­­tyrylsa kerek.

О́ńdeý isi ınvestısııalyq tizimge engizildi

Salalyq qaýymdastyq ókil­­deri byltyr atalǵan má­se­lege baılanysty mem­le­­kettik organdardyń qaty­­sýymen birneshe kezdesý uıym­­das­tyrylǵanyn jet­kizdi. Uıym tarapynan úshinshi elderge kómir eksportyn azaıtýdy yntalan­dyrý úshin qara otynnan daıyn­da­latyn jańa ónimderdi damy­týdyń mańyzdylyǵy usynys retinde aıtylypty. Onyń ná­tı­jesinde byltyr sońǵy toqsannyń aıaǵynda Úkimettiń qaýlysyna sáı­kes, kómirdi óndirý men ba­ıytý salasy Syrtqy ister mınıstrligi ázir­­le­gen ınvestısııalyq joba­lar­dyń tizbesine engizildi. «Demek, ınvestı­sııalyq jobalardy iske asyrý qomaqty qarajatty talap etetinin eskersek, kómirdi óndirý men baıy­tý isi basymdyq berilgen jobalar tizimine qosylýy óńdeý óndirisin damytýǵa jáne otandyq kompanııa­lardyń jańa naryqtarǵa shyǵýyna múmkindik beredi», deıdi kómir óndi­rýshi uıym ókilderi. Osyǵan baılanysty «Shubarkól Kómir» AQ, «ArselorMıtall Te­mir­taý» AQ, «Qarajyra» AQ jáne «Maıkýben-Vest» kásip­oryndary kómirden daıynda­latyn joǵary bólinister­di óndirýge arnalǵan ınves­tı­sııalyq jobalardy iske asyrýdy josparlaýda. Kómirden jańa ónim túrlerin óndirý joba­larynyń joǵarydaǵy tizim­ge engizilýi atalǵan kásip­oryn­dardyń josparlaryn iske asyrýǵa múmkindik berip, kómir ónerkásibiniń uzaq merzimdi damýyn qamta­masyz etpek.