Baýyrlas elmen yntymaqtastyqtyń berik negizi eki memleket basshylarynyń alǵashqy resmı saparlarynda qalandy

1990 jyly jeltoqsanda Túrkııanyń Mádenıet mınıstri Namyk Kemal Zeıbek respýblıkamyzǵa sapar jasap, Qazaq KSR Úkimeti men Túrkııa Respýblıkasy Úkimeti arasynda nıettestik hattamasyna jáne Mádenıet isteri boıynsha Qazaq KSR Memlekettik komıteti men Túrkııa Mádenıet mınıstrligi arasynda Mádenı yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıylǵan bolatyn. Jyl saıyn ekijaqty yntymaqtastyq negizinde Qazaqstan men Túrkııada mádenıet jáne óner kúnderin ótkizý, Almaty men Ankarada eki eldiń mádenı ortalyqtaryn ashý, ekonomıka jáne saý­da, bilim jáne ǵylym, baspa isi, týrızm, radıo jáne televıdenıe, baılanys jáne Almaty men Ystanbul, Túrkistan men Baıbýrt qalalary arasynda baýyrlastyq qatynastar ornatý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Osydan birneshe aı buryn sheteldegi mádenı jáne gýmanıtarlyq baılanystardy júzege asyrý boıynsha respýblıkanyń mınıstrlikteri, ve­domstvolary, shyǵarmashylyq odaqtary men qoǵamdyq uıymdarynyń qyz­metin úılestirý úshin bizdiń Syrtqy ister mınıstrliginde mádenı jáne gýmanı­tarlyq yntymaqtastyq bólimi quryldy.

1991 jyldyń 14 naýryzynda keshke Prezıdent Turǵyt О́zal jary Semra О́zalmen birge Almatyǵa keldi. Resmı delegasııa quramynda Syrtqy ister mınıstri A.Kýrtjebe Alptemochın, Mádenıet mınıstri N.Kemal Zeıbek, Túrkııanyń KSRO-daǵy elshisi V.Výral jubaıymen birge, Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary, Parlament músheleri, Munaı ónerkásibi aksıonerlik qoǵamynyń bas dırektory, túrik radıosy jáne televızııasynyń bas dırektory, Prezıdenttiń keńesshileri, qaýipsizdik qyzmetiniń qyzmetkerleri jáne ózge de birge kelgen qonaqtar boldy. Túrkııa delegasııasyn KSRO-nyń Túrkııadaǵy elshisi A.Chernyshev, KSRO Syrtqy ister mınıstrliginiń qyzmetkerleri jáne aýdar­mashylar alyp júrdi.

Sol kúni N.Nazarbaev pen T.О́zal kelis­sózder júrgizdi. Kelissózder bary­synda saýda-ekonomıkalyq, ǵyly­mı-tehnıkalyq jáne mádenı salada yn­tymaqtastyq ornatýǵa jáne yntymaq­tastyqty keńeıtýge baılanysty kóptegen másele qaraldy.

Prezıdentimiz mártebeli qonaqty Qazaq­stannyń ekonomıkalyq jáne tabıǵı áleýetimen tanystyryp, Qazaq­stan­nyń naryqtyq ekonomıkaǵa kóshýi jaǵdaıynda sheteldik ınvestısııalardy belsendi tartý jáne sheteldik tájirıbeni qoldaný, atap aıtqanda túrik tájirıbesin paıdalanýdyń mańyzyn alǵa tartty. T.О́zal Túrkııanyń ekonomıkalyq jáne mádenı yntymaqtastyqtyń mańyzdy birqatar baǵyttary boıynsha Qazaqstanmen ekijaqty ózara tıimdi qatynastardy damytý nıetin atap ótti.

Atalǵan áńgime barysynda jazylǵan jáne mende saqtalǵan jazbaǵa sáıkes, mártebeli meıman KSRO Prezıdenti M.Gorbachevpen kelissózder barysynda Qazaqstan, Ázerbaıjan, Túrikmenstan, Ýkraına jáne t.b respýblıkalarmen ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytýǵa nıetti Túrkııa úshin Keńes Odaǵynda reformalardyń sátti júzege asyrylýy úlken mańyzǵa ıe ekenin málimdedi. Zamanaýı baılanys pen kommýnıkasııa salasynda túrik tehnologııalaryn paıdalaný basym baǵyttardyń biri bola alatynyna senim bildirdi.

Sondaı-aq eki tarap ta mashına jasaý, jeńil ónerkásip jáne metallýrgııadaǵy ekinshi shıkizatty qaıta óńdeý salasynda kásiporyn qurý múmkinshilikterine basa nazar aýdardy. Túrik tarapy Almaty men Ystanbul arasynda áýe baılanysyn ornatýdy usyndy.

Mádenı baılanystardy keńeıtýge, shyǵarmashylyq ıntellıgensııa arasynda turaqty kezdesýler uıymdastyrýǵa, ekijaqty mádenıet, ádebıet jáne óner kúnderin ótkizýge, eki elde turatyn otan­dastarmen tyǵyz baılanys ornatýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Qazaqstan basshysy áriptesine «Qazaqstan – Túrkııa» dostyq qoǵamyn qurý týraly habarlady. Sóz barysynda T.О́zal N.Nazarbaevty Túrkııaǵa resmı saparmen kelýge shaqyrdy. Bul shaqyrý rızashylyqpen qabyldanyp, resmı sapar 1991 jyldyń 25-26 qyrkúıeginde ótti.

Kelesi kúni, ıaǵnı 1991 jyldyń 15 naýryzynda mártebeli meıman 28 gvardııashylar-panfılovshylar atyndaǵy saıabaqtaǵy Dańq memorıalyna gúl shoqtaryn qoıyp, Medeý sport keshenine bardy. Dál sol kúni Dostyq úıinde eki Memleket basshysy «Qazaq KSR men Túrkııa Respýblıkasy arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge» qol qoıdy. Bul Qazaqstannyń alǵashqy halyqaralyq kelisimi boldy.

Onda jalpy mádenıeti, tili, rýhanı murasy men dástúrleri biriktiretin halyqtarymyz arasyndaǵy saıası, saýda-ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq, aqparattyq jáne t.b salalardaǵy yntymaqtastyqty uzaq merzimdi negizde odan ári keńeıtýge jáne tereńdetýge degen umtylysy bildirildi. Qujat 11 baptan turady.

Mysaly, 3-bapta: «Taraptar qazaqstandyq jáne túrik kásiporyndary men fırmalary arasyndaǵy tikeleı baılanystardy, kommersııalyq mámilelerdi damytý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaıdy. Osy maqsatta Taraptar bir-birine saýda jármeńkelerin, kórmelerin ótkizýde, fırmalardyń, uıymdardyń ókildikterin ashýda kómektesedi jáne delegasııalardyń ózara almasýyna, iskerlik baılanystardyń damýyna yqpal etedi», delingen.

5-bapta: «Taraptar eń zamanaýı tehnologııalardy qoldana otyryp, Qazaqstan men Túrkııa arasynda áýe baılanysyn ornatýǵa, radıohabarlaryn, teledıdar jáne telefon baılanysyn damytýǵa yqpal etedi», delingen.

9-bapta: «Taraptar eki respýblıka arasynda konsýldyq qatynastar ornatýǵa, sondaı-aq ózara negizde konsýldyq ókil­dikter ashýǵa nıetterin bildirdi. Taraptar Syrtqy ister mınıstrlikteri arasyndaǵy ekijaqty qatynastar jáne ózara múddeli iri halyqaralyq problemalar boıynsha turaqty konsýltasııalar ótkizý týraly kelisimge qol jetkizdi», dep atap ótilgen.

Prezıdent N.Nazarbaevtyń tapsyrmasymen bul Kelisimniń jobasyn men jazdym. Úlgi bolarlyq kelisimsharttar bolmaǵandyqtan, «KSRO SIM habarshysynda» jarııalanǵan KSRO-nyń osyndaı halyqaralyq sharttaryn zerdeleýge týra keldi.

Mende bar jazbalarǵa sáıkes T.О́zal­dyń aldymen Máskeýge barǵanyn atap ótken jón, onda KSRO Prezıdenti men Túrkııa Prezıdenti arasynda «KSRO men Túrkııa arasyndaǵy dostyq, tatý kórshilik jáne yntymaqtastyq týraly kelisimge», «Qosarly salyq salýdy joıý týraly kelisimge», «Saýda-ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyq týraly kelisimge» qol qoıyldy. Sodan keıin Ýkraınaǵa barǵan sapar­ynda eki respýblıka arasyndaǵy bir­lesken Málimdemege jáne «Mádenı yn­ty­maq­tastyq týraly kelisimge» qol qo­ıyldy.

Bizdiń yntymaqtastyq týraly jan-jaqty kelisimge qol qoıý nıetimiz KSRO Syrtqy ister mınıstrliginiń sol kezdegi basshylyǵyna jaǵymsyz áser týdyryp, onyń ókili bizdiń mundaı quqyǵymyz joq­tyǵyn alǵa tartty. О́z kezegimde men bul Qazaq KSR Prezıdentiniń tapsyr­masy ekenin jáne «Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń» 14-babyna sáıkes bizdiń quqyǵymyz bar ekenin málimdedim.

Respýblıkalyq mınıstrlikte keli­silgennen keıin jáne joǵary basshy­lyqtyń maquldaýynan keıin kelisimniń mátini Máskeýdegi Túrkııa elshiligine jiberildi. Bizge jaýapty Almatyda alasyńdar dep ýáde etildi. Túrik delegasııasy kelgennen keıin kelisimniń negizgi erejelerin qozǵamaıtyn birqatar eskertý aldyq. 11-bap boıynsha kelisim taraptardyń árqaısysynyń zańnamasyna sáıkes eki taraptyń da ratıfıkasııalaýyna jatatyn.

Prezıdentter kelisimge qol qoıǵan­nan keıin, eki respýblıkanyń úkimetteri arasynda saýda-ekonomıkalyq ynty­maq­tastyq týraly hattamaǵa qol qoıyldy (Qazaq KSR Syrtqy ekonomıkalyq baılanystar mınıstri S.Ábishev jáne Túrkııa Syrtqy ister mınıstri A.Kýrtjebe Alptemochın), sondaı-aq bizdiń bastamamyz boıynsha Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstrligi men Túrkııa Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrligi arasynda konsýltasııalar týraly hattamaǵa qol qoıyldy (Qazaq KSR syrtqy ister mınıstri A. Arystanbekova jáne Túrkııa syrtqy ister mınıstri A.Kýrtjebe Alptemochın).

Sońǵysynda ekijaqty qatynastardyń jaı-kúıi jáne halyqaralyq ózekti prob­lemalar boıynsha turaqty konsýltasııalar ótkizýge, konsýldyq qatynastar qurýǵa jáne ózara negizde konsýldyq ókildikter ashýǵa, memlekettik organdar, fırmalar men kompanııalar arasynda tikeleı baılanystardy damytýǵa, qalalar arasynda baýyrlas qatynastardy damytýǵa, ǵylymı, mádenı, jastar jáne qoǵamdyq uıymdardaǵy, sport pen týrızmdi damytýǵa járdemdesý nıetterin bildirdi.

Túrkııa Respýblıkasymen ynty­maq­tastyq týraly kelisim 1991 jyly 18 maý­symda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń IV sessııasynda ratıfıkasııalandy. Meniń jazbalarym boıynsha bul sheshimdi 268 depýtat qoldady, ekeýi qarsy boldy, bireýi qalys qaldy, úsheýi daýys bermedi.

Qazaq KSR Mınıstrler Kabınetiniń atynan qujatty ratıfıkasııalaýǵa usynǵan kezde sóılegen sózimde bul kelisim shet memleketpen jasalǵan alǵashqy halyqaralyq shart ekenin jáne Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń 1990 jyldyń 25 qazanynda jarııalanǵanyndaı, Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigin rastaıtynyn atap óttim. Respýblıkamyzdyń tarıhynda birinshi ret halyqaralyq shart Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń ratıfıkasııalaýyna usynyldy.

Ári qaraı kelisim baptarynyń negizgi mazmuny baıandaldy, ózara kelisimderdi júzege asyrýdyń mysaldary keltirildi, Respýblıka Prezıdenti men Úkimeti osy Kelisimniń áleýetin tolyq iske asyrýǵa úlken mán beretindigi basa aıtyldy. Qol qoıylǵan Kelisimniń mańyzdylyǵy ekijaqty qatynastardy damytý fýnksııasymen shektelmeıtini tilge tıek etildi. Kelisim Túrkııa arqyly Taıaý Shyǵys jáne Eýropa elderimen iskerlik baılanystardy damytýǵa jol ashady. Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy yntymaqtastyqty ornatý men damytýda qol jetken nátıjeler dıplomatııalyq arnalar arqyly pysyqtalyp jatqan Qazaq KSR Prezıdentiniń Túrkııaǵa sapary kezinde odan ári damıdy jáne tereńdeı túsedi.

Qorytyndyda Túrkııa Respýb­lıkasymen Kelisim BUU Jarǵysyna sáıkes memleketterimizdiń arasyndaǵy dostyqty, yntymaqtastyqty jáne ózara senimdilikti odan ári damytýǵa jáne nyǵaıtýǵa baǵyttalǵandyǵy atap ótildi. Osyny eskere otyryp, Respýblıka Úkimeti Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesine «1991 jyldyń 15 naýryzynda Almatyda Qazaq KSR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Túrkııa Respýblıkasynyń Prezıdenti Turǵyt О́zal qol qoıǵan Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasy men Túrkııa Respýblıkasy arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaýdy» surady.

Sol jyly 13 qyrkúıekte N.Nazarbaev­tyń Túrkııaǵa saparyna daıyndyq kezinde men Máskeýde Túrkııa elshisi V.Výralmen kezdestim. Túrik tarapynyń usynysy boıynsha sapar qyrkúıek aıynyń sońyna josparlanǵan bolatyn, óıtkeni qazan aıynda Túrkııada parlament saılaýy ótip, jańa úkimet qurylatyn boldy. Meniń jazbalaryma sáıkes, elshiniń aıtýynsha, Túrkııa Prezıdenti KSRO quramyna kiretin respýblıkalardyń táýelsizdigine baılanysty Qazaqstannyń ustanymyn, tamyz oqıǵalarynan keıin KSRO-da saıası jaǵdaıdyń ózgerýin, elimiz arasynda saýda kelisimine qol qoıý týraly usynysty jáne soǵan baılanysty birqatar hattamany ári Túrkııanyń Qazaqstandaǵy elshiligin ashý týraly máselelerdi talqylaǵysy kelgen.

Ankarada Qazaqstannyń konsýl­dyq ókildigin ashý týraly meniń sura­ǵyma elshi bul týraly Syrt­qy ister mınıstrimen bir­ge talqyla­ǵanyn, biraq qazir elinde saıa­­sı jaǵ­daı turaqsyz eke­nin alǵa tartty.

1991 jyldyń 25-26 qyrkúıeginde Prezıdent N.Nazarbaevtyń Túrkııaǵa sapary kezinde eki Memleket basshylary «О́zara kelisimder týraly memorandýmǵa» qol qoıdy, onda olar Iskerlik keńes qurý jáne kólik, áýe baılanysy, telekommýnıkasııa, nesıe, saýda qatynastary, Qazaqstannan Túrkııaǵa tabıǵı gaz jetkizý, ekonomıkalyq yntymaqtastyq, týrızm jáne sport, bilim jáne tehnıka salasynda yntymaqtastyqty damytý nıetteri týraly málimdedi.

Olar sonymen qatar «Qazaq KSR men Túrik Respýblıkasy arasyndaǵy kólik jáne kommýnıkasııa salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge» qol qoıdy. Budan bólek, «Qazaq KSR men Túrkııa Úkimetteri arasynda saýda-ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyq týraly kelisimge» qol qoıyldy.

Osylaısha, 1991 jyly naýryzda Pre­zıdent T.О́zal men qyrkúıekte Prezıdent N.Nazarbaevtyń alǵashqy saparlary Qazaqstan táýelsizdiginiń sońǵy 30 jylynda tabysty damyp jáne nyǵaıyp kele jatqan Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy jemisti yntymaqtastyqtyń berik negizin qalady.

Aqmaral ARYSTANBEKOVA,

Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń Erekshe tapsyrmalar jónindegi elshisi, 1989-1991 jyldary Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstri