Myńdaǵan jyl boıy uly órkenıetterdiń mekeni bolǵan qanshama ortalyq jermen jeksen boldy. Árıne, sonyń deni adam ozbyrlyǵynan. Álemniń bilim ordalaryna aınalǵan Baǵdat, Sham syndy mádenı oshaqtardyń da kúli kókke ushty. Solardyń saqtalyp, búginge deıin jetkenderi iri týrızm ortalyqtaryna aınaldy. Sonyń biri – Anadoly, qazirgi Túrkııa jeri.
Túrkııa mozaıkalyq memleket bolǵandyqtan, Vızantııa men grekterden qalǵan tarıhı jerlerin jappaı týrıstik aımaqtarǵa aınaldyrdy. Ásirese 2000-2010 jyldary qarqyndy damydy. Qazirgi kezde jyl saıyn álemniń saıahatshylarynyń 46% aǵylatyn kórikti meken. О́ıtkeni adamzattyń qysqasha mazmunynan syr shertetin shamada kóptegen din men mádenıettiń qaldyqtary bar. Sondyqtan qysqa nemese uzaq merzimdi saparǵa kelgen týrıster Túrkııanyń tabıǵı aktıvterinen, erekshe sulýlyǵynan bólek tarıhı baılyǵyn da kórýge asyǵady. Onda ótkenniń bederli izderi jatyr.
Áýeli jalpylama túsinik retinde álem elderiniń týrızmge degen kózqarasyn úsh deńgeıge bólip, qarastyrýǵa bolady. Máselen, birinshi deńgeıge memlekettik kiris kóziniń basqa salalarynan jınalatyny sebepti týrısterge asa muqtajdyq tanytpaıtyn elderdi, ekinshi deńgeıge týrıstik muqtajdyq boıynsha saıahatshylar udaıy sol elge aǵylatyn jáne úshinshi deńgeıge týrısterden túsetin aqshany qajet etetin, biraq eldegi kúrdeli máselelerge baılanysty memleket repýtasııasynyń tómendeýinen qonaqtar óte sırek baratyn memleketterdi jatqyzýǵa bolady.
Birinshi deńgeıge Qazaqstan, Túrikmenstan, Kanada, Reseı sııaqty qazba baılyq arqyly negizgi tabys taýyp otyrǵan elder kiredi. Al ekinshi deńgeıge International SOS kompanııasynyń 2021 jylǵy ınteraktıvti kartasyna sáıkes saıahatshylar úshin qaýipsiz jáne yńǵaıly elderge Anglııa, Shveısarııa, Danııa, Fınlıandııa, Slovenııa, Norvegııa, Grenlandııa, Túrkııa jatsa, úshinshi tıpke Sırııa, Ortalyq Afrıka Respýblıkasy, Aýǵanstan, Lıvııa, Irak jáne Somalı sııaqty qaýipti memleketter engen. Sondyqtan Túrkııa saıahattyq uran retinde «Mádenıetsiz týrızm men fılosofııasyz mádenıet bolmaıdy» degen qanatty sózdi berik ustanǵan.
Eger mádenıet fılosofııasy teorııadan qoldanysqa aýysatyn bolsa,týrızmde ekonomıkalyq joǵarylaý bastalady. Mádenıet dep otyrǵanymyz arıstokrattyq sana nemese myrzalyq deńgeı emes, qarapaıym ǵana bıznes júrgizý jolyndaǵy maqsat pen ustanym. Sol ıdeıa árbir túrik kásipkeriniń sanasyna myzǵymastaı ornyqqan. Sonyń arqasynda qyzmet kórsetý sapasy joǵary baǵaǵa ıe. Sebebi túrikterde alypsatarlyq oı men bir jolǵy paıda taýyp qalý emes, uzaq merzimdi jobalaý qalyptasqan.
Eger bir túrik azamaty qonaqty aldasa, memlekettik qalyptasqan oıǵa nuqsan keledi dep esepteıdi. Mysaly, dúkenge qonaq kirse tegin shaı berip, táttiden dám tatqyzyp, klıentiniń kóńilin ózine aýdaryp bolǵannan keıin ǵana taýaryn sata bastaıdy. Bul – marketıngtik tásil. Alaıda olar muny ádettik deńgeıge kóterip alǵan. Iаǵnı qonaqqa iltıpat kórsetý boryshymyz dep esepteıdi. Sebebi Túrkııada kórsetilgen árbir qonaqjaılyq eldiń ataǵyn sharyqtatady. Álbette, muny patrıotızm deýge de keletin shyǵar.
Klımaty da jaıly bolǵandyqtan, ol jaqta qysy-jazy týrıst úzilmeıdi. Kóktem men jazda ońtústik jaǵyndaǵy jaǵajaılary, kúz ben qysta soltústiktegi tarıhı jerleri týrısterge esigin aıqara ashady. Byltyr kúzde pandemııa báseńdeı bastaǵan kezde Ortalyq Azııa eliniń týrısteri Ystanbulǵa aǵyldy. Ystanbul Mármár men Qara teńizdi ushtastyryp, Vızantııadan qalǵan qundy jádiger retinde Eýropa men Latyn Amerıkasyn da ózine tartyp turady.
Demek Túrkııa zamanaýı jáne tarıhı jerleri arqyly ózine yntyqtyryp otyr. Al arabtar zamanaýı jáne jasandy kól, qumǵa aǵash otyrǵyzý syndy tabıǵatty jasaýdy shyǵardy. Dýbaıdy damytyp bolyp, Ábý-Dabıdi kórkeıte bastady. Munaıǵa baı arab túbegi kúnderdiń bir kúni qazba baılyqtyń mańyzy joǵalatynyn, arzandap ketetinin bilip otyr. Sony túsingen Saýd Arabııasy da Mekkeden basqa qalalarǵa týrıst qabyldaýdy bastady. Sońǵy jyldary Djıdda qalasyna qyzyǵýshylardyń sany artty.
Osylaısha keıbir ǵylymı turǵyda alǵa damı qoımaǵan elder týrızmdi ilgerletýdi bastap ketti. Sebebi jyl ótken saıyn shetel aralaý qalypty dástúrge aınalyp barady. Azdaǵan qarajatpen-aq dittegen jerge jetip alýǵa bolady. Internettiń damýy da osy salaǵa oń áser etti.
Túrkistanda Bakýdiń ortalyǵyndaǵy tarıhı qala sııaqty Saýran aýdany salyndy. Al endi tabıǵatta demalǵysy keletinder úshin elimizdiń Shveısarııasy bolǵan Katonqaraǵaı gúldense, zamanaýı qala kerek bolsa Nur-Sultan men Almatydan ózge qalalar da boı kóterse, eń bastysy solardy jalǵap turatyn áýe jáne temir joldary damysa, quba-qup bolar edi.
Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń 2019 jylǵy nátıjesi boıynsha týrızm men saıahat sarapshylary 1 mln týrıst qabyldaǵan Qazaqstandy 80-orynǵa qoıǵan. Al sol jyly Mońǵolııa 577 262 týrıst qabyldaǵan. Ol 2018 jylǵa qaraǵanda 9%-ǵa ósken. Demek aınalasy 4-5 jylda Mońǵolııa Qazaqstandy basyp ozady degen sóz. Ári Mońǵolııaǵa álemdik juldyzdar baryp demalady. Mysaly, 2016 jyly Leonardo Dıkaprıo Oskar syılyǵyn alǵan kezde Gavaıǵa emes Ulan-Batyrǵa baryp, qymyz urttap demalǵan edi. Sonyń ózi Mońǵolııaǵa úlken brend boldy.
Bizdiń halyqtyń týrıst emes, túr-sıpaty basqa adam kórse, jaqtyrmaı qaraıtyndary ótirik emes. Sondaı keleńsizdikterdi joıý úshin kózdi úıretetindeı, qonaqqa degen syılastyqty arttyratyndaı, týrısterdi tartatyndaı júıe iske assa degen ýáj bar. Sol úshin aldymen halyqtyń jáne kásipkerlerdiń sanasyna joǵaryda aıtqan týrızm fılosofııasyn sińirgen jón.
Azamat MÁÝLENULY