Qylmystyń úlken-kishisi bolmaıdy

Sońǵy 10 jyl ishinde bul soma 3 mıllıon eýroǵa jetken. Qazaqstanda bul tájirıbeni engizý tıimdi me? О́ndirilgen aıyppul jemqorlyqtyń jolyna bóget bolyp, el ekonomıkasynyń tıimdiligin arttyrýǵa septese ala ma? Agenttiktiń aptalyq jıynynda talqyǵa túsken osy taqyryp tóńireginde san túrli oı-pikir aıtyldy.

Jıynda «Ákimshilik tájirıbe – sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alýdyń tıimdi quraly» taqyrybynda baıandama jasaǵan agenttik tóraǵasynyń keńesshisi Anar Jarova ákimshilik tájirıbeni saýatty qoldana bilý agenttiktiń aldyna qoıǵan basty maqsattarynyń biri – halyq senimin arttyrýǵa sep bolatynyn atap ótti.

Ras, qylmystyń úlken-kishisi bol­maıdy. Keıde sol usaq-túıekten bas­talǵan quqyq buzýshylyq ýaqyt óte asqynyp, arty aýyr qylmysqa ákep jatatyny da jasyryn emes. Sol sebepti de ákimshilik quqyq buzýshylyqtyń aldyn alyp, jolyn kesý – qoǵamnyń jegi qurtyna aınalǵan jemqorlyqtyń aldyn alýda tıimdi tásilge aınalary anyq. Másele tek ony qalaı jáne kimderdiń júzege asyrýynda bolyp tur.

Anar Qalqamanqyzynyń málim­deýinshe, agenttik boıynsha sońǵy bes jyl ishinde elimizde 26 ákimshilik quqyq buzýshylyq anyqtalǵan. «Agenttiktiń vedomstvolyq baǵynystylyǵy 2015 jyldan bastap bekitilgenimen, ákim­shilik sybaılas jemqorlyq quqyq buzý­shylyqtar týraly hattamalar ja­saý quzyreti áli tolyq sheshilgen joq. Bul másele Májilis depýtattary bastama etip kótergen «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodeksine óz­gerister engizý týraly» zań jobasy sheń­berinde pysyqtalýda. Jaqynda ǵana bul zań jobasy Parlament Senatynyń jalpy otyrysynda qabyldandy. Eger Prezıdent qol qoıyp, qoldanysqa engizilse, bul zań agenttikke sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtar bóliginde ákimshilik praktıka boıynsha quzyrettilikti tolyqqandy iske asyrýǵa múmkindik beredi», dep atap ótti baıandamashy.

Bul zań naqty qoldanysqa engen sátten bastap agenttik jemqorlyqqa qar­sy qajetti ári mańyzdy is-shara­lardyń bar­lyq múmkindigine ıe bolady degendi bildiredi. Sáıkesinshe, bul tásildi tıimdi ári sapaly iske asyrý agenttik qyzmetkerlerinen úlken jaýap­kershilik pen kásibı biliktilikti talap etedi.

Tutastaı alǵanda, 2015-2020 jyldar aralyǵynda barlyq quzyrly organdar 338 quqyq buzýshylyqty anyqtaǵan bolsa, onyń ishinde 294 zańsyzdyqty sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet áshkerelegen. Bıyl ÁQBtK-niń 677 – «Zańsyz materıaldyq syıaqy alý» babyna qatysty bir derek Jambyl oblysynda tirkelgen. Al aımaqtardaǵy dınamıkaǵa zer salsaq, osy bes jyl ishinde sybaılas jemqorlyqtyń ákimshilik faktileri Shyǵys Qazaqstan (37), Batys Qazaqstan (25), Pavlodar (25), Túrkistan (25) oblystary men Nur-Sultan qalasynda (25) jıi anyqtalǵanyn baıqaýǵa bolady. Eń kóp jasalatyn quqyq buzýshylyq túri – zańsyz syıaqy alý nemese usyný. Anyqtalǵan 338 derektiń 239-y nemese 71 paıyzy osy syılyq alý men berýge qatysty bolyp otyr.

Jalpy, atalǵan kodekske túzetýler engizilgen sátten bastap sybaılas jem­qorlyqqa qarsy qyzmet 15 bap boıynsha ákimshilik is qozǵaı alady. Árıne bul isterdiń barlyǵy tıisti ákimshilik hattama toltyrylǵannan keıin ǵana júzege asyrylady.

«Ákimshilik praktıkany kúsheıtý arqyly Antıkordyń jumysyn jaqsarta alamyz» degendi nyq senimmen jetkizgen agenttik ókili ákimshilik isterdiń qyl­mystyq isterden basty ereksheligi – ýaqyt pen shyǵynnyń az ketetindiginde ekenin de ashyq aıtty. «Qylmystyq ister biraz kúsh pen qarajatty, qatań dálel men aıǵaqtar bazasyn talap etedi. Bul sanattaǵy sot prosesteri de uzaq ýaqytqa sozylatyny belgili. Eger biz ákimshilik tájirıbe tetikterin tıimdi paıdalansaq, quqyq buzýshylyqty taldaý, monıtorıng, sybaılas jemqorlyqqa qarsy shekteýler men standarttardyń kúsh-qýatyn tolyqqandy júzege asyra alamyz. Sonyń nátıjesinde memleketke shyǵyn keltirý men jymqyrýǵa jol bermeı, asa aýyr sybaılas jemqorlyq qylmystardyń ýaqtyly aldyn alýǵa qol jetkizemiz. Bul agenttiktiń basty mindeti – jemqorlyqty aýyzdyqtaýǵa oń serpin bereri sózsiz», dedi bul jóninde A.Jarova.

Jıyn barysynda  ákimshilik aıyp­pulǵa qatysty pikirin bildirgen agent­tik tóraǵasy Alık Shpekbaev Bal­tyq jaǵalaýy elderiniń sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-tájirıbelerinen kóp úlgi alýǵa bolatynyn aıta kelip, bul máse­leni áli de jan-jaqty zerdeleý qajet­­tigin eskertti. Esterińizge sala keteıik, qazirgi tańda Ákimshilik quqyq buzý­shylyq týraly kodekstiń 676 jáne 677-baptaryna sáıkes, zańsyz syıaqy bergen jeke tulǵaǵa 200 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul salynsa, ózi nemese deldal arqyly zańsyz materıaldyq syıaqy men syılyq bergen zańdy tulǵa 750 AEK aıyppul arqalaýy ábden múmkin.

«E-ótinish»-tiń

ereksheligi nede?

Agenttikke aryzyn arqalap keletin­der men ótinishin aıtatyn halyq sany jyl saıyn kóbeıip keledi. Máselen, bıylǵy eki aıdyń ózinde bul san 2 myńǵa jýyqtaǵan. «Bul ótken jyldyń eki aıymen salystyrǵanda 8 paıyzǵa kóp», dedi apparat jıynynda sóz alǵan agenttiktiń Qujat aınalymy basqarmasynyń basshysy Nurlan Sadybekov.

Basqarma basshysy joǵarydaǵy keltiril­gen sandar vedomstvonyń ashyq­tyq jáne qoljetimdilik qaǵıdattaryn belsendi iske asyryp kele jatqanyn bildiretinin  alǵa tartty.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2020 jyly 1 qyrkúıekte Par­lament sessııasynyń ashylýynda «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrý – bárimizge ortaq mindet» ekendigin atap kórsetti. Osy tujyrymdamany iske asyrý sheńberinde Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet azamattardyń senimin arttyrý boıynsha naqty is-sharalar keshenin qabyldaǵan bolatyn. Qara­paıym halyqqa ashyq bolý, kez kelgen máseleni der kezinde nazarǵa alyp, túıinin tabý – búgingi ýaqyttyń basty talaptarynyń biri», degen ol azamattardyń ótinish-suraqtaryna ýaq­tyly jáne sapaly jaýap berý úshin qyzmet kórsetýdiń servıstik modeliniń negizderi qalanǵanyn da jetkizdi. Mun­daı jumys isteý formaty eń aldymen ártúrli ákimshilik kedergilerdi alyp tas­taı otyryp, halyqqa yńǵaıly jaǵdaıda jedel qyzmet kórsetýge arnalǵan.

Qazirgi tańda Antikor ortalyǵy ser­­vıstik ortalyqtary agenttiktiń orta­­­lyq apparaty men aýmaqtyq depar­tamentterinde tolyqtaı iske qosylǵan. Bul ortalyqtar azamattyq bastamalar men ótinish bildirgen el-jurttyń máselelerin sheshýdiń birden-bir ashyq alańy bolyp tabylady. Agenttik qyz­metkerleri óz kezeginde qolda bar ókilettikteri men quqyqtyq kómek kór­setý sheńberinde ótinishpen kelgen árbir azamatqa baǵyt-baǵdar kórsetip, dıalog alańynda qyzmet kórsete alady.

О́tinishter boıynsha eseptik derektermen bólisken basqarma basshysy 2020 jyly 30 myńnan astam aryz-shaǵym kelip túskenin málimdep, «kelip túsetin ótinishter sanynyń ósýi qoǵamda bolyp jatqan prosestermen tyǵyz baılanysty» dep túsindirdi. Ol sondaı-aq agenttiktiń aryz-shaǵymdardy qaraýdyń barlyq satydaǵy jumys tıimdiligin arttyrǵanyn da aıtty. О́tinishterdiń basym bóligi agenttik qyzmetkerleriniń BAQ-ta jarııalanǵan sózderi men azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýda pármendi kómek kórsetýge baılanysty bolyp otyr. Basqarma basshysynyń aıtýynsha, Prezıdent Ákimshiligi men Prezıdenttiń Vırtýaldy qabyldaýynan kelip túsetin ótinishter erekshe baqylaýǵa alynady.

Máselen, jyl bastalǵaly Prezıdent Ákimshiliginen 111, al Prezıdenttiń Vırtýaldy qabyldaýynan 17 ótinish kelip túsken. О́tken jyldyń esepti kórsetkishimen salystyrǵanda, bul san­dar birshama kóp. «Bul bir jaǵynan qarapaıym halyqtyń agenttikke degen seniminiń, turǵyndardyń azamattyq belsendiliginiń artqanyn baıqatsa, ekin­­shi jaǵynan jergilikti jerlerdegi mem­lekettik organdar jumysynyń sapa­syzdyǵyn kórsetedi. Sebebi ózi turatyn aımaqta suraǵyna naqty jaýap taba almaı, máselesiniń túıinin sheshe almaǵan halyq sharasyzdyqtan Memleket basshysynan kómek suraýǵa májbúr bolady», deıdi agenttik qyz­met­keri.

Taldaý jumystary sońǵy kezde ke­lip túsken ótinish-aryzdardyń ishinde agent­tiktiń quzyryna kirmeıtin máse­lelerdiń tym kóbeıip ketkenin de kór­setip bergen. Sebebi 2019 jyly árbir tór­tinshi, 2020 jyly árbir úshinshi óti­nish agenttikke qatysty bolmasa, bıyl árbir ekinshi ótinishtiń bul qyz­met quzyretine saı kelmeıtini anyq­talyp otyr. Iаǵnı kelip túsken ótinish­ter­diń jartysynan kóbi tıisti organ­darǵa naqty sharalar qabyldaý úshin joldanǵan.

О́tinishter nelikten qaıtalanady? О́tken jyly agenttiktiń aýmaqtyq depar­tamentterine kelip túsetin qaıtalanatyn ótinish­ter sany eki esege artyp, 135-ke jetken. Bul bir ótinishtiń belgili bir ýaqyt­tan keıin aınalyp kelip, agent­tikke qaıta joldanylatynyn kórsetedi. Munyń sebebi nede? Jıynda osy suraq­qa jaýap bergen basqarma basshysy ótinish­terdiń qaıtalanýyna aryz-shaǵym berýshilerdiń qabyldanǵan sheshimmen kelispeýi basty sebep ekenin atap ótti. Sonymen qatar jazbasha jaýaptardy ýaqtyly almaý, ótinishter boıynsha qabyldanyp jatqan sharalar týraly aqparatty tolyq usynbaı, qysqasha ǵana jaýap beretin jumystyń bıýrokrattyq máneri de teris yqpal etýde.

Al jalpy sońǵy kezde azamattardy jeke qabyldaý – kóp túıtkildi der kezinde sheshetin tıimdi tásildiń biri ekeni dáleldendi. Pandemııa kezinde onlaın formatta ótkizilgen mundaı kezdesýler búginde ótinishterge jazbasha beriletin jaýaptarmen qatar júrgizilip keledi. Bul bir jaǵynan shalǵaı aýdandarda turatyn halyqtyń tikeleı baılanysqa shyǵyp, ózderin tolǵandyryp júrgen másele boıynsha tıisti organ qyzmetkerlerinen naqty jaýap alýynda utymdy tásil bolyp otyr. Naqty sandarǵa keler bolsaq, 2021 jyldyń 2 aıynda Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmettiń aýmaqtyq departamentterinde 258 qabyldaý ótki­zilip, 374 azamat 312 másele boıynsha qabyl­danǵan. О́ńirler arasynda jeke qabyl­daýlardyń eń kóbi Almaty oblysy (34 másele boıynsha 52 azamat), Nur-Sultan qalasy (32 másele boıynsha 36 azamat) men Shymkent qalasynda (26 másele boıynsha 31 azamat) ótken.

О́tinishterdiń deni kadr, óndiristegi ister, sybaılas jemqorlyqpen kúres máselelerine, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet, ákimdik, polısııa, sot jáne basqa da memlekettik organdardyń laýa­zymdy tulǵalarynyń is-áreketterine qatysty shaǵymdarǵa, sondaı-aq baspana máselesine qatysty bolyp otyr.

Agenttik basshylyǵy jyl basynan beri  19 jeke qabyldaý ótkizip, 26 azamatty qabyldaǵan. Aımaqtardyń arasyn­da elordadan ótinish berýshilerdiń sany kóp ekenin baıqaýǵa bolady. Tizimde odan keıin Almaty oblysy, Almaty qalasy men Qaraǵandy jáne Qyzylorda oblystary tur. Bir aıta keterligi, óti­nish berýshilerdiń barlyǵy derlik agent­tik tóraǵasynyń jeke qabyldaýyna jazyl­ǵysy keledi eken. Osyǵan oraı qazirgi tańda «E-ótinish» jobasyna erekshe mán berilip otyr. Bul joba sheńberinde azamattardy qabyldaý jáne ótinishterimen jumys isteý jańasha sıpat alady. Joba ótinish berýshilerdiń problemalaryn úsh deńgeıde sheshý qaǵıdaty boıynsha jumys isteıtin barlyq memlekettik organnyń biryńǵaı aqparattyq ortasyn qalyptastyrýdy kózdeıdi.

«Atalǵan júıe ótinishterdi mán-maz­munyna qaraı saralaýǵa jáne top­taýǵa, barynsha ótkir problemalardy anyq­taýǵa, sondaı-aq memlekettik organ­dardyń nazaryn qujattar almasýǵa emes, kerisinshe, problemalardy sheshýge baǵyt­taýǵa múmkindik beredi. О́tinishte kóterilgen máseleni jergilikti jerlerde sheshý múmkin bolmaǵan kezde ǵana aryz joǵary deńgeıde qaralatyn bolady», deıdi basqarma basshysy. Eskerte ketetin bir jaıt, mundaı tásil bıyl jańadan qabyldanatyn  Ákimshilik rásimdik-prosestik kodekste tolyqtaı qamtylǵan. Bul zańǵa sáıkes qoǵammen ózara is-qımyl tetigi tujyrymdamalyq turǵydan biraz ózgeredi. Eń bastysy, ótinishterdi tıisinshe qaramaǵany úshin laýazymdy tulǵalardyń jaýapkershiligi qataıtyldy.

Sóziniń sońynda Qujat aınalymy basqarmasynyń basshysy agenttik qyzmetinde ótinishterdi sapaly ári ýaq­­tyly qaraý máselesine atústi qara­maýdy aıtyp, bul baǵyttaǵy jumystyń tıim­diligin arttyrý maqsatynda qury­lymdyq jáne aýmaqtyq bólimshe bas­shy­laryna naqty usynystaryn jet­kizdi. Atap aıtqanda, ol jeke quramǵa jańa Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks­ti zerdeleýdi usynyp, «E-ótinish» joba­synyń jumysyn uıymdastyrýdy, ótinishterdi qaraý sapasyn baqylaýdy kúsheıtý arqyly qaıtalama ótinish­terdi azaıtý boıynsha jumysty jandan­dyrý­dy atap kórsetti. «Agenttik bas­shy­lyǵynyń jeke qabyldaýlar barysynda bergen tapsyrmalarynyń oryn­dalýy da nazardan tys qalmaýy qajet. Sol sebepti aldaǵy ýaqytta oń nátıjege baǵyttalǵan ótinishter boıynsha jumysty kúsheıtýimiz kerek», dedi Nurlan Muhamedıuly.