LONDON. Qytaıdyń zań shyǵarýshy organy Búkilqytaılyq halyqtyq kongrestiń bıylǵy jıyny – keıingi kezeńdegi mańyzdy oqıǵanyń biri. Qazirgi tańda Qytaı syrtqy saıasatta qıyn jaǵdaıǵa tap kelip otyr. Iаǵnı eldiń saıası qýǵyn-súrgini men májbúrli dıplomatııasyna qarsy memleketterdiń sany kúnnen-kúnge artyp keledi. Sondyqtan ekonomıkalyq damý modeline tıisti ózgertýler engizý burynǵydan da ózekti bola tústi. Búginde Qytaı kóshbasshylary «orta taptyń tabys tuzaǵy» dep atalatyn uǵymdy aıtýdan qansha jerden basyn alyp qashqanymen, olardyń bul qaýipten qutylýǵa kiriskeni aıdan anyq ańǵarylady.
Osy máseleni sheshý úshin Qytaı reti boıynsha 14-shi «Bes jyldyq josparyna» senim artyp otyr. Bul keıingi kezdesýde resmı túrde qoldaý tapty. Sondaı-aq jıyn barysynda jospardyń Qytaıdyń uzaq merzimdi bas jospary – 2035 jyly EYDU deńgeıindegi jan basyndaǵy tabysy bar «jańǵyrtylǵan sosıalıstik elge» aınalýǵa qol jetkizýdi qamtamasyz etý qajettigi aıtyldy.
Ádette «Bes jyldyq jospar» týraly áńgime bolǵanda oıǵa óndiristik mindetter men kómir, temir, astyqqa beriletin kvota oralady. Biraq Qytaı mundaı qujatty jarııalamaǵanyna 20 jyldan asty. 140 betten asqan 14-qujatqa jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń, kásiporyndardyń, mekemelerdiń jáne azamattardyń minez-qulqyn qalyptastyrýǵa arnalǵan ekonomıkalyq, áleýmettik, tehnologııalyq jáne ekologııalyq maqsattar men mindetterdiń keń jıyntyǵy engen.
Aıta keterligi, qujatta astyq óndirisiniń mindetteri qamtylǵan. Biraq bul ekonomıka men ulttyq qaýipsizdik arasyndaǵy baılanystyń ósip kele jatqandyǵyn kórsetetin jan-jaqty strategııanyń bir bóligi ǵana.
Qytaı basshysy Sı Szınpın ulttyq qaýipsizdik máselesine jetildirilgen qarýly kúshter (muny Qytaı aldaǵy onjyldyqta júzege asyrmaq) jáne ishki áleýmettik turaqtylyq (bul Sı kóshbasshylyǵynyń negizi) qana emes, sondaı-aq azyq-túlik, tabıǵı resýrstar, saýda-sattyq, óndiris-jetkizý tizbegi jáne tehnologııa sekildi salalardy da jatqyzady.
Sondyqtan jańa «Bes jyldyq josparda» áskerı shyǵyndar ǵana emes, astyq óndirisi, zertteý men damýǵa ınvestısııa jáne sıfrly salany damytý baǵyttary mindetti maqsattar retinde qarastyrylady. Oǵan qosa, jasandy ıntellekt, kvanttyq esepteý, jartylaı ótkizgishter, nevrologııa jáne genetıka, ǵarysh, teńiz jáne polıarlyq barlaý sııaqty aldyńǵy qatarly sektorlarǵa da Qytaı basshylyǵy úlken ekpin túsirip otyr.
Qorshaǵan orta boıynsha josparda kómirtegi gazyn, ónim birligine energııa syıymdylyǵyn azaıtý da basty maqsat retinde kórsetilgen. Alaıda munda aıtylǵan maqsatqa umtylystyń az ekenin eskersek, Qytaıdyń buǵan deıin ýáde bergen 2030 jylǵa qaraı parnıkti gazdardy shyǵarýdyń shekti mólsherine jetip, 2060 jylǵa taman nóldik deńgeıge túsirý jónindegi mindettemesin oryndaýǵa shamasy keletinine kúmán týady.
«Bes jyldyq josparǵa» alǵash ret ishki jalpy ónimniń aıtylǵan kezeńdegi ósimi engen joq. Onyń ornyna bılik jyl saıynǵy ósimdi «qajet bolsa sáıkesinshe shekte» saqtap qalýǵa ýáde berdi. Premer-mınıstr Lı Kesıannyń aıtýynsha, 2021 jyly bul 6 paıyzdan joǵary bolmaq. Sonymen qatar qujatta basqa da ekonomıkalyq salalarda mindetti emes maqsattardy oryndaý da kózdelgen.
Qytaı óziniń «eki aınalymdy strategııasyn» júzege asyrýǵa den qoıady. Soǵan sáıkes ol syrtqy suranysqa táýeldilikti tómendetip, ózine senim artýdy joǵarylatpaq. Úkimet eksportqa basa nazar aýdarýdy jalǵastyra otyryp, sonymen birge ımportty almastyrýdy kúsheıtedi. Ásirese amerıkalyq kompanııalardyń úlesi bar salalarda óndiristik-jetkizý tizbegin kúsheıtýdi engizedi. Eń bastysy, Qytaı ózi óndiretin taýarlardyń ishki tutynýyn arttyrýdy josparlap otyr. Bul strategııanyń negizinde ulttyq qaýipsizdik máseleleri jatqany sózsiz.
Qytaı bıligi basqa da mańyzdy salalarda reforma jasaýdy josparlap otyr. Biraq olardyń júzege asýy neǵaıbyl. Mysaly, bılik aýyldy jandandyrýǵa yqpal etip, teńsizdikke qarsy turǵysy keledi. Áıtse de, tabys pen baılyqty qaıta bólý, salyq reformasy jáne jumys kúshiniń mobıldi bolýyna kedergi keltiretin eldegi bytyrańqy jáne jetkiliksiz áleýmettik ál-aýqat júıesin kúrdeli túrde qaıta qurý sekildi mańyzdy sheshimder qabyldaǵan joq. Sonymen qatar qyzmet kórsetý salalaryn qamtyǵan jańa erejeler joq.
Qytaı bıligi sheshýdi josparlap otyrǵan teńsizdiktiń negizgi faktorlarynyń biri – úı sharýashylyǵyn tirkeý júıesi (hukou). Adamdardy «týǵan jerine» tirkeýdi mindetteý arqyly bul júıe ádette eńbek mıgranttarynyń bilim, densaýlyq saqtaý jáne basqa da áleýmettik qyzmetterge qol jetkizýin tejedi. Jańa besjyldyq josparda shaǵyn jáne orta qalalardaǵy shekteýlerdi joıýǵa nemese jeńildetýge, iri qalalarda baldyq júıe engizý qarastyrylǵan.
Biraq buryn shyǵyndardyń kóptigi men qarsylyqtyń kúsheıýi hukou reformasyn júzege asyrýǵa kedergi keltirgen. Endi jańa shekteýler buǵan deıin alynyp tastalǵandardyń ornyn aýystyrady. Bul joly qalaı bolatynyn ýaqyt kórsetedi.
Qytaı bıligi sonymen qatar halyqtyń qartaıýynan paıda bolǵan ekonomıkalyq qıyndyqty joıý úshin «tıisti týý koeffısıentin» engizgisi keledi. Zańda kórsetilgen zeınetkerlik jasty «kezeń-kezeńmen» kóterý týraly usynystar da bar. Bul eki reforma áldeqashan aıaqtalǵan. Biraq olardy júzege asyrýdyń egjeı-tegjeıli jospary joq.
Saıyp kelgende, Qytaı bıligi ozyq tehnologııalarǵa súıenýge baǵyttalǵan 1,4 trıllıon dollarlyq ǵylymı-tehnologııalyq strategııaǵa basymdyq bermekshi. Osyndaı tehnologııalardyń ózegin quraıtyn jartylaı ótkizgishter bul maqsatqa jetý úshin óte mańyzdy.
Bul salada Qytaıdyń pozısııasy myqty emes. Qazirgi tańda otandyq óndiris arqyly eldegi jartylaı ótkizgishterge qajettiliktiń 16 paıyzy ǵana qanaǵattandyrylyp otyr. Onyń ózinde sapasy tómen. Al ımporttyń deńgeıi shıki munaı ımportynan da asyp túsedi. AQSh-tyń Qytaıǵa qarsy jasaǵan sanksııalary, eksporttyq baqylaý jáne ınvestısııalardy baqylaý sekildi ekonomıkalyq qysym naýqany el bıligin qatty alańdatyp otyr.
Qytaıdyń problemasy mynada. Álemdegi jetekshi óndirýshi el bolǵanymen, negizgi bólshekter, materıaldar jáne aldyńǵy qatarly tehnologııalar sekildi negizgi baǵyttarda álsiz. Burynǵy Indýstrııa jáne aqparattyq tehnologııalar mınıstri Mıao Veı jaqynda atap ótkendeı, bul kemshilik eldiń «uly derjavanyń» óndiristik ekonomıkasy bolýynan kem degende 30 jyl artta qalǵanyn bildiredi.
Jartylaı ótkizgishterdi ózinde shyǵarýǵa umtylý Qytaıdyń úlken maqsattarǵa jetý qabiletiniń mańyzdy synaǵy desek, qatelespeımiz. Eldiń jetistigi basshylardyń avtorıtarızm, joǵarydan tómen dırektıvalar men áleýmettik baqylaý kemshiligin qanshalyqty moıyndaıtynyna baılanysty. Sı memleketiniń basqarý stılinde mańyzdy sanalatyn bul tásilder koronavırýs daǵdarysyn toqtatýda tıimdiligin kórsetti. Sıfrly jáne aqparattyq ekonomıkanyń mańyzy artqan kezeńde Qytaıdy damytý úshin alǵa basýdyń bir ǵana joly bar: ashyqtyq, ashyqtyq jáne ınstıtýsıonaldy ıkemdilik.
Djordj MAGNÝS,
Oksford ýnıversıtetiniń Qytaı ortalyǵy men Londonnyń SOAS ýnıversıtetiniń ǵylymı qyzmetkeri, «Qyzyl Týlar: Sıdiń Qytaıy nege qaýip tóndiredi?» kitabynyń avtory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org