Senimge selkeý túsirgen sýdıalar

Sońǵy eki jyl ishinde eli­miz­de 83 sýdıa túrli sebeptermen qyzmetinen bosatylyp, birazynyń laýazymy tómen­detilgen. Bul san burynǵy jyldar­men salystyrǵanda 4 ese kóp. Al 2021 jyl bastal­ǵaly Sy­baılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń usyny­sy­men 2 sýdıa qyzmetinen ketken. Jal­py, sońǵy bes jylda sot júıe­siniń 17 ókili sybaılas jem­qorlyqqa barǵany úshin jaýapqa tartylǵan. Kásibı jaramsyzdyq, teris qylyq jasaý, Ádep ko­dek­sin buzý, jemqorlyqqa jol berý, onyń ishinde para alý – sot júıesine kir keltirip júr­genderdiń jıi urynatyn qatelikteri, mine, osylar.

Sýdıalyq qyzmetinen ketken sot bıligin atqarýshy­nyń biri – Rıdder qalalyq sotynyń tóraǵasy Ǵ.Ospa­nova. Bul qyz­­metti sońǵy 18 jyl boıy at­qaryp kelgen tóraǵaǵa Qazaq­stan Respýb­lıkasy Joǵary Sot Keńesi janyndaǵy Sot jıýrıi­niń sheshimimen jumys ornyn bosatýǵa týra kelgen. Al bul usy­nysty jasaǵan organ – Shyǵys Qazaqstan oblysy boıyn­sha sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet. Basty sebep – laýazym­dyq min­detterin tıisinshe oryn­damaǵan, atap aıtqanda, qala­lyq sot keńsesinde quqyq buzý­shylyqtarǵa jol bergen.

Ekinshisi – Pavlo­dar oblysy­nyń mamandandyryl­ǵan aýda­nara­lyq ekonomıka­lyq sotynyń tóraǵasy T.Taǵa­jaı. Para al­dy degen kúdikke ilingen sot tóraǵa­syn qyzmetinen bosatý týraly Jarlyqqa Memleket basshysy qol qoıǵan bolatyn.  Talǵat Taǵajaı sot etıkasyna qaıshy keletin teris qylyqtar jasaǵany jáne sot prosesine qatysýshylarmen prosessýaldyq emes qarym-qatynasqa túskeni úshin ju­mys­­tan shyǵaryldy.

«Laýazymdy tulǵanyń iri mólsherde para alǵany» týraly aqparat ótken jyly naýryz aıynda áleýmettik jelini sharlap ketken bolatyn. Keıinnen Pavlodar oblysy boıynsha Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet bul derek boıynsha sotqa deıingi tergeýdiń bastalǵany týraly habarlady. Osydan keıin sýdıanyń ókilettikteri birden toqtatylǵan edi. Atal­ǵan qyzmetinde eki jyl ǵana turaqtaǵan ol osy laýa­zym­ǵa taǵaıyndalǵanǵa deıin Pavlodar qalalyq sotynyń tóraǵasy bolyp qyzmet at­qarǵan eken.

Sońǵy 2-3 kún boıy áleý­met­­tik jeliniń «kórigin qyzdyryp» júrgen aqparat­tyń biri – shy­ǵys­qazaqstandyq 4 sýdıanyń jemqorlyq áre­ketine qatysty. Onyń ishinde О́skemen qalasynyń №2 so­tynyń tóraǵasyna taǵyl­ǵan «sot ǵımaratynda para al­ǵan jáne spırttik ishimdikter ish­ken» degen aýyr aıyp. Bul keleńsiz oqıǵa osydan úsh jyl buryn bolǵanymen, BAQ 4 birdeı sýdıanyń qyzmetinen ketkenin kúni keshe bolǵandaı jetkizdi.

Joǵarǵy Sot baspasóz qyz­­meti­niń habarlaýynsha, tártip­tik komıssııanyń 2018 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy sheshimimen 4 sýdıa – О́skemen qalalyq №2 sotynyń tóra­ǵasy Qasymov, Argım­berdına, Qaıroldına jáne Glýbokoe aýdandyq sotynyń sýdıasy Ámirovti qyzmetinen bosatý týraly usynys berilgen. Prezıdenttiń 2019 jylǵy 20 aqpandaǵy Jarlyǵyna sáıkes olar teris qylyq jasaǵany úshin atqaryp otyrǵan laýazymdarynan bosatylǵan.

Agenttik sot júıesindegi jem­qor­lyqqa tosqaýyl qoıý maq­sa­tynda aldyn alý sıpa­tyndaǵy is-sharalarǵa erekshe mán berip, bul baǵyttaǵy ju­mystardy belsendi qolǵa alyp keledi. Qylmystyq is júr­gizý kodeksiniń 200-baby sheń­berinde sot júıesinde teris qylyqtarymen «tanymal» bo­lyp júrgender men Ádep kodek­sin óreskel buzatyndarǵa tártip­tik sı­pat­taǵy sharalar da jıi qol­danylyp keledi.

Sýdıalardyń tártiptik ja­ýap­­ker­shiligin arttyrý maq­sa­tynda elimizdegi sot júıesinde atqarylyp jat­qan jumystar da az emes. Máselen, jańa sýdıalardy irik­teý maqsatynda tıimdi HR tehnologııalar engizildi, sýdıa­lardyń biliktiligin ba­ǵa­laý­dyń jańa ınstıtýty – Sot tóre­liginiń sapasy jó­nindegi komıssııa qurylǵan, kadrlyq rezerv jasaqtalyp, sýdıalarǵa qoıylatyn talap kúsheıtilgen. Keıingi 3 jylda sot júıesinde birqatar qanatqaqty joba is­ke asyrylyp, 22 zań jobasy ázir­lengen.

Sońǵy eki jylda sýdıalardy irikteý prosesi de bir­shama ózgeriske ushyrady. Sot bıligin atqarýshylardyń jumysyn ba­ǵa­laý qaıta qa­rastyryldy. Máselen, ob­lystyq sottardyń alqa tóraǵalaryn irikteýdiń kon­kýrs­tyq tártibi engizildi. Sonyń nátıjesinde sot tóraǵa­­larynyń osy laýazym­da eki merzimnen artyq otyrýyna shekteý qoıyldy. Bul da júıe­degi jemqorlyqty joıýǵa baǵyt­talǵan jumys­tardyń bir parasy.

Aıta keterlik taǵy bir jaıt – sýdıalardy attes­tattaýǵa qa­tysty. О́tken 2020 jyly osy jańa ádisti qoldanǵan kezde attestattaýǵa qatysqan 377 sýdıa­nyń 11 paıyzy synaqtan sú­ri­nip, óte almaǵan. Bıyl jyl sońyna deıin taǵy 260 sýdıa attestattaýdan ótedi dep jos­par­lanǵan. Osylaısha, 2021 jyly sýdıalardyń 84 paıyzy tolyqtaı tekserýden ótkizilmek.

Sýdıalardyń qataryn jem­qorlardan tazartý, sottardy biliktiligi joǵary kadrlarmen qam­tamasyz etý sekildi mańyzdy mindet bıik minberlerden jıi aıtylady. Halyqtyń sotqa degen senimin arttyrý – sot tóreligi júıesiniń bas­ty basymdyǵy eke­nin jıi qaıtalaıtyn Joǵarǵy Sot tóraǵasy Jaqyp Asanov ta bir sózinde: «Sot júıesi ýa­qyt talabyna sáıkes damýǵa tıis. Reforma jaıdan-jaı júr­gi­zilmeıdi. Eger sýdıalar ádil­dik pen zańdylyqtyń eń negiz­gi qaǵıdattaryn buzatyn bolsa, biz oǵan kóndige almaımyz. Sondyqtan da sot korpýsyn zań salasy bo­ıynsha kásibı maman bolyp qana qoımaı, jo­ǵary deńgeıdegi uıymdasty­rý­shy­lyqtyń, mádenıet pen jaýapkershiliktiń etalo­ny bolýǵa úndeýden jalyq­paımyn. Bul qasıetter – óz elimizdiń azamaty jáne shynaıy patrıoty retindegi jetistikterimizdiń kepili» degen edi. Alaıda, sybaı­las jemqorlyq áli kúnge deıin sot júıesine degen senimge selkeý túsirip otyrǵanyn jasyra almaımyz. Dál osy faktor sýdıalardyń bedeline nuqsan keltirip, ádiletti qo­ǵam quramyz degen qadamǵa tusaý salyp tur.

Femıdanyń barlyq qyz­met­­keri eń birinshi zańdy­lyq­tyń saqshysy bolýy kerek. Biraq osy «kerek» pen «qajetten» aspaıtyn sóz júzindegi reformalardyń shy­naıy ómirden tym alshaq bolýynyń sebebi nede? «Bel­sendi júrgizilip jatyr» degen «tazalaý jumystarynyń» nátı­jesi nelikten kórin­beı­di? Joǵaryda sóz etken eki sýdıanyń «kórsetkishi» ózge­lerge sabaq bola ma? Joǵarǵy Sot basshylyǵy osyndaı oqıǵa­lardan keıin sýdıa­larǵa degen qalyptasqan teris kózqarasty ózgertetindeı túbe­geıli sheshim shyǵarýǵa da­ıyn­ ba?

Mine, osyndaı jurtshy­lyq kókeıinde júrgen sýdıa­lardyń ádepsizdigi men jem­qorlyǵy úshin jaýapty­lyqty kúsheıtýge qa­tys­ty suraq kóp.