BJZQ: Aqparattyq teketireste kimniń upaıy túgel?

Sarapshylar qor jumysyna qatysty qabyldanǵan sheshimder sátimen júzege asyrylyp kele jatqanyn aıtady. Sta­tıs­tıka komıtetiniń dereginshe, res­pýb­­lıkada 8-8,5 mln adam jumyspen qam­tylǵan, biraq zeınetaqy jarnasy bir jylda shamamen 2,5-2,7 mln adamnan ǵana turaqty túsip otyr. Endi salymy múl­de joq shottardy jabý týraly sheshim qa­byl­dandy. Bıylǵy aqpan aıyna deıin mundaı shottardyń sany 121 myń bolǵan.

Jalpy, BJZQ reformasy turǵyn úı naryǵy úshin tıimdi bolyp otyr. «Metra» jyljymaıtyn múlik keńseleri jeli­siniń bas dırektory Ǵalym Ysqaqov bul baǵdarlama baspana baǵasynyń kóteri­lýi­ne alyp kelgenin aıtady. Mysaly, bıyl­­ǵy qańtar aıynyń ekinshi jartysy­nan bastap Almaty, Nur-Sultan jáne Aq­taý qalalarynda páterge jáne jer te­lim­­derin satyp alýǵa suranys kúrt joǵa­­ryl­aǵan. «BJZQ salymshylarynyń 7%-y «ar­tylǵan» aqshasyn ala alady. Al olar­dyń 42%-y ıpotekasyn japty ne­me­se páter aldy. Degenmen de turǵyn úı na­ry­ǵy daq­pyrttyń qyspaǵynda tur. Úki­met naq­tylaýǵa tıis tetik kóp», deıdi Ǵ.Ys­qaqov.

BJZQ salymdaryn emdelýge de jum­saý­­ǵa bolatynyn estigende el eleńdep qal­­dy. Zeınetaqy qoryndaǵy qarjyny em-dom­ǵa jumsaý halyqaralyq tájirıbede bar. Al bizdegi jaǵdaı basqasha. Salymshy zeı­net­aqy jınaǵyn orfandyq aýrýlardy, ıaǵ­nı ómirge qaýip tóndiretin sozylmaly dert­terdi emdeýge jumsaı alady. Sondaı-aq bul aqshany tis emdetýge, plastıkalyq ope­ra­sııaǵa, radıoterapııalar men radıo­hı­rýr­gııa­lyq prosedýralarǵa jáne kózdi emdetý men proton terapııasyna da jara­týǵa bolady.

Sırek kezdesetin (orfandy) aýrýlar – qo­ǵamnyń shaǵyn bóligin qamtıtyn, kóbi­nese tuqym qýalaıtyn jáne ómir boıy aýyratyn gendik syrqat. Ázirge onyń emi joq. Sırek kezdesetin aýrýlarǵa shal­dyq­qan jandar dertinen qulan-taza aıyǵyp ketpeıdi, tek kútinýmen ómirin uzarta alady. Olar ǵumyr boıy fermenttik dári-dármekterge táýeldi.

Mysaly, belgili jýrnalıst Qarlyǵash Saılaýbaevanyń 20 jastaǵy Altynaı esimdi qyzy týabitti Shereshevskıı-Terner sındromymen aýyrady. Boıjetkenniń aı saıynǵy dárisine, tekserýlerine, medı­sı­nalyq apparattardan ótýine bas-aıaǵy 280 myń teńgedeı qarajat ketedi eken. Al shetelden dári aldyrtý úshin halyq­tyń kómegine júginýge májbúr. Q.Saılaý­baeva zeınetaqy jınaǵyndaǵy artylǵan aqshany sırek kezdesetin dertterdi emdeý­ge jumsaýǵa bolatynyn estigende qýanyp qalǵanyn aıtady. Biraq búginge deıin jıǵan-tergen qarjysy bar-joǵy alty aıdyń qajettiligin óteýge ǵana jetetinin bilgende kóńili sý sepkendeı basylǵan. «Úkimet bolashaqta sırek kezdesetin derti bar adamdardyń shetelde emdelýine múmkindik jasap, oǵan bólinetin qarjy kólemin ulǵaıtýy kerek. Bar jaýapkershilikti zeınetaqy qoryna aýdaryp, qol qýsyryp otyrýǵa bolmaıdy. Mysaly, men qyzymdy shetelde emdetý úshin memlekettik kvota suraǵaly úsh jyldyń júzi boldy. Kvota túgili, jaı ǵana memlekettik aýrýhanaǵa jatyp em qabyldaýdyń ózi muń. Mine, bir aı boldy, qalalyq aýrýhanaǵa jatý úshin portalǵa tirkele almaı otyrmyz. Bizdiń medısına jarymjan adamdardy emdeýden góri, odan ári tuqyrtýǵa beıim. Endi BJZQ-daǵy az ǵana salymymyz solardyń paıda tabý quralyna aınalyp kete me dep qorqamyn. Tıisti mekemelerge barǵanda olar: «BJZQ-daǵy salymyńyzdy emdeýge salyńyz» dep otyrmasyna kim kepil?!» deıdi Q.Saılaýbaeva.

Zeınetaqy qoryndaǵy aqshany qansha adam emdeýge jumsaǵany týraly ázirshe naqty resmı derek joq. Kópshilik ıpote­ka naryǵyna basymdyq berip ketti de, qarjyny emge jumsaý máselesi nazardan tys qaldy. Sarapshylardyń pikirinshe, bul faktor da bizdiń áleýmettik turmy­sy­myzdyń deńgeıinen habar berip tur. Sarapshy Erlan Ibragım adamnyń ómiri, densaýlyǵy turmystyq qajettilikterden de joǵary turýy tıis ekenin, biraq qazirgi jaǵdaı oǵan múmkindik bermeı turǵanyn aıtady. «Salymshylardyń 42%-y qarajatyn ıpotekadaǵy qaryzyn jabýǵa jumsady. Oǵan da túsinistikpen qa­raýǵa bolady. Al qalǵan 48%-y saly­myn qaıda salǵysy keletini týraly máli­met joq. Adam aýyryp em izdegenshe, aýyr­maıtyn jol izdeýdiń múmkindigin qaras­tyrý kerek. Bul múmkindikti shekteýge esh­kimniń quqy joq. Sol sebepti salym­shyǵa Qazaqstandaǵy aqyly klınıkalar­da profılaktıkalyq em-dom alýǵa múmkin­dik berilgen jón», deıdi Erlan Ibragım. Onyń aıtýynsha, Úkimet BJZQ reformasyna qatysty sheshimderdi áleýmettiń jaǵdaıymen sanasa otyryp qabylda­ǵan durys. Mundaı sheshimder bılik pen qoǵamnyń arasyn jaqyndatady deıdi ol.

Al sarapshy Murat Temirhanov zeınet­aqy qorynyń jumysyna reforma qajet­tigin aıtady. Mysaly, 15-20 jyldan keıin BJZQ qalaı jumys isteıtini týraly búginnen bastap oılanǵan durys. Qazirgi tólenip jatqan zeınetaqylardyń 10-15%-y ǵana zeınetaqy qorynan aýdarylyp otyr. Qalǵan 80%-ǵa jýyǵy memleket esebinen tólenip keledi. Demek bıýdjetke salmaq túsip otyr. Sondyqtan osy máseleni rettep alý kerek.

«25-40 jas aralyǵyndaǵy, orta eseppen aı saıyn 10-15 myń teńgesin qorǵa aýdaryp otyrǵan azamattardyń zeınetaqysy keleshekte qalaı bolatyny, onyń bıýdjetke áseri jóninde jáne ekonomıkalyq belsendi top azaıyp, halyq qartaıǵan kezde jaǵdaıdyń qalaı órbıtinin jan-jaqty zerdeleý qajet. Buǵan BJZQ aldyn ala daıyndalyp, josparyn quryp, kózqarasy men ustanymyn belgileýi tıis», deıdi M.Temirhanov.

Sarapshynyń sózinshe, Úkimettiń «kó­leń­­keli ekonomıkamen» kúresiniń nátı­jesi al­daǵy tujyrymdamada kórinis tabýy tıis. Mysaly, elimizde ekonomı­kalyq bel­­sendi toptyń shamamen 12%-y ózin ózi ju­­mys­­pen qamtamasyz etip otyrǵandar. Olar­­dyń zeınetaqy qoryna qarjy aýdarý má­­se­lesi de – únemi jetildirýdi talap ete­tin ba­ǵyt­tar­dyń biri. Qazir memle­ket­tiń bıýd­jeti Ult­tyq qordyń transferi ar­qyly to­lyq­ty­­rylyp otyr. Sondyqtan mu­naı baǵa­sy tómen­dep, tabys sarqyla basta­sa, Úki­met qan­daı sheshimder qabyl­daýy múm­kin? Mi­ne, qor reformasyna qa­tys­ty má­se­lede de qaýip-qaterdiń barlyǵy eskerilýi tıis.

Qazaqstan qarjygerler qaýymdas­tyǵyn­yń (QFQ) basqarýshy dırektory Erlan Býrabaevtyń aıtýynsha, salymshylar jınaǵan aqshasynyń bir bóligin basqarýshy kompanııaǵa berse, bul ınvestısııalyq kiristi arttyryp qana qoımaı, qarjy salasyndaǵy ashyqtyqty da qamtamasyz etpek.

Qazir jeke kompanııalar zeınetaqy aktıvteriniń nomınaldy kirisin 70% deńgeıinde qamtamasyz etýge mindettelgen. Salymshylar zeınet jasyn kútpeı, ınvestısııalyq kiristiliktiń bir bóligin alyp otyrýǵa múmkindik alsa, aılyq jalaqyny konvertpen berip otyrǵan keıbir kompanııalar kóleńkeden shyǵýǵa ózderi múddeli bolady. Sonda ǵana salymshy zeınet jınaǵynyń negizgi bóligin qordyń esebinde qaldyryp, tek qana ınvestısııalyq kiristi alyp, turmystyq qajettiligine paıdalana alady.

Sarapshylar BJZQ tóńiregindegi bizge belgili máseleler Ulttyq bank, Úki­met jáne naryqtyń osy segmentiniń qatysý­shylary arasyndaǵy uzaq ýaqytqa sozyl­ǵan pikirtalastardan soń kópshilikke jarııa bolǵanyn aıtady. E.Býrabaevtyń aı­týynsha, eń uzaq talqylanǵan másele sa­lym aqshanyń bárin jeke kompanııalarǵa berý tóńireginde bolypty. Sarapshy atap ót­ken­deı, Úkimet pen Ulttyq bank osy nus­qaǵa kelisken bolsa, bul salymshy úshin de, jeke kompanııalar úshin de tıimdi bola­tyn edi. «Bul − ázirge ıdeıa ǵana. Biz mu­ny Úki­met­ke áli jetkizgen joqpyz. Eger BJZQ ak­tıvteriniń ınvestısııalyq tartym­dy­ly­ǵyna tek Ulttyq bank qana emes, bar­­lyq uıym, sonyń ishinde jekele­gen kom­­pa­nııa­lar da múddeli bolsa, biz bul ta­q­y­­rypqa qaıta oralamyz», deıdi E.Býrabaev.

Ázirshe BJZQ-daǵy qarjy tek turǵyn úı naryǵyna baǵyttalyp jatyr. BJZQ-dan artyq qarjysyn alyp, ıpotekasyn japqan salymshynyń qormen baılanysy toqtap qalmaıdy, aı saıynǵy qarjysyn quıýdy jalǵastyra beretini anyq. Jyl saıyn qordyń esepshotyna 100 mlrd-tan 300 mlrd teńgege deıin aýdarylady. Sarapshy bul qarjyny qor naryǵyna jiberýge bolatynyn aıtty. Mysaly, 40 jastaǵy salymshynyń jıǵany 10 mln teńge bolsa, onyń 6,7 mln teńgesine ıpotekasyn japty delik. «Artylǵan qarajatty jeke kompanııalardyń basqarýyna jibe­rýge bolady. Mundaı strategııa salym­shynyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrady jáne qor naryǵynyń ınvestory atanýyna múmkindik beredi», deıdi sarapshy.

Qarjy naryǵyn retteý agenttiginiń ókilderi bolsa, mundaı usynys túse qalsa, talqylaýǵa daıyn ekendikterin jaqynda ótken baspasóz máslıhatynda málimdedi. Olardyń oıynsha, BJZQ salymdaryn qarjy ınstıtýttary depozıtterine ornalastyrýdyń táýekeli joǵary.

BJZQ aktıvterin basqarýǵa bergen jeke kompanııalardyń táýekelin Úkimet óz moınyna alýǵa daıyn ekeni sońǵy kezde qabyldanǵan sheshimderden baıqalyp júr. Bul faktor memlekettiń ekonomıkadan ketkisi kelse de jaqyn arada kete almaı­tynyn dáleldep qoıdy. Bıznesi durys ór­kendemeı turǵan, áleýmettik saıasatqa ba­symdyq beretin qazirgi jaǵdaıda asyǵys she­shim qabyldaý halyqqa aýyr tıetini bel­gili. Úkimet, Ulttyq bank BJZQ-ǵa qa­tys­ty kez kelgen sheshimde saqtyq tany­ta bastaýynyń ózi jetistik. Búginde zeı­net­aqy qarjysyn qaıda jumsaıtynyn bil­meı, oılanyp júrgender kóp. О́ıtkeni aq­pa­rat kóp. Keıbireýi úıge salǵan durys de­se, endi biri jeke kompanııaǵa basqa­rý­ǵa ber­gen utymdy deıdi. Bul tusta salym­shy­lar­­dyń ekonomıkalyq saýaty joǵa­ry bol­ǵany kerek. Qordaǵy artyq aqsha­ny qaıda jumsaý tıimdi bolatynyn jan-jaq­ty oı­lastyryp sheshken jón. Son­dyq­tan aq­parattyq teketireste aqyryn júrip, anyq basqandardyń ǵana upaıy túgel bolmaq.

ALMATY