Bı – ult mádenıetiniń bıik shyńy

Halyqaralyq bı kúnin otandyq horeograftar da keńinen atap ótedi. Osyǵan oraı biz Qazaq ulttyq horeografııa akademııasy zamanaýı qazaq bıin damytýǵa qalaı úles qosyp jatqany týraly baıandaýdy jón kórdik.

Qazaq bıi degenimiz – áýen men yrǵaqqa úılese qozǵalý ǵana emes, bul tutas ulttyń mádenıeti men dás­­túri. Qazaq bıiniń kásibı sahnada kórsetile bastalýy Qazaqstandaǵy teatr óneriniń negizi qalanýymen baılanysty. Ásirese, Jumat Sha­nın, Qurmanbek Jandarbekov, Qanabek Baıseıitov sekildi mýzy­kalyq teatr rejısserleri bı óne­rine qajetti sıýjetter taýyp, mý­zykalyq súıemeldeý tańdaýǵa zor úles qosty. Sonymen qatar Shara Jıenqulova, Áýbákir Ysmaıy­lov, Alı Ardobýs, Aleksandr Alek­­sandrov, Nursulý Tapalova, Almas Bekbosynov jáne basqa da óner maı­talmandarynyń esimderdi ult­tyq horeografııa tarıhyna esimderi altyn áriptermen jazyldy. Al, Dáýren Ábirov, Zaýyrbek Raıbaev, Olga Vsevolodskaıa-Golýshkevıch, Myńtaı Tileýbaev, Bolat Aıýhanov sekildi baletmeısterler búginde qazaqstandyq horeografııa óneriniń klassıkterine aınaldy.

Elordada horeografııalyq óner sheberleriniń ustahanasy – Qazaq ulttyq horeografııa aka­demııa­synyń paıda bolýymen qazaq bıiniń ekinshi tynysy ashyldy. Akademııa oqytýshylary aldaryna úlken mindet qoıdy – tá­limgerlerdiń boıynda ulttyq má­denıetke degen súıispenshilik pen maq­tanysh sezimin tárbıeleý. Qazaq bıin zerttep, onyń saqtalýyna sú­beli úles qosyp júrgen jas ǵa­lym­dardyń arasynda akademııa oqytýshysy, áıgili horeograf, «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» Respýblıkalyq jobasynyń jeńim­pazy, Tuńǵysh Prezıdent qory syılyǵynyń laýreaty, kóptegen qoıylymdar­dyń avtory Anvara Sadyqova­ny erekshe atap ótýge bolady.

Qazirgi ýaqytta Anvara Sady­qova qazaq bıiniń damýyna atsalysyp júrgen horeograftardyń biregeıi bolyp tabylady. Onyń jeke basynyń talantyn jáne da­­­ryn­dy stýdentteri oryndaıtyn eks­klıýzıvti qoıylymdaryn otan­dyq qana emes, sheteldik kó­rermender de joǵary baǵalaý­da. Búgingi qazaq mýzyka óneriniń ­jar­­qyn ókilderi – «Turan» fol­k­lor­lyq-etnografııalyq ansam­bli­men yntymaqtastyq ornatý qa­zaq bıin tanymal etý jolyndaǵy erek­­she jetistik desek te bolady. Bıyl ujym óziniń 13 jyldyǵyn atap ótýde, onyń repertýarynda 40-tan astam shyǵarma bar jáne osy ýaqytqa deıin álemniń 70 elin­de 600-den astam konsert ótki­zip úlgerdi.

Anvara Sadyqovanyń aıtýyn­sha, ol «Turan» ansambliniń shy­ǵarmashylyǵymen 10 jyl buryn kompozıtor Aq­toty Raıym­qu­lo­va­nyń mýzyka­syna qoıylǵan «Tol­ǵaý» horeografııalyq kompozısııasyn qoıǵanda alǵash ret tanysqan eken. Jemisti yntymaqtastyq 2016 jyly Qazaq ulttyq horeografııa akademııasy ashylǵan kúnnen bastap búginge deıin jalǵasýda.

Osyndaı qysqa merzimde aka­demııanyń repertýary «Bal­bó­bek», «Jastar», «Qyzǵaldaq», «Qos aqqý», «Aqqýlar» jáne basqa da «Turan» ansambliniń mýzykalyq shyǵarmalaryna qoıylǵan horeo­grafııalyq nómirlermen tolyqty. Bı men mýzykalyq dýettiń sát­ti bolǵany sonshalyq, akademııa stýdentteri halyqaralyq baı­qaý­lar men festıvalderge shaqyrý alyp, álemdik óner sheberleriniń nazaryna túsip, maqtaýlaryna ıe bola bastady.

Alǵashqy sheteldik sapar 2016 jyldyń qazan aıynda Pekınde ótken «Beijing International Dance performance series» Halyqaralyq bı óneri festıvaline qatysý boldy. Akademııa stýdentteri «Tamyr» atty arnaıy baǵdarlamamen qy­taılyq kórermender aldynda óner kórsetip, qazaq bıiniń barlyq su­lýlyǵyn laıyqty kórsete bildi. Osy baǵdarlamaǵa kirgen «Turan» ansambliniń oryndaýyndaǵy «Mú­keı» kúıine qoıylǵan «Táńir men Umaı» bıi keıin de talaı ret ha­lyq­aralyq festıvalderge qatysty.

2017 jyly Arýjan Baqyt­qyzy men Sultanbek Ǵumar Qa­zaq­­stan shyǵarmashylyq jas­tar fes­tıvaliniń jeńimpazda­ry atan­­­ǵannan keıin, Parıjdegi IýNESKO uıymynyń shaqyrýyn alyp, óz ónerlerin Fransııa elinde kórsetti. Olar «Táńir men Umaı» horeografııalyq kompozısııasyn oryndap, kórermenderin qa­zaq bıi­niń sulýlyǵymen tańǵal­dyrdy... Osy horeografııalyq qo­ıylym­men Qazaq ulttyq horeogra­fııa aka­demııasynyń stýdentteri Shuǵyla Ádephan men Sultanbek Ǵumar (búgin olar «Astana Opera» teat­rynyń solısteri) bıshiler arasynda úlken bedelge ıe bolǵan «Malyı Nýreevskıı» (Ýfa) Ha­lyq­aralyq festıvaline de baryp qaıtty.

2018 jyly Akademııanyń oqý­­­shylary Aıdarova Lımara, Ikba­lova Vega, Hvan Amır, Qalı Din­muhamed «Turan» ansambliniń «Bal­bóbek» shyǵarmasyna qoıyl­ǵan horeografııalyq kompozısııasyn Reseıde ótken «Bı áleminde» atty halyqaralyq festıvalde joǵary deńgeıde kórsete aldy; sondaı-aq Latvııada ótken XV Ha­lyqaralyq «Rıga kóktemi» horeo­grafııalyq festıval-baıqaýynyń gala-konsertinde Aıdarova Lımara «Turan» mýzykasyna qoıylǵan «Qyzǵaldaq» horeografııalyq mınıatıýrasymen 1-shi orynǵa ıe bolyp, laýreat ataǵyn aldy.

Osy jeńisti tizimdi jal­ǵas­tyr­ǵan akademııa stýdentteriniń taǵy bir jarqyn jetistigi – 2020 jyly ótken «World Folk Vision» Dúnıejúzilik ulttyq mádenıetter men óner baıqaý-festıvalinde ekinshi oryn alýy. «Aqqýlar» bıi álemniń 115 elinen kelgen 3,5 myń qatysýshynyń arasynda úzdikter qataryna endi.

Odan basqa, «Turan» ansam­bliniń shyǵarmalaryna qoıylǵan horeografııalyq kompozısııalar – áıgili baletmeıster Aıgúl Tatı sahnalaǵan «Balbalapan» qoıylymyn, Anvara Sadyqova sahnalaǵan «Táńiri men Umaı» jáne «Jastar» qoıylymdaryn kórermender Qazaq ulttyq horeo­­grafııa akademııasynyń Ázer­baı­jan men О́zbekstanǵa gastrol­dik sa­parlary aıasynda kóre aldy.

«Turan» etno-tobynyń mú­she­si Serik Nurmoldaev Qazaq ult­tyq horeografııa akade­mııa­sy­nyń pe­dagogterimen jumys isteý ansambl úshin mańyzdy táji­rıbe ekenin atap ótti. «Horeo­­gra­fııa sala­­syndaǵy je­misti ynty­maq­tastyq Anvara Sady­qo­vadan bas­taldy. Bizdiń týyn­dylarymyz­ǵa qoıylym, bı qoıǵandar kóp, biraq biz buǵan árqashan kúmán­men qaraıtynbyz, óıtkeni mýzyka salasyndaǵy sý­retshiler retinde biz oıymyzdy túsingenin, ony qozǵalyspen dóp jetkizgenin jáne osynyń bárin ishteı durys qabyldaǵanyn qalaımyz. Anvara Sadyqova osyny júzege asyra al­ǵan adamdardyń biri bolyp shyq­ty. Árıne, biz uzaq ýaqyt etene ju­mys isteýdi kózdep otyrmyz. Sebebi Ult­tyq horeografııa akademııasy balet óneriniń qalyptasýy men damýynyń tu­tas bir bóligi bolyp tabylady. Osy biregeı oqý ornynyń tár­bıelenýshilerimen bir sahnada óner kórsetýge árdaıym qýa­nysh­tymyz», deıdi mýzykant.

Akademııanyń «Turan» an­sam­­blimen jasaǵan sońǵy jumys­tarynyń biri – Baýyrjan Bek­muhambetovtiń «Jetisýym» kú­ıine qoıylǵan jeke bıi. 1-kýrs stý­denti Ińkár Aıdarhanqyzynyń oryn­daýyndaǵy bul bı bıyl alǵash ret akademııanyń Naýryz meıramyn merekeleýge arnalǵan konserttik baǵdarlamasynda usynyldy.

«Árıne, bizdiń «Turan» ansam­blimen yntymaqtastyǵymyz uzaq merzimdi. Olardyń qazaq horeografııasyn nasıhattaý­dyń jańa túrlerin izdeýge baǵyttal­ǵan shy­ǵar­mashylyq jumysy bizdi qýan­tady jáne shabyttandyrady. «Turannyń» týyndylary mahabbatty, ólimdi, azapty, qýanyshty, baqytty beıneleıtin ártúrli taqy­ryptardy qamtıdy, qazaq dala­synyń tarıhy týraly baıandaıdy», deıdi horeograf Anvara Sadyqova.

Akademııa oqytýshylary, stý­dentteri men «Turan» mýzykalyq ujymynyń shyǵarmashylyq bir­lestigi bedeldi marapattarǵa qol jetkizýge ǵana emes, otandyq já­ne sheteldik kórermender arasyn­da qazaq mádenıetine degen súıis­penshilikti arttyrýǵa da múm­kindik beredi.

Ádemi bı men áýezdi mýzykanyń negizi – shabyt pen ımprovıza­sııa. Anvara Sadyqova men «Turan» folklorlyq-etnografııalyq an­sambliniń ujymy sııaqty shy­­ǵar­mashyl jandar ony qa­zaq hal­qynyń baı mádenıeti men tarıhynan alady. Al olardyń talanty men kásibıligi eńbeksúıgishtik pen adaldyqpen eselene otyryp, eki ónerdiń jaryq dýetin óner shyńyna jeteleıtini jáne búkil álemge qazaq mádenıetin pash ete­tini sózsiz.

Talǵat SADYQULY