JAÝYNGERDIŃ JÚREK LÚPILI

Akademık Serikbaı Beısem­baıuly Beısembaevty zııaly qaýym úlken ǵalym, ǵylymnyń sheber uıymdastyrýshysy retinde jaqsy biledi. Úlken qyzmetter de atqardy. Bir adam osyndaı-aq bolsyn deıtin azamat. Al endi sol azamattyń ómi­rine úńilgende, kóp adamnyń kóńi­line aldymen onyń Uly Otan soǵy­syna qatysqany oralady. О́ıtkeni ómiriniń bul kezeńine Se­keńniń ózi de aıryqsha mán bergen. Sondaı-aq, zer salyp qaraǵan adam­ǵa onyń azamattyq ómirine qan­daı iz qal­dyrǵany aıqyn ańǵarylady. Sol soǵysqa ol kúni buryn da­ıyn­dalǵandaı edi. Aýylda ósken bala izdenip oqyp, joǵary oqý ornyn bitire salysymen, 1936 jyl­dyń aıa­ǵyn­da áskerı boryshyn óteý­ge sha­­qy­rylyp, qatardaǵy jaýyn­ger bolyp bir jyl qyzmet etedi. Sonda-aq ol jalyndy sózi­men jastarǵa yqpal etetin qabi­letin ańǵartqan. Ony ózi de ań­ǵaryp, áskerı qyzmet­ten oraly­sy­men sol jastar arasyna bardy. Res­pýblıka komsomol uıy­my­nyń Orta­lyq Ko­mıtetinde nası­hatshy bolyp orna­lasyp, kóp keshik­peı nasıhat­shylar mektebiniń dırek­torlyǵyna taǵa­ıyn­dalady. Odan ke­ıin Kompar­tııanyń Ortalyq Ko­mı­te­tindegi son­daı jumysqa sha­qy­ry­lady. Qa­bi­­leti joǵary adamdy sha­qyrý­shy­lar kóp, ony áskerıler de umyt­papty, ol qaı­ta­dan áskerge alyndy. Sóıtip, 1940 jyldyń basynan Serikbaı Beısembaevtyń qaýyrt áskerı qyzmeti bastaldy. Daıyn­dyǵy joǵary jas maman áskerı oqý oryndarynda muǵalim boldy. Jáne sonaý keler jaýdyń ótinde, Batys Áskerı okrýginde aldymen Mınski­degi, sodan keıin Borı­sovski­­degi áskerı ýchılıshelerde sabaq berdi. Sirá, aýylda ósken balanyń orys tilin jete meńgerip, áskerı aýdı­torııada, daıyndyǵy joǵary adam­dardyń aldynda dáris oqýyn onyń erekshe qabileti desek jón bolar. Sóıtip qara­paıym qa­zaq balasy sonaý qıyr shette jú­rip, jurttyń júregin baýrar sóz aıt­qanyn bir jaǵy óz ultynyń mereıin kótergen qyzmet desek te artyq emes-aý. Soǵys batystan bastaldy. Sol jaqtaǵy el, mekemeler shyǵysqa qa­raı kóshti. Jurtpen birge oqý oryn­dary da kóshti. Sol tusta naǵyz pat­rıottar jaýmen betpe-bet kelip, tike­leı shaıqasqandy qalaı­­tyn. Serikbaı Beısembaev ta son­daı pat­rıot­tardyń biri edi. Áskerı maman­dar­dy daıarlaý da mańyzdy ǵoı, al Serikbaı maıdan­nyń alǵy shebine surandy. Aldymen ony alystan bom­ba­laıtyn №456 avıapolktiń eska­drı­lıa­syna nasıhat jónindegi nus­­qaý­shy, sonan soń komıssar etip taǵa­ıyn­daǵan. Bul da mándi jumys, ushqyshtardyń da bul soǵysta orny bólek. Olardy saıası jaǵynan shaıqasqa daıyndaý da úlken sharýa. Oǵan da Serikbaı janyn salyp kirisken. Kún saıyn talaı tarlan maıdan shebine ushyp ketedi. Keıbiri oralmaıdy. Qandaı jaǵdaıǵa ushy­rady, ol jaǵy ózine belgisiz. О́zi onyń qasynda bola almaıdy. Serikbaıdyń júregi janyn shúberekke túıip, jaýmen betpe-bet jaǵalasqan adamdardyń qasynda bolǵandy qalap edi. Mundaı ótinishin ol basshy­larǵa talaı ret aıtqan. Aqy­rynda onyń da sáti túskeni bar. Qyzyl armııanyń Bas saıası bas­qarmasy ony 1942 jyldyń qyrkúıeginde Sta­lın­grad maıdanynyń 57-shi armııa­syna úgitshi etip jiber­di. Barǵan da uly maıdannyń ot-jalynyna túsken de ket­ken. Bul jaýyzdyq pen ma­hab­battyń, aq pen qara­nyń, jaryq pen qarańǵylyq­tyń sharpysqan sáti edi. Árkim sol eki jaqtyń birin qalap, qarsylasyn joıýǵa bir jola toqtasqan, ıá ólim, ıá ómir dep qaıtpas beldesýge shyq­qan kezi edi. Serikbaılar osy­naý arpalys­tyń ortasynda júrdi. Sekeńniń keıin sony eske ala­ty­ny bar. Uly Jeńistiń 40 jyl­dyǵy qarsańynda shyǵarylǵan “Stalın­grad shaıqasy” deıtin vıdeofılmde akademık Serikbaı Beısembaev bylaı deıdi: “Ásirese, 1942 jyldyń 17, 18, 19, 21 qara­sha­synda jaǵdaı asa kúrdeli bol­dy, osy kúnderi jaý­dyń 300 myń adamdyq tobyna qarsy sheshýshi shaıqasqa ázirlenip jattyq. Bizder, saıası qyzmetkerler, jaýyn­gerlerdiń qa­syn­da júrip, júrekke jetkendeı sózder aıtyp, maqsat-mindet­teri­mizdi túsindirdik. Sondaǵy jaýyn­ger­lerdiń rýhyn kótergen aı­ryq­sha bir jaı – “Qazaq halqynyń qazaqstandyq jaýyn­gerlerge ha­ty” boldy. Ol jurt­tyń bárin tebi­­­rentti. Ár ulttyń jaýyn­ger­leri­men kezde­sip, áńgime­les­kende, halyqtar dosty­ǵynyń ne ekenin, onyń qan­daı kúsh ekenin shyn uqtym. Sol­dat­tar jaýǵa um­tyl­ǵanda, olar ne maqsaty bar ekenin, jaýdyń kim ekenin, bizge qandaı qaýip bar­lyǵyn, óz Otany­myz­dy qalaı qorǵaý kerektigin aıqyn bildi”. Áskerge 1940 jyldyń basynda alynyp, 1946 jyldyń aıaǵyna deıin bolǵan Serikbaı Beısembaev 1941 jyldyń qarashasynan 1944 jyldyń shildesinde jaralanǵanǵa deıin aldyńǵy shepte boldy. Jaýyn­­gerler­men birge jaýmen bet­pe-bet shaıqasqa qatysty. Qur­ǵaq qujat­tyń arǵy jaǵynda jaý­men jaǵalas­qan, alasapyran ómir jatyr. Onyń kópshiligi bizge beı­málim. Sóıtse de jaýyngerdiń júrek lúpilin bildire­tin biraz qu­jat­tar saqtalyp qalyp­ty – ol Serikbaı Beısembaevtyń maıdan­nan elge jazǵan hattary. Bul hattardyń kópshiligi ádette “Qymbatty apa! Qymbatty baýyr­larym Mahmet, Qýandyǵym, Raý­keshim, Nurtaı, Maıdeshim, Baqyt, Shatlan aǵa!” dep bastalady. Osynaý arnaý sózdiń ózinde qan­shama jylylyq, saǵynysh sezim­deri jatyr. Baýyrlaryn “Raýke­shim, Maıdeshim, Qýandyǵym...” dep erkeletkeni ne turady! Sonda hat, ásirese, jaýyn­ger­ler­ge jan azyǵy bolǵandaı. “Sen­derdiń jazǵan sózderiń biz sııaqty maıdanda – soǵysta burshaqtaı jaýyp turǵan oqtyń astynda, árıne, qıynshylyqtyń neshe túrin kó­rip, óz jerimizdi saqtap qalý úshin kúzet­te, urysta júrgen jaýyn­gerlerge úlken kúsh beredi” dep barsha jaýyn­gerlerdiń kóńil-kúıin ańǵartady. Hattyń biri uzaqtaý bolsa, endi biri tym qysqa. Ol da jaýyn­ger­diń ómirin kórsetedi. Birinshisi damyl alǵan shaǵy shyǵar, ekin­shisi – tym asyǵys sát. Jazbaýǵa bolmaıtyn­daı, kóp tolǵanýǵa jáne ýaqyt joq. 1943 jyldyń 8 qańtaryndaǵy qysqa hat mynadaı: “Osy aıdyń jetisinde maıdannyń qyzýly jerine attanyp edim, qazir naǵyz qyzýdyń orta­syn­da, myna Edil boıyndaǵy qor­shal­ǵan jaýdy qyrý úshin barlyq kúshti jumsaý­da­myz. Gazetten oqyp jatqan bo­lar­syńdar, bizdiń tabysy­myz jaqsy, sirá, jaqynda ataqty qa­la­ny jaýden bosatarmyz. Ázirshe, qys­­qa­sha hat jazyp otyrmyn. Serikbaı.” Jaýyngerdiń haty eldegilerge de úlken qýanysh. Úlken demeý. So­dan da Serikbaı hatqa uqypty qara­ǵan sııaqty. Ásirese, qýanysh­ty jaǵdaı­dy habarlaýǵa kóp kóńil bóledi. 1943 jyldyń 3 aqpanyn­daǵy hat elge sondaı qýanysh ákel­geni anyq. “Me­niń denim saý, halim jaq­sy, ta­bys kúshti, myna Stalı­nın­grad bo­ıynda qorshalǵan jaý­dyń grýp­pırovkasyn bitirdik – muny gazet­ten oqyp, qýa­nyp jat­qan bolar­syzdar. Qaı maı­dan­­da bolsyn, qazir jaǵdaıymyz jaq­sy ǵoı. Endi bul shaq­ta moı­ny­myzdaǵy mindetti oryn­daǵan soń, alǵa bar­maq­pyz. Nemisterden basqa jeri­miz­di bo­satýymyz kerek. Qaıda ba­ra­­tyny­­­myzdy jazyp bolmaıdy. Qaıda barsaq ta maq­satymyz bir ǵoı – jaýdy qurtyp, Otanymyzdy saqtap qalý...” Taǵy bir qysqa hattan úzindi keltirgen jón sııaqty “...Meniń jan aıa­maı soǵysýymdy munda eske alyp, maǵan “Qyzyl jul­dyz” ordenin berip, “maıor” degen ata­ǵyn qoıdy. Sonymen, qur­met­ti jan­darym, senderdiń Otan qorǵaý úshin frontqa jiber­gen týysqan­daryń osymen úshinshi ret nagra­da aldy. Bul qýanyshqa sizder de or­taq bolyńyzdar. Me­niń den­saý­lyǵym jaqsy, jara­qat­­­tan aman. Jumysymyz jaq­sy. Jaýdy qýyp alǵa barýdamyz”. Osy hattardan-aq maıdan­daǵy ómir tynysyn ańǵarǵan­daı­syń-aý. Al jaýyngerdiń júre­gin mazalaı­tyn basqa da jaılar kóp. Maıdan­nan jazyl­ǵan hattan sony da uǵasyń. Aýyl­daǵy ár jańa­lyqqa qýana­dy. Súıindik degen baýyry­nyń dúnıege kel­genine qýanady. Mahmet degen ini­si­niń qyzmetke tur­ǵanyna qýa­nyp, aqylyn aıta­dy. Ár hatta derlik, óziniń salǵan qara­jat­tardy alǵan-almaǵanyn suraıdy. Eldegi týysqandarynyń aýyr kúıin sezedi, sodan da óz aýzynan jyryp degendeı, olarǵa aqsha salyp turǵan. Osy hattarda kóp aıtylatyn bir jaı, kimdi de bolsa tebirent­kendeı. Bir hatynda: “Názııadan hat aldym. Sirá, turmysy nashar sııaqty. Jaqyn jerden qarasyp turyńyz­dar” dese, ekinshi hatynda: “Názııa­dan hat alyp turamyn. Hal-jaıy máz emes kórinedi. Son­dyq­tan azdap járdem kórsetip tura­myn. Birinshi­den, buǵan Zýra, Kúláıim bizdi ala­lady dep renjip júrmesin. Olar­dyń hali Názııaǵa qaraǵanda táýir bolý kerek”, dep jazady. Bul da azamattyqtyń bir bıigi dersiń. Hattar bizdi Serikbaıdyń qat­ty jaralanǵan jerine de, 1944 jyldyń shildesine de alyp bara­dy. Vılnıýsti azat etý kezinde onyń qatty jaralan­ǵany sonsha­lyq, ol óziniń jeke zattaryn alýǵa da shamasy kelmeıdi. Keıin Serik­baıdyń maıdandasy Marııa oǵan onyń zattaryn Golshteın degen­men Máskeýge jóneltkende, jolda máshıne órtenip, sonda zat­tary joıylyp ketkenin habarlaıdy. Sol Vılnıýstegi oqıǵanyń keıin de jalǵasy boldy. Serik­baı Beısembaev 1960 jyly Vılnıýske Qazaqstan delega­sııa­syn bastap barǵanda, sol shaı­qasqa qatysqan­dardyń zıratyna da barady. Son­da qaza bolǵan óz komandıri Muha­medovtiń mola­syn taýyp, bul jaıynda Tájik­stanǵa, onyń urpaqtaryna hat ja­zyp, ákesiniń árýaǵymen tabystyrady. Serikbaı Beısembaev soǵys­tan keıin de óziniń maıdan­dastaryn umytqan emes. Olar­men hat aly­syp, túrli jıyn­darda, bas­­qosý­lar­da kez­desip te júrdi. Maıdan­dasy G.S.Dýganov bir hatynda: “Men senen – QazKSR ǴA korrespon­dent-múshesinen, ǵylym doktory, pro­fessordan habar al­dym. Bul jaq­sy­lyq qoı, sen úl­ken adamsyń, qarapaıym zeı­net­kerge hat jazýǵa ýaqyt taba­syń” deıdi. Bul soǵys bitken soń 30 jyl ótkende jazyl­ǵan hat. Ol keń baıtaq Keńes Odaǵy­nyń jer je­rin­degi dostary­men ómiriniń soń­­ǵy kúnderine deıin hat jazy­syp turdy. Al 1985 jyly Jeńistiń 40 jyldyǵyn toılaǵan kezde akade­mık Serikbaı Beısembaev 1-dárejeli Uly Otan soǵysy ordenimen marapattaldy. Sodan beri de shırek ǵasyr ýaqyt ótip ketipti-aý! Mamadııar JAQYP.