Tóbeden jaı túskendeı bolyp bastalǵan 1941 jylǵy soǵys elimizdiń qıyr soltústigindegi Maıbalyq aýylynyń da beıbit ómiriniń tas-talqanyn shyǵarǵan. Júz shaqty shańyraǵy bar shaǵyn aýyl tórt jyl ishinde maıdanǵa 150-den artyq jigit jiberipti. Olardyń jetpisten astamy qazaǵa ushyraǵan, al elge tiri oralǵandardyń shıregi – múgedekter. Eki-úsh ulynan aıyrylǵan, jalǵyzyn joǵaltqan ata-analar, jetim qalǵan balalar – sol kezdegi aýyldyń úırenshikti jaǵdaıy edi. Al qan maıdanda ot keshken jaýyngerlerdiń qıly taǵdyry kimge bolsyn oı salyp, taǵylym alǵyzary anyq.
Eki ólip, eki tirilgen
Otyzǵa kelip qalǵan Qoıshy Raqyshev 1942 jyldyń aqpanynda ásker qataryna alynady. Onyń atqyshtar polki kóp keshikpeı Kalının baǵytyndaǵy urystarǵa aralasyp ketedi. Jarty jylda tis qaqqan jaýyngerge aınalǵan Qoıshy jan alysyp, jan berisken qandy shaıqastarda talaı jaýdy jer jastandyryp, talaı joldasynan aıyryldy.
Alaıda taǵdyrdyń oǵan degen basty syny alda eken. Sol, 1942 jyldyń qarasha aıynyń bir kúnindegi shabýylda tanktiń artynan ilesip kele jatqan Qoıshynyń aıaǵyna oq tıedi. Jarasyn tańyp, súıretilip, qırap turǵan bir tanktiń astyn panalaıdy. Birneshe saǵat boıy qansyraǵan jaýyngerdiń kózine eshkim ilikpeıdi. Tek keshke qaraı tylǵa bara jatqan eki-úsh soldatqa «ala ket» degenimen, olar qaýyrt buıryqtary baryn aıtyp, óz jónderimen ketedi. Ishinde kórshi aýyldyń jigiti bolǵan soń, Qoıshy: «Jaraıdy, ólsem elge aıtyp barar», dep ózin-ózi jubatady. Biraq kórer jaryǵy bar eken – ábden álsiregen sátinde qıraǵan tankti keıin súırep áketýge basqa bir tank keledi. Tankshiler Qoıshyny tanktiń syrtyna jatqyzyp, gospıtalǵa jetkizedi.
Narkoz bererdiń aldynda dárigerdiń: «Ábden qansyrap qalypsyń, soldat, gangrena bastalypty, tizeden bıik kespese bolmaıdy», degenin biledi. Esin jınasa, ábden jaýrap qalypty. Dereý jan-jaǵyn sıpalap kórse – mańaıynda ólikterdiń sýyq deneleri jatyr eken. «E, meni de óldi dep qoımaǵa shyǵaryp tastaǵan eken ǵoı», dep bolǵan jaǵdaıdy túsingen ol syrtqa qarap aıǵaı salady. Birazdan keıin qaqpaq syqyrlap ashylyp, qolyna vıntovka ustaǵan mosqal jaýynger qorqa kiredi. «Qoryqpa, men tirimin», degendi estigen ol jaqyndap, Qoıshyǵa keshe jerlep úlgere almaǵan soń, ólgenderdi erteńge deıin osy qoımaǵa jınaǵanyn aıtyp, syrtqa júgire jóneledi. Birazdan keıin eki sanıtarka kelip, Qoıshyny zembilge salyp, qaıtadan gospıtalǵa jetkizedi. О́z kinásin bilgen jáne jaýapqa tartylam ba dep qoryqqan hırýrg ony erekshe kútedi.
Sóıtip 1943 jyly eline ózi jaıly «qara qaǵazdyń» sońynan tiri kelgen jigit jarymjanmyn dep úıde otyrǵan emes, «aǵash aıaq» bolsa da kolhozdyń, keıin sovhozdyń jumysynan zeınet jasy jetkenshe qalǵan joq.
Biraq Qoıshyǵa taǵy bir ómir synaǵy jazylǵan eken. 1972 jyly kólik apatyna túsip, jubaıy Kúlmáshtan aıyryldy. О́zi jylǵa jýyq aýrýhanada jatyp aman qalǵanymen, ekinshi aıaǵy da kesildi. Egde tartqan shaǵynda músápir jaǵdaıda bolsa da, qart maıdanger erjetip kele jatqan balalaryna uıytqy bola bilip, shańyraǵyn saqtap qaldy.
О́mirde eki ret ólip-tirilgendeı bolyp, múgedektiktiń taýqymetin de molynan tartqan aǵamyz kózin jumǵansha artynda úsh bala qaldyryp, nemerelerin súıgeni úshin taǵdyryna rızashylyǵyn aıtyp ketken eken. Sol urpaqtarynyń ómirdegi jetistikterin kórip 75 jasqa deıin ómir súrdi.
Bir kezde urys dalasynda qansyrap jatyp armandaǵan týǵan eliniń topyraǵy qart jaýyngerdiń máńgilik mekenine aınaldy.
Áje ósıeti
Qaýıa Qojahmetov nemeresin baýyryna basqan ájesi Qalımanyń erkesi bolypty. Ákesi Qojahmet te, anasy Zeınep te úlkendi syılap uldarynan boılaryn aýlaq ustapty. Ájesi bolsa, Qaýıany erekshe óbektep ósiripti.
Soǵys bastalysymen buryn fın naýqanyna qatysqan úlken aǵasy Maǵaýıa qaıtadan áskerge alynyp, maıdanǵa attanady. Keshikpeı onyń jolymen Qabdolǵanı men Maýıa aǵalary da soǵysqa ketedi. 1942 jyldyń kókteminde naýqastan qaıtqan ákesin jerlegen jıyrma bir jasar Qaýıaǵa da kezek keledi. Shańyraqtyń tiregi Qojahmetten aıyrylyp, nemeresin de qımaı kúızeliste júrgen Qalıma ájeı Qaýıa aýyldan attanarda batasyn berip: «Qulynym, jerdi úsh aınalsań da, qaıda barsań da elden topyraq buıyrsyn», dep kózine jas alady. Keıingi mehnatty jyldary ájesiniń osy sózi Qaýıanyń jadynan shyqpaıdy.
Atty ásker qataryndaǵy Qaýıa 1942 jyldyń 13 mamyrynda Harkov baǵytyndaǵy urysta jaralanady. Alasapyran ýaqytta jaralylar qamqorsyz qalyp, jergilikti turǵyndar tamaqtandyryp, kútedi. Qyzyl Armııa sheginip, 26 mamyrda gospıtaldaǵylardyń barlyǵy tutqynǵa túsedi. Olardy fashıster eshelonǵa qamap, Eýropanyń batys qıyrynan bir-aq shyǵarady. Baǵyna qaraı, birde qara jumysta júrgen olardy fransýz partızandary bosatyp, taýǵa ala ketedi. Barǵan jerleri – Fransııa men Ispanııanyń shekaralas aımaǵy, tarıhta belgili korol Genrıh Navarskııdiń týǵan jeri Po degen eldi meken eken. Sol jerde Qaýıa fransýzdardyń qarsylasý qozǵalysyna qatysyp, jaýdy jeńýge óz úlesin qosady. Sonda Lýıza atty fransýz qyzymen kóńil qosady, odan týǵan qyzynyń esimin óz anasynyń atymen Zeınep dep qoıady.
Soǵys bitken soń týǵan jerin, týys-baýyrlaryn, el-jurtyn saǵynǵan Qaýıanyń kóńili elde bolady. Keıin ájesiniń dúnıeden ótkenin estigende kóz jasyn tyıa almaı: «Ájemniń ósıetin oryndaımyn. Sol úshin nege bolsyn kónýge sheshimge keldim», degen eken.
Saǵynyshtan sarǵaıyp júrgen Qaýıanyń shetelde júrip qalýynyń negizgi sebebi – tutqynda bolǵandardy Keńes Odaǵynda aıamaı jazalap, sottap, lagerlerge qamaıdy degen úreıli habar jetken. Eki jyldaı júreksingenimen, aqyry ne bolsa da basyn tigýge sheshim qabyldaǵan Qaýıa 1947 jyly Qazaqstanǵa oralady. Fransýzdarmen birge fashıstermen soǵysqany eseptelse kerek, qýdalaý kórmeıdi.
Alaıda 1948 jyly Maıbalyq aýylynda esepshi bolyp júrgeninde azyq-túlik tapshylyǵynan qysylǵan jerlesterine dorbalap bıdaı berdi degen jalamen túrmege qamalady.
Qaýıa aǵamyz 87 jasynda dúnıeden ótkenshe týrashyl minezimen erekshelengen edi. 1959 jyly Roza esimdi aýyldas qyzben shańyraq quryp, artynda uldary qaldy.
Ahmetjan QÝANTAEV,
jýrnalıst
PETROPAVL