Qazaqstandyq unnyń basty ımporttaýshysy – Aýǵanstan. Bul faktor bıyl da ózgergen joq. Bıylǵy qańtar aıynda osy memleket bizden 17,4 mln dollarǵa 59,8 myń tonna un satyp alǵan. Eksporttyń qalǵan 29,8%-y TMD elderine tıesili. Al jumsaq bıdaı men qospa bıdaı eksporty 5,2 mln tonnaǵa jetken. Bul aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda 1,2%-ǵa kemise de, satylý quny 1,1 mlrd dollarǵa deıin ósip, 2019 jylǵa qaraǵanda 13,4%-ǵa joǵary boldy.
Sarapshylardyń sózinshe, bul – tek jańa jylǵa deıin tólengen kelisimsharttar nátıjesiniń kórsetkishteri. Al 2021 jyldyń astyǵy týraly qandaı kelisimder jasalatyny jóninde málimetter áli jarııalana qoıǵan joq. Demek bıyl qazaq unynyń dámin qandaı elder kóretini ázirshe belgisiz. Aýǵan naryǵy Qazaqstan unymen tolyqty da, pákistandyqtardy bul naryqtan yǵystyryp shyǵarǵany belgili. Biraq sarapshylar álemdik naryqta un baǵasy qymbattasa, Pákistannyń eksporttaýshylary qaıtadan na- ryqqa kirip, Qazaqstan ulǵaıtqan astyq mólsherin joǵaltýy múmkin ekenin aıtyp jatyr. Sebebi eksporttaýshy eldiń bir ǵana naryqqa táýeldi bolýy quptarlyq faktor emes.
Qazaqstannyń astyq óńdeýshiler odaǵynyń prezıdenti Evgenıı Gannyń aıtýynsha, un eksporty birneshe jyldan beri turaqty túrde tómendep keledi. Salaǵa eń birinshi soqqy astyqty tasymaldaý tarıfiniń kóterilýi bolǵanyn aıtqan sarapshy óz ónimin ótkizýdiń ózge jolyn óz betinshe izdestirýdi jáne Ortalyq Azııa naryǵyna erekshe nazar aýdarýdy usynady.
Ortalyq Azııa osyǵan deıin de qazaqstandyq un eksporttalyp júrgen naryq ekenin eske túsirgen E.Gan un men astyqtyń bir-birine básekeleske aınalyp shyǵýyna osy faktor sebep bolǵanyn aıtady. 2018 jyldyń qańtar aıyndaǵy kórsetkish boıynsha – 270,3 myń tonna, 2019 jyldyń qańtarynda – 164,3 myń tonna, 2020 jyldyń osy aıynda – 90,9 myń tonna, al bıylǵy qańtarda 68,4 myń tonna un eksporttalǵan. Osy derekterden baıqalǵandaı, 2016 jyldan bergi ýaqytta eksporttyń kólemi 4 esege azaıǵan.
E.Gannyń aıtýynsha, birneshe jyl buryn eksporttyq unnyń 75%-y О́zbekstanǵa ketetin. 2007 jyly Qazaqstan О́zbekstanǵa 157 myń tonna astyq jáne 732 myń tonna un eksporttassa, 2015 jyly 1 mln 405 myń tonna astyq pen 818 myń tonna un jibergen. 2015 jyldan bastap, kórshi elge bıdaı eksporty kólemi artyp, un eksporty sáıkesinshe kemip ketken. Sarapshylar bul jaǵdaıǵa О́zbekstannyń tarıfsiz shekteý sharalaryn keńinen qoldanǵany sebep bolǵanyn aıtyp otyr. Taratyp aıtsaq, naqty ónim qunyna 11% aksızdi salyq belgilengen. Tájikstan da osy jolmen júrip, un satyp alýdy qysqartyp, al bıdaı ımportyn ortasha eseppen jylyna 50 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtyp keledi. Tájikstan da ártúrli qosymsha qun salyǵyn belgiledi: unǵa – 18%, bıdaıǵa – 10%. Al Qyrǵyzstan ımporttalatyn bıdaıǵa salynatyn QQS-ty múldem alyp tastady.
Qazirgi kedergilerdi óz kúshimen eńserýge kásipkerlerdiń shamasy keler emes. Sebebi bıdaı-eksporttaýshylarymyz saýda-sattyqqa tarıftik emes shekteýler sharalaryn qoldana bastady. Bul máselelerdi retteý – memlekettik organdardyń mindeti. Qazaqstannyń eksporttyq saıasatyn damytatyn ýaqyt kelgenin aıtqan E.Gan memlekettiń eksportty qoldaý jáne damytý júıesinde bıdaı, un eksporty ustanymy barynsha aıqyn kórsetilýi tıis ekenin eskertti. Osy tetikter naqtylanbaǵandyqtan, undy ımporttaýshylar tarıfsiz retteý sharalaryn da qoldanyp keldi. Eger biz eksporttyq saıasatty sol elderdiń saıasatyna qaraı beıimdep otyrsaq, qoldanyp otyrǵan qatal saýda sharttaryna dál solaı jaýap bere alady ekenbiz.
«Un shyǵaratyn kásiporyndar kórshi elderdiń eksporttyq ónimderine qatysty ustanymyna yqpal ete almaıdy. Qazir osy segmentte tek Aýǵanstan baǵyty boıynsha túsim túsip jatyr. Aýǵanstan Qazaqstan úshin senimdi naryq emes ekenin sarapshylardyń bári aıtady. Pákistan da joǵary surypty bıdaı ósiredi. Aýǵanstannyń aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi eldiń ekporttyq áleýetin arttyrý jáne júk aınalymyn ulǵaıtý úshin óz aýmaǵynda arnaıy termınal salýdy josparlap otyr. Sońǵy jyldary Pákistannyń da bıdaı naryǵyndaǵy ustanymy ózgerdi. О́zbekstan da un óndirisine erekshe nazar aýdara bastady. Munyń barlyǵy bizdi beıqam otyrýdan saqtandyrýy tıis», dedi E.Gan.
Sondaı-aq ol «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdep, eksportqa shyǵarý týraly bir aýyz sóz joq ekenin aıtady. «Bizge bıdaı lobbıleriniń eksporttyq tábetin shektep, qaıta óńdeý kásiporyndarynyń sanyn kóbeıtý kerek. Un eksporty máselesi birinshi orynǵa qoıylýy tıis. Bıdaıǵa jáne ony óńdeýge qatysty kóp másele Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń quziretine kirmeıdi. Bizge eksportty úılestirý ortalyǵy qajet. Qazaqstan ekonomıkasynyń basym bóligi shıkizatty salaǵa baǵyttalǵan. Sondyqtan mundaı ortalyqty qurýdy keshiktirýge bolmaıdy», dedi odaq jetekshisi.
Qazaqstan álemdik astyq saýdasy naryǵynda úzdik elderdiń qatarynda bolǵanymen, ishki paıda túsimi jaǵynan alda emes. Sebebi álemdik bıdaı naryǵyndaǵy jaǵdaı Qazaqstannyń uny men bıdaıynyń baǵasy eginniń bitik bolýyna baılanysty bolyp turǵan joq. «Biz álemdik deńgeıdegi oıynshy emespiz. Sondyqtan bıdaı eksportyn un eksportymen qatar júrgizý kerek. О́zbekterdiń qazaq bıdaıyna qatysty tarıfti tómendetýin qazaq Úkimeti nazarǵa alǵan joq», dedi E.Gan.
«Mýtlý» un tartý kompanııasynyń dırektory Dos-Muqasan Táýkebaev astyqtyń árbir tonnasyn ósirý úshin memleket qanshama dotasııa men sýbsıdııa beretinin, jıyntyǵy mıllıardtaǵan teńgeden asyp ketetinin eske túsirdi. Bıdaı naryǵy tuqymnan bastap aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn, hımıkattarǵa deıin sýbsıdııalanady. Biraq bıdaı qaıta óńdelmeı, shıkizat túrinde kórshi elderge eksporttalady. Osydan onshaqty jyl buryn ǵana ishki suranysynyń 95 paıyzyn Qazaqstannyń unymen jabatyn Tájikstan da qazir qazaq bıdaıynyń kúshimen ishki naryqtaǵy unǵa degen qajettiligin jaýyp otyr. Jumsaq bıdaı men qospa bıdaı eksportyn tejep, ornyna tek osydan tartylǵan un ǵana satatyn bolsaq, utatynymyz anyq. Sebebi О́zbekstan men Tájikstanda ósetin bıdaı qazaq bıdaıymen básekeles bola almaıdy. Sondyqtan sarapshylardyń qazaq unynyń eki elge eksporttalýyn retteıtin memleketaralyq arnaıy zańnamalyq quqyǵy bar kelisimshart kerek degen pikirin qaperge alatyn kez keldi. «Álemdik astyq naryǵy áldeqashan bóliske túsip qoıǵany belgili. Irgemizdegi ózbek ekonomıkasy shıkizattyq baǵyttan bas tartyp, daıyn ónimder ekonomıkasyna den qoıdy. Muny ózbek unymen kórshi elderdiń naryǵyna shyǵa bastaǵanynan baıqaımyz. О́zbekstannyń tabıǵaty joǵary surypty bıdaı ósirýge qolaısyz. Demek, kórshi elge qazaq bıdaıyn eksporttaýdan ózge jol joq. Halyqaralyq kelisimder boıynsha bıdaı eksporttaýdy shekteı almaımyz. Eger bıdaı eksportyna baj salyǵyn kótersek, jan-jaǵymyz bıdaıǵa emes, unymyzǵa den qoıady. Aldaǵy ýaqytta bıdaı naryǵynda taǵy da shıkizat eksporttaýshysyna aınalmaýdyń jalǵyz joly astyq eksportyna baj salyǵyn kóterý», deıdi sarapshy.
Osy rette DSU múshesi retinde shıkizat eksportyna tyıym salýǵa quqyǵymyz joq bolsa da, Reseıdiń úlgisinde EAEO-ǵa kirmeıtin elderge bıdaıǵa eksporttyq baj salyǵyn engizýge quqymyz bar. D.Táýkebaev baj salymy Reseı bıýdjetine qarjy túsirip jatqanyn aıtty. Mundaı tásil adal básekelestik týdyrady. Sarapshy bizge de osyndaı qadamdarǵa barý qajettigin, basqa joldyń qalmaǵanyn qaperge saldy. Sebebi О́zbekstannyń Qazaqstannyń ótkizý naryǵyn ózine tartyp alýyna jaǵdaı týǵyzatyn faktor jetkilikti. Aıtalyq, elektr energııasynyń ortasha kılovaty Qazaqstanda – 25 teńge, al О́zbekstanda odan úsh esedeı arzan – 8 teńge. Qazaqstanda 7 jylǵa beriletin nesıeniń jyldyq mólsherlemesi 14%-dy, О́zbekstanda – 15 jylǵa 4%-dy quraıdy. Qazaqstandaǵy un tartý keshenderiniń kópshiligi eldiń soltústiginde nemese ortalyq bóliginde ornalasqan. Jylytý maýsymy – 9 aı, bul – úlken kommýnaldyq shyǵyn. «Aýǵanstanǵa bıdaı jetkizý kezinde О́zbekstan aýmaǵynan ótemiz, bir tonna un úshin 53 dollar tóleımiz. Al ózbek un óndirýshileri ishki tarıfti paıdalanyp 22 dollar tóleıdi. Bizdiń jetkizgen unymyz ózbek aǵaıyndarmen salystyrǵan kezde qymbat bolyp shyǵady da, qazaq bıdaıynan daıyndalǵan ózbek unynyń bási basym bolyp shyǵa keledi», dedi D.Táýkebaev.
Sarapshy osy rette О́zbekstanda da, Aýǵanstanda da un tartatyn dıirmenderdiń sany ósip kele jatqanyn jetkizdi. 2018 jyly bizdiń el kóleminde 350 un dıirmeni bolsa, qazir 260 dıirmen qalǵan. Qalǵandary ózderin bankrot dep jarııalaǵan. D.Táýkebaevtyń pikirinshe, bizdi bul tyǵyryqtan bıdaı eksportyna baj salyǵyn salý ǵana qutqaratyn kórinedi. Mundaı jaǵdaıda jumysy toqtap qalǵan dıirmender jumys istep, qosymsha jumys oryndary ashylady. Barlyq memleket eń aldymen otandyq ónim óndirýshilerge basymdyq beredi. Qazir 1 tonna astyq – 215 dollar, al unnyń tonnasy – 350 dollar. «Undy satý arqyly biz shetelge valıýta túsimin shıkizat saýdasyna qaraǵanda 1,5 ese kóp qamtamasyz etemiz. Sonymen qatar, úsh adam bir tonna astyqty shetelge jóneltýge jetkilikti. Unǵa keletin bolsaq, tizbekte 150 adam jumys isteıdi. Naryqta un tartý keshenderi kóp bolsa, jemshóp bazasy – astyq qaldyqtary da kóbirek bolady. Et pen ferma qojalyqtarynyń basqa da ónimderiniń baǵasy osyǵan baılanysty. Qazir 1 kılo kebek – 66-67 teńge. Sebebi un tartý kompanııalary azaıyp ketti. Kásiporyndardyń 80%-y toqtap tur», deıdi D.Táýkebaev.
Birer jyldan beri qazaq unynyń Qytaıǵa eksporttala bastaǵany týraly resmı aqparattar jarııalana bastady. 2020 jyldyń kúzinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarov 18 mln tonna astyq jınaý josparlanǵanyn, onyń 7-8 mln tonnasyn shetelge shyǵarý kózdelgenin, ádettegi eksporttaýshy elderden bólek, Qytaıǵa eksport kólemi artatynyn, eksport boıynsha negizgi seriktes elder О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Aýǵanstan, Iranmen birge, Qytaıǵa astyq pen un eksporty kólemin arttyrý josparlanyp otyrǵanyn aıtqan-dy.
Qytaı naryǵy un eksporty úshin qosymsha tynys alýǵa múmkindik beretinin aıtqan D.Táýkebaev onda ózge elden keletin ónimge kedendik salyq tólemi qymbat ekenin de qaperge saldy. Qytaıda unǵa 65% kedendik baj salyǵy salynady. Sonymen qatar, Qytaıda QQS taǵy bar, onyń kólemi – 11% nemese 35 dollar. Jalpy, shekarada bizdiń qazaq uny 563 dollarǵa deıin kóteriledi. Baqylaý organdarynyń qyzmeti úshin ár tonnasyna 5 dollar qosylady. Túsirý-tıeý jáne basqa da qosymsha shyǵyndardy qosa eseptegende, bizdiń un shekarada eki ese qymbattaıdy. Ári qaraı ishki Qytaı naryǵyna jetý, logıstıkalyq shyǵyndar úshin kem degende taǵy 100 dollar ketedi. Sodan keıingi basqa ústeme baǵa jáne sońǵy satyp alýshyǵa qazaqstandyq unnyń tonnasy 900 dollar turady.
Undy Qytaıǵa eksporttaýdaǵy kedergiler joıylsa, onda jumys istemeıtin dıirmender jumys isteı bastaıtynyn aıtqan sarapshy mundaı jaǵdaıda Qazaqstan qazirgideı 2-3 mln emes, jylyna 10-15 mln tonna bıdaı óńdeı alatynyn aıtty. Mysaly, Qytaıǵa un tasymaldaý Aýǵanstanǵa jetkizýmen salystyrǵanda arzan. «Alaıda Qytaıdyń sapa boıynsha qatań talaptary bar. Joǵary surypty unnyń aqtyǵy keminde 74% bolýy tıis. Bizdiń eshqaısymyzda mundaı parametrler joq, biz birinshi surypty satamyz, onyń aqtyǵy – 69%» deıdi, D.Táýkebaev.
2020 jyly pandemııaǵa baılanysty toqtap qalǵan un eksporty jyl sońynda qaıta jandana bastady. Biraq bul joly Qytaı jaǵy un eksportynda barlyq saqtyq sharasyn qoldanýǵa májbúr bolyp otyr. Tarqatyp aıtqanda, unnyń qandaı jaǵdaıda tarttyrylatynyn, qaptalatynyn jáne vagondarǵa qalaı tıeletinin beınejazbaǵa túsirip, Qytaıǵa jiberýdi mindettep otyr. Qazaq jerinde túsirilgen beınejazba komıssııanyń tekserisinen ótken soń ǵana ishki naryqqa jiberiletin kórinedi. D.Táýkebaev qazaqstandyq un álemdik naryqta suranysqa ıe ekenine senimdi. Sebebi bizdiń unnyń quramynda aqýyz kóp – 12,5%, jelimtegi 23-30%-ǵa deıin barady. Gendik-modı-fıkasııalanǵan qospalardan ada.
Naryqty barlaý barysynda Qytaı boıynsha taldaý jasaǵanyn aıtqan sarapshy atalǵan el turǵyndarynyń 20 paıyzy óte aýqatty adamdar ekenin, olar saý urpaq ósirgisi keletinin, sondyqtan GMO men qospalary bar taǵamnan barynsha bas tartýǵa tyrysatynyn aıtty. Mundaı jaǵdaıda birinshi kezekte gendik modıfıkasııadan taza qazaq unyna basymdyq berileri daýsyz. Sebebi Qytaıda sońǵy jyldary túrik dámhanalary kóptep ashyla bastady. «Biz birneshe ret Úkimetke Qytaı naryǵyndaǵy jaǵdaıdy sheshýge kómektesý týraly ótinish bildirdik. Biz kórshi elmiz jáne Qytaı bizge óz taýarlarynyń úlken kólemin ákeledi. Biraq biz olardyń taýarlaryna 65% kóleminde kedendik baj salyǵy salynady dep oılamaımyz. Qazaqstandyq bıdaıdyń 1 kılogramy da shıkizat kúıinde syrtqa shyǵarylǵanyn qalamaımyz. Un, makaron ónimderin jáne basqa naryqqa qosymsha quny joǵary daıyn ónim túrlerin satý qajet», dep túıindedi D.Táýkebaev.