Bıyl elimiz eleýli belesti eńserip otyr. Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy merekesi – órkendeý men óristeýdiń aıqyn kórsetkishi retinde qol jetkizgen tabysty ekshep, bolashaqty baǵdarlaýdyń da mereıli nyshany ekeni anyq. Eńbek pen birlikke negizdelgen damý jolynda óńirlerdiń qosqan úlesi orasan. Bul úrdiste ulan-ǵaıyr aımaq – Almaty oblysynyń da qomaqty sybaǵasy bar. Osy oraıda Jetisý ólkesiniń áleýmettik, ekonomıkalyq damýy men rýhanı ómirindegi serpilisi jaıynda naqty esep Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetiniń alańynda ótken kezdesýde berildi. Aımaq basshysy Amandyq Batalov óńirde atqarylǵan isterdi tarazylaı kele, ár sala boıynsha naqty ósim kórsetkishine de toqtaldy.
– Bıyl el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy. Eleýli merekege el ishi eńbekpen de, birlikpen de aıtýly úles qosyp otyr. Sondaı-aq bıyl bizdiń oblys úshin taǵy bir eleýli kezeń – Elbasynyń Almaty oblysynyń ortalyǵyn Taldyqorǵan qalasyna kóshirý týraly sheshim qabyldaǵanyna 20 jyl toldy. Iаǵnı Jetisý jurty úshin bıyl qos mereke. Osy oraıda oblystyń jaı-kúıi, aldaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damý josparlary týraly nyq senimmen aıtýǵa bolady. Búginde indet saldarynan týyndaǵan daǵdarysqa qaramastan, aımaqta turaqty damý prınsıpteriniń basymdyǵy saqtaldy. Oblysta ótken 4 aıda barlyq negizgi salalarda ósim qamtamasyz etildi. Máselen, ónerkásip óndirisiniń kólemi 15,3 paıyzǵa, qurylys jumystary – 4,2 paıyzǵa, saýda – 3,7 paıyzǵa, aýyl sharýashylyǵy 0,5 paıyzǵa ósti. Al memlekettik bıýdjet túsimi 220 mlrd teńgeni qurady jáne bul ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda shamamen 1,5 esege artyp otyr, – dedi jýrnalıstermen kezdesýde A.Batalov.
Aımaq ekonomıkasynyń tabysty bolýyna óndiris pen aýyl sharýashylyǵyna quıylǵan ınvestısııa kóleminiń artýy serpin berýde. Atap aıtqanda, qazirge deıin oblys ekonomıkasyna 127 mlrd teńge ınvestısııa tartylyp, ósim kórsetkishi 1,6 paıyzǵa jetken. Al jyl sońyna qaraı quıylǵan ınvestısııa kólemi 811 mlrd teńge deńgeıinde bolady dep kútilýde. Jalpy, 2025 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimdegi ınvestısııa kólemin 30 paıyzǵa deıin ulǵaıtý mindeti tur eken. Osy maqsatta 45 myń jumys orny ashylatyn, jalpy quny 5,4 trln teńge bolatyn 562 jobanyń ınvestısııalyq portfeli qalyptastyrylǵan. Sonyń ishinde qazir 327 joba iske asyrylýda, olar turaqty ınvestısııa legin qamtamasyz etedi. Osy tizimde 9 transulttyq kompanııa bar. Búginde olardyń ekonomıkaǵa salǵan qarjysy oblystyń damýyna eleýli úlesin qosyp otyr. Máselen, jumys istep turǵan «Marven Fýd», «Lýkoıl», «Willo» kásiporyndary men bıyl iske qosylǵan «Alasem» sement zaýyty jáne «Fıd Mılls» qurama jem zaýyty óndiristerine quıylǵan ınvestısııanyń jalpy kólemi 165 mlrd teńgeni quraıdy. Aldaǵy ýaqytta transulttyq kompanııalardyń taǵy 5 jobasy iske qosylyp, olardyń ónerkásip óndirisiniń jalpy kólemindegi úlesi 25 paıyzǵa jetpek.
Jalpy, qazir oblysta azyq-túlik, sýsyn, elektr quraldary, daıyn metall buıymdary, farmasevtıka men qurylys ındýstrııasy óndirisinde turaqty ósim baıqalady. Jyl sońyna qaraı ónerkásip ónimderiniń qarjylaı kólemi 1,2 trln teńgege jetedi degen boljam bar. Onyń ishinde shıkizattyq emes eksport úlesi de 6 paıyzǵa ósip, ózindik quny 400 mln AQSh dollaryn quraıdy. Al agroónerkásip kesheni boıynsha 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan Ulttyq joba sheńberinde et, jemis-jıdek, kókónis, qant, sút ónimderi, dándi jáne maıly daqyldardy óndirý men óńdeý boıynsha jeti iri ekojúıe qalyptastyrý josparlanǵan. Iаǵnı 1,3 mln bas iri qara, 4,5 mln bas qoı-eshki, 1 mln gektarǵa jýyq egis alqaby bar óńirdiń áleýetin eskersek, Jetisý óńiri osy jobanyń eń belsendi qatysýshysynyń biri bolatyny sózsiz. Onyń negizi qazirden bar. Mysaly, qant óndiretin eki zaýyt jumys istep tur, endi Alakól jáne Qarabulaq qant zaýyttaryn qalpyna keltirý josparlanýda. Osylaısha, oblys egistik alqap aýmaǵyn 35 myń gektarǵa ulǵaıtý arqyly qant qyzylshasy kólemin 2 mln tonnaǵa deıin jetkizý mindetin júzege asyrmaq.
– Oblysta et óńdeý qýaty 30 myń tonnaǵa deıin jetetin «Jetisý qoı» jobasyn júzege asyrýdy bastadyq. Búginde barlyq uıymdastyrý máseleleri sheshildi, ınjenerlik ınfraqurylym qurylysyna qarjy bólindi. Investor zaýytty jobalaýdy bastady. Munan bólek, 500 myń basqa deıin sıyr etin óndiretin «Taıson Fýds» jobasy týraly da osyny aıtýǵa bolady. Iri qara etin óńdeıtin zaýyt salatyn jer ýchaskesi bólindi. Agroónerkásip kesheni týraly aıtqanda, ótken jyly iske qosylǵan, táýligine 160 mln dana jumyrtqa óndiretin «NaýryzAgro» seriktestigi men 29 myń tonna qus etin daıyndaıtyn «OTAN GreenFood» fabrıkasyn mysalǵa alýǵa bolady. Al bıyl taǵy eki óndiris iske qosyldy. Buıyrsa, otandyq tutyný naryǵyna qýaty 37 myń tonna et óndiretin «Prıma qus» jáne jylyna 160 mln dana jumyrtqa men 120 myń tonna broıler etin óndiretin «Aitas KZ» fabrıkasynyń ónimderi jol tartpaq. Jalpy, jyl qorytyndysy boıynsha aýyl sharýashylyǵyndaǵy jalpy ónim kólemi 1 trln teńgeden asady, onyń ishinde ónim eksporty 220 mln AQSh dollaryna jetedi degen senim bar, – dedi oblys ákimi.
О́ńir damýynda shaǵyn jáne orta bıznes salasynyń alatyn orny erekshe. Qazir bul baǵytta 125 myń birlik nysan jumys isteýde. Sala boıynsha eńbekpen qamtylǵandardyń sany 275 myń adamǵa jetti. О́ndirilgen ónim men kórsetilgen qyzmet kólemi 11 paıyzǵa ósip, qarjylaı quny 1,8 trln teńgeni qurady. Al shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki jalpy ónimdegi úlesi 34 paıyzdan asqan.
– Bul baǵyttaǵy jumysqa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasy boıynsha qolǵa alynǵan salyqtyq jeńildikter, jalǵa alý tólemderinen bosatý túrindegi sharalar oń yqpalyn tıgizdi. Mysal retinde aıtsam, jyldyń basynda Taldyqorǵan qalasynda az qamtylǵan jáne kópbalaly analardy jumysqa tartý maqsatynda tigin sehy ashyldy. «Jetisý» áleýmettik korporasııasy arqyly sehqa oryn taýyp, kúrdeli jóndeýden ótkizip, lızıngke qural-jabdyqtar satyp áperdik. Qazir bul shaǵyn fabrıkada 17 áıel jumys istep jatyr, olardyń 12-si «Eńbek» baǵdarlamasymen oqydy. Mundaı mysaldar bizde az emes, osyndaı usynys pen bastamalardy árqashan qoldaımyz. Bıyl «Bıznestiń jol kartasy», «Eńbek» baǵdarlamalary men «Jetisý» óńirlik qarjylandyrý baǵdarlamasy aıasynda qarjylandyrý kólemi 21 mlrd teńgege deıin artty. 2 myńǵa jýyq sýbektige memlekettik qoldaý kórsetiledi, 13 myń jumys orny qurylyp, saqtalady. Oblysta 430 nysan Ashyq qosymshasymen jumys isteıdi, bul servısti táýligine orta eseppen 3 myń adam qoldanady. Jalpy, osy qabyldanyp jatqan sharalar kásipkerlerdiń burynǵy jumys yrǵaǵyna kóshýine múmkindik beredi dep senemiz, – dedi bul jaıynda A.Batalov.
Qýanyshtysy, Jetisýdyń qurylys salasynda karantın shekteýlerine qaramastan, jumys qarqyny báseńdegen joq. Bul shaǵyn jáne orta bıznes nysandarynyń jabylýy saldarynan ornynan bosap qalǵan kóptegen azamatty qurylys salasynda jumyspen qamtýǵa jol ashyp otyr eken. Máselen, «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» sheńberinde Almaty oblysynda 105 mlrd teńge bólinip, oǵan 20 myń jumys orny qurylǵan 1051 joba júzege asyrylýda. Byltyr oblys boıynsha 60 myń jumys orny qurylǵan bolatyn.
Qurylys demekshi, aımaqta «Nurly jer» baǵdarlamasyn júzege asyrý jalǵasýda. Bıyl 1 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berý josparlanǵan eken. Búginde 2603 páterlik 521 turǵyn úı salynýda, onyń ishinde 1212 kópbalaly otbasy baspanaly bolmaqshy. Sonymen qatar jeńildikter qarastyrylǵan «7-20-25», «Baqytty otbasy» jáne «Shańyraq 5-10-20» baǵdarlamalarymen de 1 986 otbasy páterge qol jetkizbek.
– Biz aımaqty gazdandyrý baǵytynda da aýqymdy jumys atqaryp kelemiz. О́tken jyly oblys turǵyndarynyń 59 paıyzyna gazǵa qosylý múmkindigi jasaldy, ıaǵnı 1,2 mln adam tabıǵı otyn tutynýǵa qol jetkizdi. Bıyl taǵy 23 eldi meken gazǵa qosylmaq, al gazdandyrý úlesi 61 paıyz bolmaq. Shalǵaı aýdandardy gazdandyrý úshin «Taldyqorǵan – Úsharal», «Shelek – Kegen» magıstraldy gaz qubyry qurylysynyń jobalyq-smetalyq qujattamasyn aıaqtaımyz. Qurylys jumystary kelesi jyldan bastalady, – dedi oblystaǵy kógildir otynmen qamtý jaıyn tilge tıek etken ákim.
Aıtpaqshy, Almaty oblysy ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtý deńgeıi boıynsha respýblıkada aldyńǵy qatarda tur. Iаǵnı bul baǵyttaǵy jumys 98,3 paıyzǵa oryndalyp, 678 eldi meken taza aýyz sýǵa qol jetkizgen. Bıyl da 7 aýylǵa sý qubyry tartylyp, qamtý kórsetkishi 99,5 paıyzǵa artpaq. Aýyz sýmen qamtylǵan aýyl sany 685 eldi mekenge jetedi. Iаǵnı óńirde sý qubyry joq 48 aýyl ǵana qalady.
Jetisýda jyldan-jylǵa jol sapasy da jaqsaryp keledi. Qazir jaqsy jáne qanaǵattanarlyq jaǵdaıdaǵy jergilikti mańyzdaǵy joldardyń deńgeıi – 84 paıyz shamasynda. Bıyl 385 eldi mekende oblystyq mańyzdaǵy jáne aýylishilik 332 shaqyrym jol jóndeledi. Oǵan 33 mlrd teńge bólindi.
– Ekonomıkanyń turaqty ósimi, ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrý jáne qabyldanǵan áleýmettik qoldaý sharalary halyqtyń tabys deńgeıin saqtap qalýǵa, jumyssyzdyqtyń beleń almaýyna múmkindik berdi. Bıyl jumyspen qamtýdyń belsendi sharalaryna 60 myń jumyssyz jáne ózin ózi jumyspen qamtyǵan azamattar tartylady. Jalpy somasy 28,5 mlrd teńge bolatyn áleýmettik kómekti 345 myń adam alady, sonyń ishinde 25 myń otbasy ataýly áleýmettik kómek alady, 77 myń bala memlekettik áleýmettik paketpen qamtylady, – dedi óńirdiń áleýmettik jaǵdaıy jaıynda A.Batalov.
Osy jerde oblys dárigerleriniń juqpaly indetpen kúresi jóninde aıta ketken oryndy. Jalpy, aımaqta densaýlyq saqtaý salasyna 2020-2021 jyl aralyǵynda jergilikti bıýdjetten 14 mlrd teńge bólingen. Bul qarjy negizinen koronavırýspen kúreske baǵyttalyp otyr. Bólingen qarjyǵa 3 tomograf, 18 rentgen-apparat, 219 IVL, 180 jedel járdem mashınasy, 12 jyljymaly medısınalyq keshen satyp alyndy. Sonyń nátıjesinde medısınalyq qural-jabdyqtarmen jáne sanıtarlyq avtokólikpen qamtamasyz etý deńgeıi 90 paıyzǵa jetti. Mysaly, Taldyqorǵan qalasynda qysqa merzimde 200 oryndyq modýldi ınfeksııalyq aýrýhana salyndy. Al medısınalyq qyzmettiń qoljetimdi bolýy jáne 2025 jylǵa deıin shalǵaı eldi mekenderdi de tolyq qamtý úshin 109 nysan salý kózdelip otyr. Onyń ishinde 23 nysannyń qurylysy bıyl aıaqtalady.
Aıtpaqshy, óńirde buqaralyq sporttyń damýyna da erekshe kóńil bólinip otyr. Ár aýdan men aýylda turǵyndardyń salamatty ómir saltyn ustanýyna tolyq jaǵdaı jasalǵan. Onyń bir kórinisin jańadan ashylyp jatqan sport, saýyqtyrý keshenderiniń sanynan da baıqaýǵa bolady.
Mysalǵa, kúni keshe ǵana Kóksý aýdany Balpyq bı aýylynda zamanaýı sport kesheni ashyldy. El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy merekesine oraı paıdalanýǵa berilgen sporttyq nysan tolyqtaı qajetti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen. Eńseli ǵımaratty salýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 673 mln teńge qarjy bólingen. Ǵımarat 3 myń sharshy metr jerdi alyp jatyr. Keshende endi aýyl jastary sporttyń 12 túri boıynsha jattyǵatyn bolady. Sonymen qatar kórermenderge arnalǵan 180 adamdyq oryn bar. Jańa nysannyń ashylýyna baılanysty 32 turaqty jumys orny da qurylyp otyr.
Zamanaýı standarttarǵa saı salynǵan dene shynyqtyrý-saýyqtyrý ortalyǵy kúnine júzdegen adamdy qabyldaýǵa qaýqarly. Munda voleıbol, basketbol, shaǵyn fýtbolǵa arnalǵan zaldar jáne jattyǵý bólmesi bar. Múmkindigi shekteýli jandar úshin de sportpen aınalysýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan eken.
Sondaı-aq mektep salý isi qyzý júrip jatqan óńirdiń biri retinde Almaty oblysynyń aty ozyp tur. Bıyl 28 mekteptiń qurylysy josparlansa, onyń 19-y óńirdegi úsh aýysymda oqý máselesin sheshpekshi. Qazirdiń ózinde 7 mektep iske qosyldy, sonyń 4-eýi úsh aýysymdy mektepterdiń ornyna paıdalanýǵa berildi.
– Bıyl oblystyń bilim berý salasyndaǵy pedagogterge, oqýshylar men stýdentterge qashyqtan oqý men jumys isteý tehnologııalaryn meńgerýge týra keldi. Biz oblys boıynsha 81 myń kompıýter satyp alýǵa 12,3 mlrd teńge bóldik, 24 myń mektep kompıýteri muqtajdarǵa ýaqytsha paıdalanýǵa berildi. Demeýshiler qarjysy esebinen qosymsha 2110 birlik uıymdyq tehnıka berildi. Sol sııaqty 3 pen 6 jas aralyǵyndaǵy balalardy mektepke deıingi mekemelermen qamtý deńgeıi 98 paıyzǵa jetkenin maqtanyshpen aıta alamyz. Bolashaqta taǵy 166 balabaqsha ashý josparda tur. 2022 jyly bul kórsetkish 100 paıyz bolady, – dedi Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetiniń alańynda ótken kezdesýde aımaq basshysy A.Batalov.