Áıgili jazýshy Tólen Ábdiktiń «Oń qol» degen shyǵarmasy bar. Qalamger Alma degen qyzdyń taǵdyry arqyly kúrdeli máseleni kótere otyryp, kóp jaǵdaıda adamnyń óz oıy men áreketi ózine dushpan ekenin jetkizedi. Adamnyń bolmysynda buǵyp jatqan alapat sezim kezi kelgende atoılap alǵa shyǵyp, aqyrynda pendeni erkinen aıyrýy múmkin. Qoǵamda oryn alyp jatqan keıbir qaıǵyly jaǵdaılardyń negizi de adamnyń ózin ózi túsinbeýiniń saldarynan bolady.
Qazirgi kezde qoǵamda adamdardyń arasynda óz ózine qol salý jıilep barady. Bul qaýipti qubylys, ásirese jastardyń arasynda jıi kezdesedi. Qıt etse qyl arqanǵa qylǵynyp qalýǵa, tóbeden ózin tastap jiberýge, bolmasa adamnyń oıyna alýdyń ózi aýyr basqa da jaǵdaılarǵa barýǵa atústi sheshim qabyldaı salady. Sonyń saldarynan qanshama otbasy qaıǵydan qan jutty. Adam balasy úshin eń qymbat, baǵa jetpes baılyq degen ómirdiń ózin áp-sátte qıyp jiberý túk bolmaı qalǵandaı.
О́mirdiń túrli soqpaqtary adamdy ár qıyrǵa salady ǵoı. Taǵdyrdyń da, sáttiń de jas tańdamaıtynyn eskersek, jalǵanda jumyr basty pendeniń basynda árqıly jaǵdaı bolýy múmkin. Psıhologter, ásirese jasóspirimderdiń mundaı qadamǵa sol qıyndyqtardan qutylý úshin baratynyn aıtady. Biraq talaı ret bul másele kóterilse de, ózin ózi óltirýden qutylýdyń joly tabylmaı otyr.
Jambyl óńirinde de sýısıd máselesi ózekti bolyp tur. «Búgingi tańda jasóspirimderdiń óz ózine qol jumsaý áreketteri jıi kezdesýde. О́kinishke qaraı onyń kóbi bala ólimimen aıaqtalady. Sýısıdtik belsendilik 14-15 jastan bastap jasóspirimder arasynda kúrt artady. Al 16-19 jas aralyǵynda barynsha jıi oryn alady. Aǵymdaǵy jyldyń tórt aıynda oblys boıynsha sýısıd jaǵdaılarynyń 42,8 paıyzǵa tómendeýi tirkeldi. Oqıǵa jetiden tórtke deıin azaıǵan. Bıyl sáýir aıynda orta bilim berý mekemelerinde úsh qyz ben bir ul bala óz ózine qol jumsaýǵa áreket jasaǵan. Jasóspirimderdiń óz ózine qol jumsaýyn azaıtý jáne oǵan jol bermeý maqsatynda oblystyq Polısııa departamenti Jergilikti polısııa qyzmeti basqarmasynyń ıývenaldyq polısııa qyzmetkerleri prokýratýramen, oblystyq bilim jáne densaýlyq saqtaý basqarmalarymen, úkimettik emes uıymdarmen, sondaı-aq ózge de múddeli organdarmen birlesip, jyl basynan beri 272 aldyn alý is-sharasyn ótkizdi», deıdi oblystyq Polısııa departamenti Jergilikti polısııa qyzmeti basqarmasynyń bastyǵy Rahymberdi Áshkeev. Ol sýısıdtiń aldyn alý máselesinde balalardyń zańdy ókilderine basty nazar aýdaratynyn aıtty. Bul rette ata-analardyń balalarymen senimdi túrde sóılesý, balalarǵa múmkindiginshe jaqyn bolýǵa tyrysý, balanyń bos ýaqytyna jáne kún tártibin saqtaýǵa nazar aýdarý da mańyzdy. Al oblys boıynsha Bilim salasyndaǵy sapany qamtamasyz etý departamenti basshysynyń orynbasary Jasulan Atenovtiń aıtýynsha, bıylǵy jyldyń bes aıynda balalarǵa qatysty 21 oqıǵa oryn alǵan. Onyń ishinde 2 jaǵdaı ózine ózi qol jumsaýǵa talpyný, bireýi ózine ózi qol jumsaý, 6 oqıǵa úıden ketip qalý sııaqty keleńsizdikter bar. Sol sııaqty, 12 basqa oqıǵa tirkelgen. О́kinishke qaraı 4 bala qaıtys bolǵan. Qazirgi kezde barlyq másele túsindirilip, qoǵam bolyp onyń aldyn alyp jatqanymen, báribir mundaı qaýipti qubylystyń qarqyny basylar emes.
Jalpy, ózin ózi óltirý – qazaqtyń ejelgi babatanymyna da, dinge de jat dúnıe. Bul rette árbir adam óziniń ómirin, ómirindegi bolyp jatqan barlyq qubylysty aqyl tarazysyna salyp, sodan oń qorytyndy shyǵara bilgeni abzal. Osy oraıda, Qazaqstan Musylmandary dinı basqarmasynyń oblys boıynsha ókili, oblystyq ortalyq «Hıbatýlla Tarazı» meshitiniń bas ımamy Beıbit Myrzageldıev atalǵan másele týrasynda óz pikirin bildirdi. «Jasóspirimder arasynda óz ózine qol jumsaý tyıylmaı tur. Oǵan aparatyn joldardy biz ata-ananyń balamen arasyndaǵy qarym-qatynasynan izdep kórýimiz kerek. Qazir ata-ana basqa álemde, bala basqa álemde júredi. Arada baılanys joq. Mine, osydan kelip bala ózin qoǵamnan alshaqtap, jalǵyz qaldym dep oılaıdy. Mektepter men joǵary oqý oryndarynda da muǵalim men balanyń arasynda resmı baılanys qana bar. Osyny kórgen balada «teńsizdik», «ádiletsizdik» degen oı qalyptasady. О́ziniń oıyn tolyq jetkize bilmegen bala ýaqyt óte kele, oqshaýlana beredi. О́mirinde qıyndyqqa túsken adamǵa Alla Taǵala jol kórsetip, «Iýnýs» súresiniń 57-aıatynda «Ýa, adamdar! Shúbásiz senderge Rabbylaryńnan nasıhat, kókirektegi dertterge shıpa ári múminder úshin týra jol men raqym bolǵan Islam men Quran keldi», deıdi. Osy aıatta bizge tórt nárseni aıtyp otyr. Nasıhatqa qulaq salǵan adam júrektegi dertine shıpa tabady. Sonda baryp Allanyń týra jolyn tanyp, Rabbysynyń raqymyna bólenedi», deıdi ol. Sondaı-aq Beıbit Myrzageldıev ózin ózi óltirýdiń dinimizdegi aýyr jaǵdaı ekenin jetkizdi.
Búginde qoǵamda bolyp jatqan qaýipti qubylystarǵa qarsy turýdyń ózi ońaı emes. Odan qalsa, jastardyń sanasyn jaýlap, erkin alǵan ınternet degen nárse taǵy bar. Munda da tolqymaly kezeńde júrgen jastardy túrli áreketke ıtermeleıtin, oıyna árneni salatyn nárseler kóp. Sondaı-aq qazir kópshilik úshin báseke zamany bolǵan soń, jasóspirimderdiń psıhologııasyna bul da áser etýde. Qazirgi kezdegi sýısıdten bólek, úıinen ketip qalý degen sumdyq taǵy shyqty. Teledıdardy basyp qalsaq ta, áleýmettik jelini ashyp qalsaq ta, joǵalyp ketken jasóspirimderdi izdep jatqan jurtty kóremiz. Sodan olardy ata-analary, jaqyndary men tártip saqshylary tabanynan tozyp izdep júrgeni. Máselen, bıylǵy tórt aıdaǵy málimet boıynsha, Jambyl oblysynda kámeletke tolmaǵan balalardyń úıinen ketýiniń 60 deregi tirkelgen. Bul ótken jyldyń osy kezeńinen 32 derekke, ıaǵnı 87,5 paıyzǵa kóp eken. «Bul kúnderi barlyq jasóspirim tabylyp, ata-analaryna qaıtaryldy. Olardy izdeýge eriktiler men janashyr azamattar da belsene qatysty. Oblystyq Polısııa departamenti ata-analardan qyraǵy bolýdy, balalarynyń bos ýaqytyn jáne dostyq qarym-qatynastaryn uıymdastyryp, qadaǵalaýdy suraıdy», deıdi oblystyq Polısııa departamenti Krımınaldyq polısııa basqarmasynyń bastyǵy Ardaq Madımarov.
Qazirgi kezde qoǵamda adam psıhologııasy kúrdeli ózgeristerdi basynan keshirýde desek te bolady. Sebebi kóp jaǵdaıda qaranyń aq dep tanylýy da sodan bolsa kerek. Máselen, bir jaǵdaıdan shyǵý úshin mindetti túrde ólý nemese úıinen ketip qalý shart emes qoı. Biraq ózgergen sana talaı jasty osyǵan ákelýde. Bir-aq ret beriletin uly baılyqtyń qadiriniń qara baqyr qurly bolmaǵany keıde jandy aýyrtady...
Jambyl oblysy