Halaldyń bári adal ma?

Maldyń azyǵy adal bolýy tıis

Aıtalyq, sút ónimderin alyp qa­ra­ıyq. Dinı qaǵıdaǵa súıensek, halal sút – bul jeýge ruqsat etilgen sútqorektilerden alynǵan ónim. Islam dinine sáıkes onyń qataryna túıe, qoı, eshki jáne iri qara maly jatady. Demek, ádettegi túsinigimizdegi sút ónimderiniń quramynda tyıym salynǵan komponent joq ekeni kúmánsiz. Tek ekzotıkalyq sút túrlerin esepke almaǵanda, mysaly, esek pen talpaq tanaý­dan alynatyn sút. Tarıhqa kóz júgirtsek, shoshqany saýý kúrdeli sharýa bolǵandyqtan odan sút alý múmkin emes bolyp kórinetin. Biraq 2015 jyly gollandııalyq fermer Erık Stenınk osy shoshqanyń sútin saýýdy ıgerip, odan irimshik shyǵarý isin meńgerip aldy. Buǵan deıin Serbııada esek sútinen jasalǵan irimshik álemdegi eń ekzotıkalyq irim­shik retinde sanalyp keldi. Bul rette halal sút ónimderin, onyń ishinde irimshikti óndirý muqııattylyqty talap etetin kúrdeli is ekenin aıta ketken oryndy.

Qosh, sonymen eger de aǵaıyn-týys nemese kórshilerińiz sıyrdy bolmasa eshkini saýyp, bul tóldermen bir qorada talpaq tanaýdyń turmaıtynyna nyq senimdi bolsańyz, onda atalǵan mal túrlerinen alynatyn súttiń adal­dy­ǵyna ýaıymdamasańyz bolady, deıdi ­mamandar.

Dese de qazirgi ónerkásiptik ón­di­­ris­tiń aýqymyn eskersek, bul ja­zyl­­­maǵan talap únemi saqtala ber­meı­di. Joǵaryda aıtylǵandaı, halal uǵymynyń aýqymy keń jáne bul standartqa saı bolý úshin qoıyla­tyn talaptardy qatań ustanýǵa týra ke­ledi. Bul alýan túrli ónimnen bó­lek, shıkizat, qyzmet kórsetý, basqa da salalardy qam­tı­dy. Soǵan sáıkes súttiń halal bol­ǵa­nyn qalaıtyn kásipkerlerge saýyn sıyr­dyń azyǵynan bastap, da­ıyn ónimniń tasymalyna, ony qap­taý isine jáne dúken sóreleri men saýda oryndarynda durys qoıy­lýy­na deıin kóńil bólý qajet. Iаǵnı bar­lyq kezeńde halal talaptary múl­tiksiz saqtalyp, oryndalýy tıis.

«Ústelińizdegi súttiń halal bolmaı shyǵýy múmkin ekeniniń birneshe sebebi bar. Aldymen maldyń azy­ǵy­na toqtalaıyq. Aqýyzdyń kóle­min arttyrý úshin kóptegen ferma­da sıyrdy et pen súıekten da­ıyn­dalatyn unmen azyqtandyrady. Kóp jaǵdaıda mundaı un túrleri ólgen janýarlardyń qańqasynan (balyq sırek qoldanylady) jasa­latynyn eskerý qajet. Eger de jem­shóp túr­le­ri hımııalyq qosyn­dy­larmen ósi­ril­se, onyń da adal azyq bolmaıtynyn qaperińizde us­taǵan abzal. Amınopıralıdter jáne onymen baılanysty gerbısıd­ter ýly bolyp keledi jáne bu­lar tiri aǵ­za­da jınaqtalýy múm­kin. Gen­dik mo­­dı­fıkasııalanǵan jem­shóp qos­pa­la­ry­nyń da zııany az emes. Tu­tas­taı alǵanda, halal ónim­der­ge or­ga­nıkalyq ónim ón­di­risi­ne qo­ıy­la­tyn talaptar da qol­da­ny­lady», dedi Ulttyq akkredıtteý orta­ly­ǵy ádisteme jáne standarttaý depar­ta­mentiniń jetekshi mamany Nurmat Sharshamasov.

Tutynýshylar qandaı sútti qalaıdy?

Ekinshi másele sútti jınaý men ta­sy­maldaýǵa qatysty. Sóz basynda aıtyl­ǵandaı, sút óndirý barysyn­da saýyn sıyr men shoshqanyń bir jerde turýy halaldyń normalary­na sáıkes quptalmaıdy. Sol sekildi iri qarany buryn talpaq tanaý azyqtanǵan ja­ıy­lymdy jerler­ge ji­be­rý­ge ta­ǵy bolmaıdy. Toraı ósi­rip, oǵan azyq bergen sharýa­­lardyń da Zeńgi ba­ba tólin saýyp, jemshóp berý jumys­tary­na qatyspaǵany jón.

«Sút óndirisiniń ónerkásiptik aýqy­­myn alyp qarasaq, osy sala­da­ǵy kom­panııalar sútti kóbine­ je­ke­men­shik fermalardan, atap aıt­­qanda qosalqy sharýa qojalyq­ta­ry­nan satyp alady. Eger de olar­dyń kem degende bireýi joǵaryda atalǵan talaptardy eskermese, onda súttiń barlyq partııasy jaramsyz kúıde qalýy da ǵajap emes.

Úshinshi másele qospalarǵa qa­tys­ty. Mysaly, qandaı sútti qalar edi­­ńiz, qaımaǵy alynbaǵan ba, álde stan­dartqa sáıkes daıyndalǵan sútti me? Kóp jaǵdaıda dúken sórelerin­de ekinshi sanattaǵy ónim túri tura­dy. Normalaý – sútti óńdeý arqyly onyń maılylyǵyn azaıtatyn nemese kerisinshe arttyratyn prosess. Endi mynany qarańyz, keıbir josyqsyz óndirýshiler sút ma­ıyn ósimdik maılaryna almastyryp jatady jáne mundaı oqıǵa az emes. О́ndirý tehnologııa­syna baılanysty ósimdik maılarynyń ózinde zııandy komponentter bolmaýy múmkin. Biraq sút­­tiń «suıyltylǵany» jóninde tu­­tynýshy habarsyz bolsa, bul satyp alýshyny aldaýmen teń. Al din qaǵıdasyna súıensek, munyń ózi halal talaptaryna qaıshy ekenin esten shyǵarmaǵan abzal», dedi Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıtetiniń mamandary.

Quramyndaǵy qospalardy bilgen durys

Atalǵan vedomstvonyń qoǵammen baılanys basqarmasy bergen máli­met­ke súıensek, óndirýshiler súttiń «paı­daly komponenttermen» (kóp jaǵ­daıda mundaı qosyndylar ja­san­­dy bolýy múmkin), sondaı-aq kú­­mán­­di nemese halal standartyna saı kelmeıtin taǵamdyq qospalar jáne ıngredıenttermen qunarlylyǵyn art­­tyra bastaǵan. Máselen, Omega-3 maı qyshqylyna toqtalsaq, ony ba­lyq nemese ósimdik maılarynan ón­dirý halal sanalsa, krıldi teńiz ónim­­deri­ne (usaq teńiz planktondy shaıan tá­riz­di jándikterdiń jalpy ataýy) baı­la­nysty dál bulaı aıtýǵa kelmeıdi.

«Naqty aıtqanda, súttiń pa­ke­­­­tin­de ­«bul ónimniń quramynda Omega-3 dárýmeni bar» dep kórsetilýi múm­kin. Dese de onyń qaıdan jáne qandaı jolmen alynǵany týraly málimetti óndirýshiler jazbaı ketýi nemese jasyrýyna tańǵalýǵa bolmaıdy. Bul sútti kokteılderdi da­ıyn­daý barysynda paıdalanylatyn boıaǵyshtar, dámdeýishter men túr­­li dámdi qospalarǵa baılanys­ty da aı­tylǵan. Nege deseńiz, osy qos­pa­lar­dyń teń jartysy halal emes taǵam bolýy múmkin. Aıtalyq, ko­she­nıl­den (jartylaı qanatty ján­dik­ter­diń birneshe túriniń jalpy ataýy, ol Karmın qyzyl boıaǵyshyn alý úshin qoldanylady) daıyndalatyn qospa.

Qaptaý isi muqııattylyqty qajet etedi

Tórtinshiden, ónimdi qaptaý men onyń saýda núktelerindegi ornalastyrylýy da – mańyzdy másele. Halal súttiń qap­tamasyna «Keden odaǵynyń teh­nıkalyq reglamenti 005/2011» normalarynda sıpattalǵan tutastaı tamaq ónimderiniń qaptamasyna qo­ıy­­latyn jalpyǵa ortaq talaptar qold­anylady. Tek onyń bir aıyr­mashylyǵy, halal ónimderin taza­laý nemese tehnıka­lyq qyzmet kór­­set­ý kezinde sút quıa­tyn qondyrǵy qu­ra­­myn­da zııandy (aram qospalar) maıly materıal­dary bar, sondaı-aq jýýǵa ar­nal­ǵan qural­dar­men janas­paýy tıis. Dú­ken sóre­lerinde halal ónimderi basqa saý­da ónim­derinen bólek turýy qajet», dedi N.Sharshamasov.

Elimizde halal sút naryǵy endi ǵana damyp kele jatyr. Desek te onyń óndirisinen túsetin tabys kún­de­likti satyp alatyn sútten de tómen eke­­nin umy­týǵa bolmaıdy. Tuty­ný­shy­lar ónim­­derdiń óndirisin ajy­rata bilmeýi, din­niń talaptaryna súıen­beýi, sondaı-aq osy naryqtaǵy báse­ke­lestik halal ónim túrleriniń baǵasyn kóterýge múm­kindik bermeı otyr.

Eger de qarapaıym tutynýshy ónim­derdiń aıyrmashylyǵyn sezbese, onda «Halal» belgisin engizýdiń ne qa­jeti bar degen saýal týyndaı­dy? Sarap­shy­lar­dyń pikirine sáı­­kes mar­­ketıngtik stra­­te­g­ııa­ny alyp tas­tasaq, onda sút ónim­­­derin ishki naryqta «Halal» bel­gisi­­­men ser­tıfıkattaý­dy kom­panııa­la­r­­­dyń azamattyq usta­nymy retin­de ba­ǵa­­laýǵa bolady. Sút óndirý­shi­ler mun­­daı qosymsha shy­ǵynǵa tutyný­shy­larǵa adal ári jo­ǵa­ry sapaly ónim túr­lerin usynyp, klıenttik aýdıtorııany keńeıtý úshin barady», dedi mamandar. «Halal» uǵymy burynǵydaı tek qana dinı aǵymdaǵy túsinik bolýdan qal­ǵan. Qa­zir bul «durys tamaqtanýdyń» sıno­nımi re­tin­de qarastyrylady jáne osy ónim men qyzmet túrlerine júginetin ózge din ókilderiniń qatary da jyl sanap kóbeıip keledi.