Ekonomıkada oń serpin bar

Otyrysta bıýdjet máselelerimen qatar, Parlament Konstıtýsııalyq Keńestiń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly joldaýyn tyńdady.

Eldegi konstıtýsııalyq zańdy­lyqtyń jaı-kúıi týraly baıandama jasaǵan Konstıtýsııalyq Keńestiń Tóraǵasy Qaırat Mámıdiń aıtýynsha, Elbasynyń memlekettik strategııasy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń serpindi is-qımyldarymen jalǵasyp jatqany anyq.

Joldaýda Memleket basshysy ja­qynda bekitken, eldiń ornyqty ósýi jolyna baǵyt alýyn qamtamasyz etýge arnalǵan 2025 jylǵa deıingi Ulttyq damý josparynyń, Respýblıkanyń jalpyulttyq basymdyqtarynyń jáne Memlekettik basqarýdy damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy atap ótildi.

Konstıtýsııalyq Keńes elde quqyq­tyq memleket qaǵıdattaryn nyǵaıtý jóninde naqty usynystar engizdi. Atalǵan Keńes azamattardyń konstı­týsııalyq baqylaýǵa qol jetkizýin keńeıtý qajet dep paıymdaı­dy. Bul baǵytta sottardyń Konstıtýsııalyq Keńeske ótinish jasaý tártibin, sottardyń sot isin júrgizýge, qatysýshylardyń zańnyń konstıtýsııalylyǵyn tekserýge bastamashylyq jasaý týraly ótinishterin qaraý tártibin jetildirý ózekti.

Usynystardyń jeke blogy adam quqyqtaryn qorǵaýǵa qatysty. Parlament nazary Qylmystyq kodeksti jáne ózge de zańnamalyq aktilerdi Qazaq­stan jaqynda ratıfıkasııalaǵan, О́lim ja­zasynyń kúshin joıýǵa baǵyt­tal­ǵan Azamattyq jáne saıası quqyq­tar týraly halyqaralyq paktini Ekin­shi Fakýltatıvtik hattamanyń ereje­lerimen úılestirý qajettigine nazar aýdardy.

«Qazaqstannyń basty maqsat­tarynyń biri – adam quqyqtaryn jan-jaqty qorǵaý. О́tken jyldyń sońynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ótinishi boıynsha Konstıtýsııalyq Keńes Respýblıka Konstıtýsııasynyń ólim jazasyn qoldaný máselelerin reglamentteıtin erejelerine resmı túsindirme berdi.

Keńes atap ótkendeı, Konstıtýsııaǵa jáne jalpyǵa birdeı tanylǵan halyqaralyq aktilerge sáıkes, ómir súrý quqyǵy demokratııalyq qoǵamnyń negizgi qundylyǵy sanalady. Negizgi Zań ólim jazasyn belgileý, olardyń sheńberin qysqartý nemese odan bas tartý týraly máseleni Parlamenttiń quzyryna qaldyrady. Osy quqyqtyq ustanymdardy eskere otyryp, tıisti zańdardy ózderińiz ratıfıkasııalaǵan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktini Ekinshi Fa­kýltatıvtik hattamasynyń ereje­lerimen úılestirý jónindegi jumysty aıaqtaý kerek.

Sonymen qatar quqyq qorǵaý júıe­sin jańǵyrtý jóninde júrgizilip jat­qan jumys aıasynda qylmystyq proseske qatysýshylar quqyqtarynyń konstıtýsııalyq kepildikterin nyǵaıtý boıynsha baǵytty jalǵastyrý kerek», dedi Konstıtýsııalyq Keńestiń Tóraǵasy.

Budan bólek Q.Mámı múgedekter quqyq­taryn qorǵaý, olarǵa teń múmkin­dik­terdi qamtamasyz etý maqsatynda halyqaralyq praktıkada qalyptasqan normalar men standarttar keshenin barynsha paıdalanǵan jón ekenin atap ótti.

Budan keıin Premer-Mınıstr Asqar Mamın Úkimet qyzmetiniń negizgi baǵyttary men sheshimderi jóninde baıandama jasady. Álem buryn-sońdy kezikpegen daǵdarysqa tap kelgenin alǵa tartqan Úkimet basshysy jańa áleýmettik-ekonomıkalyq úrdister qalyptasqanyn atap ótti.

«Aýqymdy jáne ýaqtyly qoldaý sharalaryn, sondaı-aq kontrsıkldi makroekonomıkalyq saıasatty iske asyrý 2020 jyly Qazaqstan ekono­mı­kasynyń tómendeýin 2,6 paıyzǵa deıin, al negizgi kapıtalǵa ınvestısııalardyń azaıýyn 3,4 paıyzǵa shekteýge múmkindik berdi.

О́tken jylǵy kúrdeli jaǵdaıǵa qaramastan, jyldyq ınflıasııany 7,5 paıyz, jumyssyzdyqty 4,9 pa­ıyz deńgeıinde saqtap qaldyq. Bul kórsetkishter – jalpy álemdik kórset­kish­terge qaraǵanda aıtarlyqtaı jaqsy. Halyqaralyq rezervter 4 paıyzǵa ósip, 94,3 mlrd dollardy qurady. Altyn-va­lıýta rezervteri 23,1 paıyzǵa ósip, 35,6 mlrd dollarǵa jetti.

Ulttyq qordyń sheteldik valıý­tadaǵy aktıvteri 58,7 mlrd dollar­dy qurap otyr. Álemdik taýar na­ryq­tarynda suranys pen baǵa tómendeýi saldarynan syrtqy saýda aınalymy 85 mlrd dollarǵa teńesti. Sonyń ishinde eksport – 47 mlrd dollar, ımport – 38 mlrd dollar. Syrtqy saýdada 8,9 mlrd dollar deńgeıinde oń saldo saqtaldy», dedi A.Mamın.

Premer-Mınıstr keltirgen derekterge súıensek, 2020 jyly memlekettik bıýd­jet kirisi 102,7 paıyzǵa oryndalǵan. Bul transfertterdi eseptemegendegi kór­­­­­setkish. Respýblıkalyq bıýdjet ki­ris­­­teri 100,3 paıyzǵa, al jergilikti bıýd­jet kiristeri 108 paıyzǵa oryndal­dy.

Sondaı-aq memlekettik bıýdjet shy­ǵystary josparlanǵan kórsetkishtiń 98,2 paıyzyn quraǵan. Bul rette jos­parlanǵan respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary 98,3 paıyzǵa, al jergilikti bıýdjet shyǵystary 99,1 paıyzǵa oryndaldy.

«Kúrdeli jaǵdaıda shynaıy sek­tor Qazaqstan ekonomıkasy turaqty­ly­ǵynyń negizgi faktoryna aınal­dy. Álemdik jáne óńirlik ekonomı­ka­lardaǵy belgisizdikke qaramastan óńdeýshi sala 3,9 paıyz deńgeıinde ósim kórsetti. 2004 jyldan beri alǵash ret ishki jalpy ónimdegi óńdeýshi óner­kásiptiń úlesi taý-ken óndirý ónerkásibi úlesinen asyp tústi.

Farmasevtıka salasy qarqyndy ósim kórsetip, 47 paıyzǵa artty. Daıyn metall buıymdarynyń kólemi 20 paıyzǵa ósti. Mashına jasaý – 16 paıyzǵa, onyń ishinde avtomobıl jasaý – 53 paıyzǵa, vagondar men lokomo­tıvter jasaý 39 paıyzǵa ulǵaıdy. Taý-ken óndirý sektorynda ósim qarqy­ny­nyń baıaýlaǵany baıqaldy. Bul Qazaq­stannyń OPEK+-pen ýaǵdalas­ty­ǵy aıasynda munaı óndirýdi qysqartý min­det­temesin oryndaýyna baılanysty.

Elimizde turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý 16,8 paıyzǵa artyp, 15,3 mln sharshy metrdi qurady. Osylaısha, qurylys salasynda senimdi ósim qalyptasty. Qazaqstan TMD elderi arasynda bir adam­ǵa shaqqanda 0,81 sharshy metr jańa baspana paıdalanýǵa berý arqyly birin­shi orynǵa shyqty», dedi Premer-Mı­nıstr.

Bir aıta keterligi, aýyl sharýa­shy­lyǵy salasy basqa elderge qaraǵanda óse túsken. Máselen, byltyr osy ba­ǵytta salynǵan ınvestısııa kólemi 15 paıyzǵa ósse, tamaq óndirisine quıylǵan qarajat 13,5 paıyzǵa kóbeıgen.

«Negizgi 29 azyq-túlik taýary bo­ıynsha azyq-túlik qaýipsizdigin qam­tamasyz etý is-sharalarynyń aıasynda 59 joba, onyń ishinde 48 sút-taýarly fermasy, 3 et kombınaty, 8 qus fabrıkasy salyndy. Olar 220 myń tonnadan astam ónim shyǵardy. Iri qara mal 5,6 paıyzǵa artyp 7,8 mln basqa jetti. Usaq mal, jylqy sany kóbeıdi.

Byltyr 20,1 mln tonna astyq jáne burshaq dándi daqyl bastyryl­dy. Astyq sapasy 80 paıyzǵa jaqsardy. Bul sońǵy 5 jyldaǵy úzdik nátıje sana­lady. Qazaqstan 2020 jyly Azyq-túlik qaýipsizdiginiń jahandyq reıtın­ginde óz pozısııasyn 113 eldiń arasynda 32-orynǵa deıin jaqsartty», dedi Asqar Mamın.

Úkimet basshysy azyq-túlik qaýip­sizdigi deńgeıin arttyrý jumysy bel­sendi júrip jatqanyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, negizgi azyq-túlik taýaryna kiretin 29 ónimniń 11-i 100 paıyzǵa qam­tamasyz etilgen. 12 taýar boıynsha qamtamasyz etý kórsetkishi 80 paıyzdan asady.

Áıtse de, 6 taýar boıynsha ım­portqa táýeldilik bar. Premer-Mınıstr muny azaıtý úshin Azyq-tú­lik taýarlary óndirisin ulǵaıtý boıyn­sha keshendi jospar iske asyrylyp jatqanyn jetkizdi.

«Bıyl 35 sút-taýarly fermasyn, 2200 gektar baý-baqsha, 2 et kombınatyn, 5 qus fabrıkasyn, 4 balyq óndirisi obektisin iske qosý josparlanǵan. Sonymen qatar 2022-2023 jyldary taǵy 70 sút-taýarly fermasy, 4400 gektar baý-baqsha, 4 et kombınaty, 6 qus fabrıkasy, 4 balyq óndirisi obektisi jáne 1 qant zaýyty salynady.

Osynyń barlyǵy 2024 jylǵa qaraı negizgi azyq-túlik taýarlary bo­ıynsha ishki naryqty tolyq ózin ózi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Bıylǵy mamyrda azyq-túlik taýarlary­nyń baǵasy álemde jyldyq mánde sha­mamen 40 paıyzǵa ósti. Al Qazaq­standa qabyldanǵan sharalardyń arqa­synda azyq-túlik ınflıasııasy 9,3 pa­ıyzdy qurady. Osy baǵyttaǵy jumys odan ári jalǵasady», dedi Pre­mer-Mınıstr.

Budan keıin sóz alǵan Qarjy mı­nıstri Erulan Jamaýbaev bıýdjet tú­simi men shyǵyny, sondaı-aq bıýdjet tapshylyǵy týraly aıta kelip, Esep komıteti Úkimettiń esebine birqatar eskertýler men usynymdar engizgenine toqtaldy.

«Esep komıteti salyqtyq ákim­shi­lendirý máselelerine erekshe nazar aýdardy. Atap aıtsaq, qosymsha salyq túsimderiniń 7 esege tómendeýi týra­ly eskertý boldy. Shyn máninde, 2020 jylǵa arnalǵan naqtylanǵan respýb­lıkalyq bıýdjette qosymsha salyq túsimderiniń josparly kólemi 1,5 trln teńge emes, 476 mlrd teńgeni quraǵan.

Bul rette, Esep komıteti salyqtyq jáne kedendik tekserýler men kameral­dyq baqylaý nátıjeleri boıynsha ǵana qosymsha túsimderdi eskerdi. Alaıda fıskaldyq organdar qoldanatyn sharalar áldeqaıda keń jáne onyń ishinde ákimshilendirýdegi sıfrly qoldanýdy da qamtıdy.

Salyqtyq jáne kedendik sharalar esebinen is júzinde qosymsha túsimder 710 mlrd teńgeni qurady. Byltyr tekserýlerge moratorıı jarııalanyp, bızneske usynylǵan salyqtyq jeńildikterge qaramastan osyndaı soma jınaldy. Osylaısha, is júzinde daǵdarys jaǵdaıynda qosymsha túsim­der kóleminiń azaıýyna jol berilmeı, kerisinshe, bekitilgen josparly kiris kólemi 1,5 ese asyra oryndaldy», dedi vedomsvto basshysy.

Bolashaq tólemder esebinen artyq tóleý máselesi sóz boldy. Mınıstr­diń aıtýynsha, bıýdjetpen esep aıyrysýdyń ádistemelik erekshelik­terine baılanysty derbes shottardaǵy artyq tólemdi tolyǵymen alyp tastaý múmkin emes. Máselen, korporatıvtik tabys salyǵy boıynsha artyq tólem jyl ishinde zańnamada kózdelgen aı saıynǵy avanstyq tólemderdi tóleýge negizdelgen.

Bul rette, avanstyq tólemderdi aı saıyn tóleý boıynsha mindetteme kirisi 325 myń aılyq eseptik kórsetkishten asatyn korporatıvtik tabys salyǵynyń iri tóleýshilerine ǵana qatysty. Qalǵan 90 paıyz tóleýshilerge mundaı norma qoldanylmaıdy. E.Jamaýbaevtyń aıtýynsha, avanstyq tólemderdiń 28,5 mlrd teńgege tómendeýi daǵdarys kezeńinde kompanııalar tabysynyń azaıýyna baılanysty.

2021 jylǵy 1 qańtarda qosylǵan qun salyǵy boıynsha artyq tólem 1,6 trln teńgeni qurady. Osy somanyń basym bóligi salyq tóleýshiler satyp alǵan taýarlar men kórsetilgen qyzmetter boıynsha qalyptasqan. Iаǵnı bıýdjetke is júzinde artyq salyq tólengen joq. Degenmen bul qarajat qosylǵan qun salyǵyn tóleý boıynsha týyndaǵan salyq mindettemeleriniń esebine paıdalanylýy múmkin.

«О́tken jyly Ulttyq qorǵa jibe­rilýi tıis barlyq salyqtar men tó­lemder tolyq kólemde aýdaryldy. Qarashyǵanaq jobasyna qatysty arbıtrajdyq daýlardyń qorytyn­dy­lary boıynsha qarjylyq ótemaqyny aýdarý bıýdjettik synyptamaǵa jáne zań­namaǵa sáıkes «Respýblıkalyq bıýd­jetke salyqtyq emes basqa da túsim­der» kodyna tústi. Iаǵnı bári maqsatqa jáne zańǵa saı.

Bul rette, Ulttyq qordyń aktıvteri 2020 jyly 744 mlrd teńgege ósip, 28,2 trln teńgeni qurady. Qordy bas­qa­rý­dan túsken ınvestısııalyq kiris 4,1 trln teńgege jetti. Bul 2019 jylmen sa­lys­tyrǵanda 2,5 esege kóp», dedi mınıstr.

Esep komıteti barlyq memlekettik aýdıt organdary anyqtaǵan tıimsiz paıdalanylǵan qarajat kóleminiń óskenine ekpin bergen. Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, jergilikti atqarýshy organdardyń 296 mlrd teńge somasyna qarajatty tıimsiz jumsaýy anyqtalǵan. Osy oraıda, Esep komıteti belgilegen buzýshylyq faktileri 32 paıyzǵa, al ishki memlekettik aýdıt organdary boıynsha 3 esege tómendegen.

«Qoldanystaǵy jalpy sıpattaǵy ózgermeıtin transfertterdi 3 jylǵa qoldaný ádistemesi ýnıtarlyq memleketterge tán. Bul óńirlerge qosymsha alynǵan kiristerdi ózderine paıdalanýǵa múmkindik beredi. Mysaly, 2017-2019 jyldary jergilikti bıýdjetter 1 trln teńgege jýyq asyra oryndalyp, ol óńirlerdiń ózderinde qalǵan bolatyn.

О́tken jyldan bastap jergilikti bıýdjetterdiń derbestigin arttyrý úshin shaǵyn jáne orta bıznesten túsetin korporatıvtik tabys salyǵy olardyń shyǵystar bazasyna berildi.

Bul jaqsy sheshim boldy. 2020 jyly shaǵyn jáne orta bıznesten korporatıvtik tabys salyǵy boıynsha jospar 25 paıyzǵa asyra oryndaldy. Bıylǵy jyldyń 5 aıynda jergilikti bıýdjetterdiń menshikti kiristeri 29 paıyzǵa nemese 367 mlrd teńgege artyǵymen oryndalyp otyr», dedi E.Jamaýbaev.

Esep komıteti memlekettik borysh­tyń ósýine nazar aýdaryp, onyń ishki jalpy ónimge qatynasy 29,4 paıyzǵa jetkenin atap ótken-di. Bul jańa Bıýd­jet saıasaty tujyrymdamasynda belgilengen 27 paıyzdyq shekteýden kóp. Qarjy mınıstri Tujyrymdamada kórsetilgen 27 paıyz Úkimet belgilegen ındıkatıvtik kórsetkish ekenin, qujat qazir ózektiligin joǵaltqanyn atap ótti. Soǵan baılanysty makroekonomıkalyq jaǵdaıdy jáne ekonomıka damýynyń basqa da parametrlerin eskere otyryp, jańa qujat ázirlenip jatqan kórinedi.

«Memlekettik qaryzdyń ishki jalpy ónimge araqatynasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartta jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi ulttyq damý josparynda belgilengen lımıtten aspaıdy. Barlyq boryshtyq ındıkatorlar oryndalyp jatyr jáne qaýipsiz deńgeıde saqtalǵan», dedi E.Jamaýbaev.

Budan keıin Respýblıkalyq bıýd­jettiń atqarylýy jónindegi esep komıtetiniń tóraǵasy Natalıa Godýnova baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, syrttan qaryz alyp, ony tıimsiz jumsaǵandarǵa qatań jaýakershilik qarastyrý qajet.

«О́sip kele jatqan memlekettik borysh eldegi makroekonomıkalyq turaqtylyq táýekelin týǵyzady. Buǵan qarsy turatyn qaýqar áli bar. Biraq qabyldanǵan boryshtyq mindettemeler boıynsha bizdiń naqty tujyrymdalǵan óz esebimiz bolǵanyn, boryshty qashan, qandaı kózderden jáne qandaı kólemde óteý josparlanýyn qalar edik. Sondaı-aq eki-úsh jylǵa emes, kem degende 10 jylǵa eseptelýi kerek. Bul jerde aıqyndyq pen ashyqtyq qajet», dedi Natalıa Godýnova.

Budan bólek, ol memlekettik organdardyń aǵymdaǵy qyzmetin iske asyrý, halyqaralyq konsýltanttardy tartý jáne sheteldik tájirıbeni zerdeleý úshin syrtqy qarjylandyrý kózderin tartý praktıkasyn joıý qajettigin basa aıtty.

«Bizde osy mindetterdi iske asyrý úshin ózimizdiń qarjylyq jáne adamı resýrstarymyz jetkilikti. Syrtqy qaryzdy tıimsiz tartqany jáne paıdalanǵany úshin, sondaı-aq olardy ýaqtyly ıgermegeni ári kúshin joıǵany úshin derbes jaýaptylyqty qatańdatý talap etiledi. Bul jóninde depýtattar da aıtqan bolatyn», dedi komıtet tóraǵasy.

Sonymen qatar N.Godýnova bıýd­jettiń atqarylýyna qatań talap qoıyl­ǵandyqtan, ony ıgerý boıynsha jarys júrip jatqanyn atap ótti. Máse­len, 2020 jyly bólinip, tıimsiz paı­dalanylǵan bıýdjet qarajatynyń somasy 570 mlrd teńgeni qurady.

«Buǵan respýblıkalyq bıýdjetke qarajatty qaıtarý da, qolma-qol aqshany baqylaý shottaryndaǵy qarajat qaldyqtary da kiredi. Sondaı-aq barlyq memlekettik aýdıt organdary, sonyń ishinde daǵdarysqa qarsy resýrstardyń jumsalýy bo­ıynsha anyqtalǵan buzýshylyqtar da bar. Nátıjesinde, bul aqsha pandemııanyń saldaryn jeńildetý úshin ýaqytynda jumys istemedi. Tek bul ǵana emes. Sondyqtan biz ótken jyly Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske ózge­rister engizý kezinde memlekettik resýrs­tardy tıimsiz paıdalanǵany úshin la­ýazymdy adamdardyń jaýapty­lyǵyn kúsheıtý jónindegi bastaǵan jumysty jalǵastyrý óte mańyzdy dep esepteımiz», dedi Natalıa Godýnova.

Sondaı-aq spıker kvazımemlekettik sektorda júıeli problemalar bar ekenin atap ótti. Bul másele Parlamentte jan-jaqty jáne birneshe márte talqylandy.

«Bıyl Esep komıteti Prezıdent Ákimshiliginiń júıe quraýshy holdıngter men ulttyq kompanııalar qyz­metiniń tıimdiligine aýdıt júrgizý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý ju­mys­taryn aıaqtaıdy. Nátıjesi qan­daı? Jalpyulttyq mindetterge qol jetki­zýdegi árqaısysynyń rólin naqty anyq­taı otyryp, olardyń qyzmetin stra­tegııalyq josparlaýdy jetil­dirý mańyzdy dep sanaımyz. Kvazı­memlekettik sektor sýbektileriniń ekonomıkadaǵy rólin qaıta qaraý qajet. Olar paıda ákelip, jańa naryqtardyń ashylýyn týdyrýy kerek. Naryqtyq básekelestik qalyptasqan jerde tek qana jeke bıznes damýy tıis», dedi Natalıa Godýnova.

Birlesken otyrys sońynda Parla­ment Esep komıteti men Úkimettiń 2020 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqa­rylýy týraly esebin bekitti. Atap aıt­qanda, kirister – 11 928 461 794 myń teńge, shyǵyndar – 13 699 876 391 myń teńge.