Qyzyljar óńirinde turatyn túrli etnos ókilderi arasynda ózindik orny bar kúrd baýyrlar – ushsa qustyń qanaty talatyn, júgirse ańnyń tuıaǵy kúıetin keń-baıtaq qazaq jerine kúshtep qýylyp, turǵylyqty halyqtyń mol meıirimi men shapaǵatyna bólengender. Ol jóninde oblystyq «Barbang» mádenı uıymynyń tóraǵasy Rashıd NADIROVTIŃ aıtary az emes.
Meniń kindik qanym tamǵan jer – Túrkistan oblysy, Báıdibek aýdany, Boraldaı aýyly. Áke-sheshemiz alty ul-qyzyn oqytyp, azamat qataryna qosty. Bárimiz de joǵary bilim aldyq. Aǵamyz Kázim ǵylym jolyn qýyp, hımııa ǵylymdarynyń doktory atandy. Qazaqstan Memlekettik syılyǵynyń laýreaty. Eki qyzy qazaq jigitine turmysqa shyǵyp, myńjyldyq quda-qudandaly syılastyǵymyz tipti bekı tústi, – dep bastady áńgimesin Rashıd Sadyquly.
– Áke-shesheńiz de ońtústiktiń týmasy ma?
– Joq, ákem Sadyqtyń, anam Sanamnyń atamekeni – Qap taýy jaǵy, Ázerbaıjan. 1947 jyly zorlap kóshirý saıasatyna iligip, azapty kúnderdi bastan keshirgen. Qazaq degen meımandos halyqty jolyqtyryp, es jıǵan, etek japqan.
– Maǵjan eline qalaı tap boldyńyz?
– Almaty medısına ınstıtýtyn bitirgennen keıin joldamamen qasıetti Qyzyljar eline jiberdi. Oblystaǵylar qalada qaldyrsaq, salt basty sypań boıdaq neme jersinbeı keri ketip qalady dep oılady ma eken, arqamnan qaǵyp, aldap-sýlap, Sergeevka (qazirgi Shal aqyn) aýdanyna shyǵaryp saldy. 7 jyl aýdandyq dárihananyń meńgerýshisi qyzmetin atqarǵannan keıin oblys ortalyǵyna dári-dármek basqarmasyna basshylyqqa aýystym. Sodan beri arada 33 jyl atqan oqtaı, shapqan attaı óte shyǵypty. Qazaqstan – áýletimizdiń týǵan Otany, atamekeni. Keıde men basqa jaqqa aýa kóshetindeı, balalarymnyń ábden baýyr basyp qalǵan óńirde tura bereıikshi dep qıyla ótinetinderi bar. Ondaı oı óńim túgil, túsime de enbeıdi. Múldem tanymaıtyn, tipti keıbiri kúrd degen ulttyń dúnıede baryn bilmeıtin adamdardyń qara nandy úzip, jarty qurtty bólip bergen qamqorlyǵyn umytý esh múmkin emes. Deportasııaǵa ushyraǵan jandardyń urpaǵyn osyndaı baqytty shaqqa jetkizip, ýaıymsyz atqan ár tańymyz úshin rızashylyq sezimmen eske alýǵa mindettimiz.
– Úıde qaı tilde sóılesesizder?
– Árıne, memlekettik tilde. Otbasymyz túgeldeı qazaq tiline, salt-dástúrlerine, ádet-ǵuryptaryna jetik. Qyzym da, eki ulym da qazaq mektebine bardy. Úıdiń kenjesi Názim dombyranyń qulaǵynda oınaıdy. M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetinde oqyp júrgende ánuranǵa bergisiz «Atameken» ánin áýelete shyrqap, zaldaǵylardy oryndarynan tik turǵyzǵany bar. Hakim Abaıdyń «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep...» degen óleń jolyn ár mekemeniń mańdaıshasyna jazyp, ilip qoısa artyqtyq etpeıdi. Qazaq halqynyń toleranttyq minezin biraýyz sózge syıǵyza bilgen aqynnyń ulylyǵy bul!
Meni terrıtorııalyq aýmaǵy jaǵynan álemde toǵyzynshy oryndy ıelenetin qazaq ultynyń tiliniń, dástúriniń, mádenıetiniń birtektiligi qaıran qaldyrady. Arada qanshama urpaq, býyn almassa da osy qasıetin joımaı keledi. Bul – men úshin túsiniksiz fenomen. Kúrd tilinde dıalekt kóp. Bir-birin túsinise almaı jatady. Mundaı jaıt basqa halyqtarda da kezdesedi. Men úshin barlyq etnos ókilderin bir shańyraq astyna biriktirip, birtutas ult ıdeıasyna toptastyryp otyrǵan Qazaqstannyń orny bólek.
Kúrdter – iri etnostyq toptardyń biri. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap KSRO-da olarǵa qatysty saıasat ózgere bastady. Birqatar ulttyq quqyqtary shektelip, onyń sońy Ázerbaıjan men Armenııadaǵy ataqonystarynan Ortalyq Azııa men Qazaqstanǵa yǵystyryldy. Amalsyz qonys aýdarýshylardyń sany eselep ósip, júz myńǵa deıin jetti. Olardyń onnan biri Qazaqstanǵa ornalastyryldy. Qarapaıym eńbek adamy bolsa da ómirden túıgeni mol ákem jaryqtyqtyń «eriksiz kelip, erkin óstik» degen sózi jadymda jattalyp qalypty. Meniń asyl armandarymnyń oryndalýyna kóp adamdar ıgi yqpal etti. Olardan kórgen shapaǵatymdy, alǵan tálimimdi balalaryma únemi aıtyp, úlgi etip otyramyn. Ákemniń kóp dostarynyń biri – Baıjigit aqsaqaldyń «Qaraǵym, teriskeıge alys saparǵa attanyp bara jatyr ekensiń. «Atyń barda jer tany jelip júrip» degen. Qazaqstannyń qaı jeri de – óz eliń» degen aq batasy jolymdy ashty.
Birde Sergeev aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Márken Ahmetbekov meni ózine shaqyrtty. Amandyq-saýlyqtan soń alǵashqy suraǵy «Nege úılenbeı júrsiń?» boldy. Sosyn betime uzaǵyraq qarap otyrdy da «Kelindi óz ultyńnan al. Tezirek shańyraq kóter. Jas otbasyǵa baspana jaǵynan kómektesýge daıynmyn», dedi. Parasatty azamattyń biraýyz sózi túrtki bolyp, aýyldaǵy kórshi úıdiń Gúlnara esimdi sulý boıjetkenimen ekeý bolyp oraldyq. Márken aǵa ýádesinde turdy. Aıta berse, mundaı mysaldar kóp.
Birligimiz nyǵaıa tússin desek, barymyzdy baǵalaı bileıik degim keledi. Munyń ózi – jerdiń ıesi de, kıesi de qazaq halqyna degen tereń taǵzymnyń, úlken qurmettiń belgisi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
О́mir ESQALI,
jýrnalıst