Ýaqyt, poetıkalyq ıdeıa jáne akter ónerin sheber úılestire alýy shart rejısserlik óner tulǵalyqty talap etedi. Al teatr ónerindegi jetekshi tulǵaǵa HH ǵasyr qarsańynda ǵana aınala bastaǵan rejıssýranyń qazaq topyraǵyndaǵy tarıhy edáýir jas tarıh.
Qazaq teatr rejıssýrasy degende, alǵashqy bastaýyndaǵy J.Shanın, kásibı oqýdy Máskeýde támamdaǵan A.Toqpanov, Á.Mámbetov; Tashkentte oqyǵan B.Omarov, sondaı-aq M.Qosybaev, M.Qambarovtar; sodan keıingi kezekte rejıssýra mamandyǵynyń álipbıin «óz úı – óleń tósegi» Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń teatr fakýltetiniń rejıssýra bóliminde meńgergen jastardyń esimderi atalady. Solardyń biri – ulttyq rejıssýraǵa sonaý 60-jyldardyń orta tusynda dúrkirep kelgen talantty býynnyń kórnekti ókili Esmuhan Obaev.
Búginde seksenniń seńgirine shyǵyp otyrǵan E.Obaev – qazaq teatr óneriniń kóshin bastaǵan, keregesin keńeıtip, ıgi dástúrlerin jalǵastyryp otyrǵan iri tulǵa. Onyń býyny sahnaǵa kelgen ýaqyt – qazaq teatrynda akterlik ónerdiń asa basymdyq alyp turǵan kezi edi. Á.Mámbetovtiń izin ala kelgen qýatty býyn, atap aıtqanda, J.Omarov, Q.Jetpisbaev, V.Pusyrmanov, M.Baıserkenov, R.Seıtmetov, H.Ámir-Temir, E.Obaevtar – rejıssýranyń jetekshi orynǵa shyǵýyna óz tarapynan úlken úles qosty. Teatr turmysshyldyq elementterden arylyp, sahna sharttylyǵynda adamnyń adamı bolmysy psıhologııalyq tabıǵı oıyn órneginde aıqyn kórine bastady. Bul býynnyń bir ereksheligi – ulttyq negizi, ulttyq rýhynyń qýattylyǵy, ózderine degen senimdiligi boldy. Shyny kerek, bul myqtylyq, endi bir oraılardan alǵanda, jalpy keńestik sahna óneri aıasynda zańdylyqtaı kóringen kedergilerge de ushyratty...
Tyrnaqaldy spektaklderin Qaraǵandy teatrynda qoıyp «sahnanyń dámin alǵan» jas rejısser E.Obaev alǵashqy úlken synnan qara shańyraq M.Áýezov teatrynda Z.Aqyshevtiń «Jaıaý Musa» jáne T.Ahtanovtyń «Boran» pesalary boıynsha qoıǵan spektaklderimen sátti ótti. Negizgi ıdeıa basty keıipkerler: ataqty ánshi-kompozıtor Jaıaý Musa jáne taǵdyry soqtyqpaly-soqpaqty zamandasy Qospan arqyly paıymdalatyn bul qoıylymdar jas rejısserdiń aldaǵy shyǵarmashylyq, kórkemdik-estetıkalyq izdenisteriniń sulbasyn aıqyndady. Sodan bergi jarty ǵasyrdan asa ýaqyt ishinde úlken óner mektebinen ótken rejısser E.Obaevtyń ózindik mektebi qalyptasty.
– Esmuhan Obaev – qoǵamdyq-áleýmettik úni ótkir, adamı-ımanı máselelerdi qozǵaý deńgeıi joǵary; óz armanyna jáne ónerdiń, adamdy jasampazdyqqa bastaıtyn qudiretine senimdi, óz jolyna senimdi romantık – sanaly ómirinde, ataqty ıtalııalyq Dj.Strelerdiń formýlasy boıynsha qısyndaǵanda, «Adamdar úshin teatr» jasap kele jatqan rejısser. Al kúrdeli ýaqyt tynysyna sergektik jáne kúrdeli qoǵamdyq máselelerdi adamdar taǵdyry arqyly sóz etý jáne adamgershilik-ımandylyq máselesi ámanda alǵashqy planda turýy – tulǵa rejısser E.Obaevtyń ǵana emes, keńirek aıadan alǵanda, joǵaryda atap ótkenimizdeı, teatrǵa ataqty Mámbetovtiń ókshesin basa kelgen úrker toptyń da shyǵarmashylyq ereksheligi deý kerek.
– E.Obaev teatry gýmanızm, izgilik ıdeıasyna qyzmet etedi – adamnyń jan dúnıesin zertteýge, sol arqyly ómirdi, ýaqytty, qoǵamdy, ondaǵy damý úderisterin zertteýge bastaıdy.
– Rejısserlerdiń birneshe tıpi bolatyny belgili. E.Obaev sahnanyń kórkemdik quraldaryn jańa, burynǵy dep jiktep jatpaıtyn, óziniń búkil oı-ıdeıasyn, arman-qııalyn, qoıylymdyq muratyn akter oıyny arqyly zerdeletetin rejısser. «Men rejısserlik álem-jálemnen góri akterdiń jan-dúnıesine úńilip jumys istegendi jaqsy kóremin. Maǵan akterdiń ishki sezimin ashý, logıkalyq bolmysyn zertteý qyzyǵyraq, – deıdi ózi. – Sebebi búgingi zııaly kórermenge zııaly akter kerek. Sahnada akterdiń jan dúnıesindegi azamattyǵymen qatar búgingi kúnniń kóteriler máselesi saltanat qurýy tıis».
– E.Obaev ulttyq klassıkalyq dramatýrgııa men ádebıettiń (M.Áýezov, B.Maılın, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, T.Ahtanov, Q.Muhamedjanov, Á.Álimjanov, t.b) shoqtyqty týyndylaryn kóp sahnalaǵan sýretker. Sahnada ulttyq rýhymyz tanylýy, salt-dástúrimiz óz boıaýymen saqtalýy tıis dep biletin, «ulttyq rýhymyzdy ádeıilep kómeskileıtin rejısserlermen kelise almaımyn» deıtin rejısserdiń qoıylymdary ulttyń jańǵyrýy, rýhanı ósýi, óz-ózin tanı túsýine áser etedi.
– Rejısser qazirgi qazaq dramatýrgtarynyń barlyǵynyń derlik (Á.Tarazı, S.Júnisov, M.Sárseke, D.Isabekov, T.Ábdikov, T.Nurmaǵambetov, R.Seısenbaev, B.Muqaı, N.Orazalın, I.Saparbaı, t.b.) pesalaryn alǵashqy bolyp qoıdy. Jáne de sahnalap otyrǵan avtoryna, onyń shyǵarmasyna ǵana tán áýen, saryndy dál tabatyndyqtan da janrdyń ósýine eleýli úles qosty.
– E.Obaev – qazaqtyń fılosofııasy, jany – áni men mýzykasyn tereń uǵynatyn sýretker, bul onyń spektaklderinen aıqyn kórinedi jáne qoltańba erekshelikteriniń biri.
– Drama, komedııa, tragedııalyq qoıylymdar sheberi E.Obaev – iri polotnolardyń rejısseri. Bul onyń álem jáne ulttyq dramatýrgııa boıynsha respýblıkanyń kóptegen drama, mýzykalyq drama teatrlaryndaǵy, baýyrlas respýblıkalar sahnasyndaǵy «Manastyń uly – Semeteı» sııaqty úlken qoıylymdarymen qatar operalyq sahnada «Abaı», sondaı-aq «Qamar sulý», «Qalqaman-Mamyr», t.b. qoıylymdarynan da aıqyn kórinedi. «Qalqaman-Mamyr» jalpy ulttyq teatr tarıhyndaǵy múldem ózgeshe týyndy. Onda opera men balet úılesimi ádemi tabylǵan.
– E.Obaev spektaklderiniń keńistigi keń, epıkalyq tynysty, ulttyq bolmysy tereń bolyp keledi. Bul tusta ol Shanın, Toqpanov, Mámbetovter dástúrlerin óz jolymen kórkem jalǵastyrýshy. Demek biz kóp aıtyp, kóp izdeıtin Alash qaıratkerleri ıdeıalarynyń sahnadaǵy zamanaýı kórinisi. Kórnekti rejısser qaı qoıylymyn alsańyz da kesek týraıdy – qoǵamnyń, adamdar janyndaǵy ózgeristerdiń túp sebebine úńilýge, adamdy, qoǵamdy ózin-ózi tanı túsýge bastaıdy... Al tap qazirgi tańda qoǵamnyń ózin-ózi tanýyna barynsha qyzmet etý – qazaq teatrynyń asqaraly mindetteriniń biri.
Kórnekti rejısser mádenıet, óner qaıratkeri retinde kóp jumys atqaryp keledi. Ol jıyrma jyldaı (1972-1992) Abaı atyndaǵy Semeı oblystyq teatryn basqardy. Odan keıin T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasynda rektor boldy. Al elimiz táýelsizdiginiń alǵashqy kezeńi deýge bolatyn 1995-2001 jyldary Respýblıka Mádenıet mınıstriniń birinshi orynbasary, Mádenıet komıteti tóraǵasynyń orynbasary laýazymdy qyzmetterin atqaryp, úlken rýhanı tájirıbesi bar parasatty, bilikti basshy, daryndy uıymdastyrýshy retinde kásibı qazaq óneriniń órkendeýine úlken úles qosty. Osydan keıingi onjyldyqta qazaq óneriniń qara shańyraǵy, ózi sahna óneriniń Mekkesindeı kóretin M.Áýezov atyndaǵy Ulttyq drama teatrynyń dırektory-kórkemdik jetekshiligin abyroıly atqarǵan kórnekti rejısser qazirgi tańda da shyǵarmashylyq babynda.
Ulttyq rejıssýranyń kóshbastary, sanatker, ustaz, búginde seksenniń seńgirine shyǵyp otyrǵan Esmuhan Obaevtyń jas býynǵa berer taǵlymy az emes. Ol – elsúıgishtik, aýqymdy dúnıetanym, jasampazdyq, zaman talaptaryna saı bola bilý, al, eń bastysy – ómirdegi jáne ónerdegi tazalyq taǵlymy... О́z ujymy, jalpy kásibı óner ortasymen qatar qalyń jurtshylyq ta kórnekti rejısser, qaıratker tulǵa E.Obaevty osyndaı qasıetteri úshin qadir tutady. Al kóshbasshy, sanatker, ustaz, búginde ulttyq óner aqsaqaldarynyń biri Esmuhan Obaevtyń kórermenderin mazmundy da sahnalyq symbaty jarqyn qoıylymdarymen qýanta bererine sóz joq.
Álııa BО́PEJANOVA,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri