Ulttyq bank taǵy bir baǵdarlamadan irgesin aýlaq salmaq. Bul joly qarjylyq retteýshi jeńildetilgen avtonesıe berýdi toqtatatynyn málimdedi. Baǵdarlama 2015 jyly iske qosylǵan bolatyn. Jobany júzege asyrýǵa Ulttyq bank 40 mlrd teńge bólgen-di. Áne-mine degenshe álgi somanyń túbi de kóringen eken. Naryqtyń endigi jaıy ne bolmaq? Bul jaǵdaı kólik baǵasyna áser ete me? Kókeıdegi kóp saýalǵa jaýap izdep kórdik.
Ulttyq banktiń habarlaýynsha, baǵdarlamaǵa qatysýdy toqtatý týraly sheshim osy jyldyń 24 mamyrynda qabyldanǵan. Bas bank jobany júzege asyrý úshin 2019-2020 jyldarǵa 20 mlrd teńgeden bólgen. Osy jyldyń 27 mamyryndaǵy jaǵdaı boıynsha 48,8 mlrd teńgege 8 546 nesıe berilipti. Munyń 8,8 mlrd teńgesi – buryn berilgen avtonesıelerdi óteýden túsken qarjy.
Baǵdarlama otandyq óndiristen shyqqan jeńil avtokólikti jeke tulǵalardyń 4 paıyzdyq mólsherlememen satyp alýyna múmkindik berdi. Alaıda joba bárine birdeı qoljetimdi bolǵan joq. Aýdarylatyn qarjyny sarǵaıyp kútýge týra keldi. Al bul aralyqta kólik úshin uzyn-sonar kezek qalyptasty. Tıisinshe, el ishinde baǵdarlama týraly jaǵymsyz pikirler aıtylmaı qoıǵan joq. Dese de, qarapaıym qısynǵa salsaq, jeńildetilgen dúnıe úshin kezektiń bolýy zańdylyq sekildi.
«QazAvtoО́ndiris» Qazaqstannyń avtomobıl salasy kásiporyndary odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Artýr Mıskarıannyń aıtýynsha, jeńildetilgen avtonesıe berý baǵdarlamasynyń toqtatylýy naryqqa belgili bir deńgeıde áser etkenimen, anaý aıtqandaı úlken tragedııa emes. Degenmen, otandyq avtoparktiń jańartylýyn tejeýi yqtımal.
– Baǵdarlamany toqtatý nemese qorlandyrýdy qysqartý naryqtyń ósý qarqynyna áser etetini anyq. Biraq saldary joıqyn bolmaıdy. Osy oraıda jańa avtokólikter satylymynyń qazirgi qarqyny eski avtopark problemasyn sheshýge qaýqarly emes ekenin eskergen jón. Búginde eldegi avtokólikterdiń ortasha «jasy» shamamen 20 jyldan joǵary. Bul jol qaýipsizdigi men ekologııa turǵysynan mańyzdy másele ekeni aıtpasa da túsinikti. Ony sheshý úshin avtoparkti jańartýǵa barynsha kóńil bólý kerek. Al baǵdarlamany toqtatý, kerisinshe, atalǵan prosesti baıaýlatady, – deıdi A.Mıskarıan.
«QazAvtoО́ndiris» ókiliniń málimetinshe, sońǵy úsh jylda jeńildetilgen avtonesıe berý baǵdarlamasynyń úlesi otandyq avtokólikterdiń jyl saıynǵy satylymynyń 12 paıyzynan asqan emes. Máselen, byltyr satylǵan 90 myń kóliktiń 8 myńy osy baǵdarlama boıynsha ótkizilgen. Bul jalpy naryqtyń shamamen 9 paıyzyna teń. 2018 jyldan bastap satylym jylyna 20-25 paıyzǵa ósip keledi eken.
A.Mıskarıannyń pikirinshe, jeńildetilgen avtonesıe berý baǵdarlamasynyń kólik baǵasyna tıgizer áseri shamaly. Baǵaǵa birinshi kezekte teńgeniń turaqtylyǵy men naryqtaǵy básekelestiktiń áseri zor. Al tutynýshylar úshin jańa avtokólikterdiń qoljetimdiligin shekteıtini ras.
– Baǵdarlama – avtonaryqtaǵy tıimdi ónim. Tutynýshylar osy ónimnen aıyrylyp qalýy múmkin. Demek, kólikter burynǵydaı qoljetimdi bolmaıdy. Máselen, jeńildetilgen avtonesıe berý baǵdarlamasy boıynsha kólik baǵasynyń 10 paıyzyn bastapqy jarna retinde tóleý kerek. Bastapqy jarnany tabý qazir asa qıyn emes. Osy turǵydan alǵanda, baǵdarlama – tutynýshylar úshin tamasha múmkindik. Kórshi elderdiń buǵan erekshe mán berip otyrǵany da sondyqtan. Ásirese, mundaı qadam pandemııa jaǵdaıynda ózin ózi aqtap otyr, – deıdi A.Mıskarıan.
EXANTE halyqaralyq ınvestısııalyq kompanııasynyń sarapshysy, ekonomıst Andreı Chebotarevtiń aıtýynsha, basyn ashyp alatyn bir másele bar – jeńildetilgen avtonesıe berý baǵdarlamasy aıaqtalǵan joq.
– Baǵdarlama bastapqyda revolverlik tetikpen jumys istedi. Iаǵnı bankter qaryz alýshylardan qaıtarylǵan qarajatty baǵdarlamany odan ári qarjylandyrýǵa paıdalandy. Demek, bıyl baǵdarlamaǵa jańadan qarajat bólinbeıdi. Al baǵdarlama jumysyn jalǵastyra beredi. Tek, nesıe qaryz alýshylardan qaıtarylǵan qarjy esebinen ǵana beriledi. Máselen, Ulttyq bank baǵdarlamaǵa 40 mlrd teńge bóldi. Alaıda jobanyń aınalymynda júrgen qarjy – 48,8 mlrd teńge. «8,8 mlrd teńge qaıdan keldi?» degen saýal týyndaıdy. Ol biz aıtqan qaryz ıeleriniń qaıtarǵan qarjysy. Bankter bul aqshany basqa maqsatqa paıdalana almaıdy. Tek otandyq avtokólikterdi jeńildetilgen sharttar boıynsha satyp alýǵa jumsaýy qajet, – deıdi Andreı Chebotarev.
Ekonomıstiń pikirinshe, Ulttyq banktiń atalǵan baǵdarlamadan shyǵýy – naryq úshin oń belgi. О́ıtkeni jeńildetilgen avtonesıe berý, birinshiden, naryqtyq jaǵdaıdy burmalasa, ekinshiden, bankterdi negizgi ónimderiniń birinen aıyryp keldi.
– Baǵdarlamanyń mindeti otandyq avtoónerkásipti qoldaý edi. Qazirgi ýaqytta bul mindet oryndaldy. Endi naryqtyq ekonomıkaǵa oralý qajet. Muny durys qabyldaǵan jón. Budan bylaı baǵdarlamaǵa Úkimet pen «Báıterek» ulttyq holdınginiń qurylymdary jaýapty bolady. Jeńildetilgen avtonesıe berý baǵdarlamasynyń endigi taǵdyry da solarǵa baılanysty, – deıdi ekonomıst.
Qarjy sarapshysy Rasýl Rysmambetovtiń aıtýynsha, memleket avtoóndirýshilerdi ómir boıy qulaqtan súırep, qoldaý kórsetýge mindetti emes. Ulttyq bank baǵdarlamaǵa qatysýyn toqtatý týraly sheshimdi áldeqashan qabyldaýy kerek-tin.
– Biz qaıta shamaly keshigip qalǵan sekildimiz. Qazaqstan birneshe jyl boıy otandyq óndirýshilerdi qoldap keldi. Avtoóndirýshilerdi uıasynan ushyratyn ýaqyt jetti. Budan bylaı baǵdarlama ózin ózi «asyraýy» kerek. Menińshe, bul asa bir qıyndyq týdyrmaıdy. Joba básekelestik ortaǵa shyqqan soń, bári retteledi degen oıdamyz. Memleket baǵdarlamadan irgesin aýlaq salsa, bul joba teorııalyq turǵydan qarjy ınstıtýttaryn qyzyqtyrýy múmkin, – deıdi R.Rysmambetov.
Birinshi nesıe bıýrosynyń sarapshylary nesıeleý men memlekettik qoldaý sharalary mańyzdy bolǵanymen, bular mámileler sanynyń ósýine serpin bermeıdi dep sanaıdy. Koronavırýsqa deıingi jaǵdaımen salystyrǵanda avtonesıeleý qorjynynyń ósý qarqyny shamaly tómendegenimen, jalpy kórsetkish joǵary deńgeıde saqtalyp otyr. Bıýro sarapshylary bul segmenttegi naryqtyń áleýetin joǵary baǵalaýda. Onyń ústine oıynshylardyń pozısııasy da áli naqty belgilenbegen.
Jeńildetilgen nesıe berý baǵdarlamasynyń 2015 jyly bastalǵanyn aıttyq. Qazaqstan damý bankiniń málimetinshe, 2015 jyldyń kókteminen bastap 2021 jylǵy sáýirdiń sońyna deıin 139,6 mlrd teńgege 27,5 myń nesıe berilgen. Bul osy ýaqyt aralyǵynda berilgen avtonesıelerdiń jalpy sanynyń 10,2 paıyzyna, jalpy somasynyń 12,9 paıyzyna teń.
– Qazaqstanda avtonesıe berý kólemi ósip keledi. Suranys ta ulǵaıýda. 2021 jylǵy qańtar-sáýir aılarynyń qorytyndysy boıynsha berilgen qaryz sany ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 24,3 paıyzǵa joǵary. Bul óz kezeginde nesıe qorjynyn ósiredi. Qazaqstandyqtar qolda bar nesıelerdi ótegennen góri, jańa avtonesıe alýda belsendilik tanytýda. Avtonesıeleý qorjynynyń jalpy kólemi 12 aıda 36,5 paıyzǵa artyp, 818,1 mlrd teńgege jetti. Ońtústik óńirlerde ósý qarqyny joǵary, al eldiń batysyndaǵy kórsetkish báseńdeý, – deıdi Birinshi nesıe bıýrosynyń sarapshylary.
Nesıeni alýyn alyp, óteı almaı jatqandar da joq emes. Máselen, 2021 jyldyń 1 mamyryndaǵy jaǵdaı boıynsha merzimi ótken qaryzdar kólemi 74,2 mlrd teńgeni quraǵan. Bul jalpy qaryz kóleminiń 9,1 paıyzy. Onyń ishinde merzimi 90 kúnnen asyp ketken qaryz 44,1 mlrd teńgege nemese 5,4 paıyzǵa teń.
Qysqasy, jeńildetilgen avto- nesıe berý baǵdarlamasy áli aıaqtalǵan joq. Bar bolǵany – Ulttyq bank úlken oıynnan shyqty. Al baǵdarlamanyń endigi taǵdyry – Úkimet pen «Báıterektiń» qolynda. Olardyń qandaı sheshim qabyldaıtyny áli belgisiz.