«Qarańǵy túnde taý qalǵyp...» ánin nemiske jetkizgen kim?

Belgili jazýshy, dramatýrg, Uly Otan soǵysynyń ardageri Qalmuqan Isabaev Abaı men Gete arasyndaǵy rýhanı baılanys­ty tereńnen zerttep, hakimniń shy­ǵarmalaryn nemis halqyna jet­kizgendigin bireý bilse, bireý bil­meıdi. Al Gete mýzeıinen já­di­ger­ler alyp kelgenin estip pe edińiz?

Qalmuqan Isabaev Pavlodar oblysy­nyń Baıanaýyl óńirinde týǵan. 1943 jyldyń qańtarynda 10-synypta oqyp júrgende Keńes Armııasy qataryna shaqyrylyp, surapyl soǵysty bastan keshedi.

Túrikmenstannyń Karke qala­synda 1195-atqyshtar polkiniń vzvod komandıri qyzmetinde júr­gen ýaqytynda, 1948 jyldyń qa­zanynda Germanııadaǵy 20-me­ha­nıkalandyrylǵan polktiń vzvod komandırin aýystyrýǵa buı­ryq kelip, «Bul qyzmetke bir qazaq kerek bolǵan eken, ol tań­daýǵa men ilikken bolsam, she­ginerge ne bar» degen oımen sol jaqqa attanady.

Getetanýshylardyń aıǵaq­ta­­ýynsha, Abaı tárjimalaǵan «Qa­rańǵy túnde taý qalǵyp...» óleńiniń nemis tilindegi túp­nus­qasyn, ıaǵnı «Túngi kez­beniń ánin» uly aqyn sol kúni kesh­te munartqan Tıýrıngııa qy­rattaryna qarap turyp, esikke jazypty. Mýzeıdegi Gete «Túngi kez­beniń ánin» alǵash jazǵan esik tarıhı múlik sanalady.

Ilmenaý jerinde alǵash Gete mýzeıine barǵanda Abaı aýdarmasyn tasqa jazyp, saltanatty esik janyna qaǵýdy armandap ketken jazýshy Qalmuqan Isabaevtyń belsendi qyzmetiniń arqasyn­da, Abaıdyń «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» óleńi qashalǵan mármár taqta 1979 jyly 22 shil­dede Qazaqstannan Gabelbah mýzeıine jetkizilip, saltanatty jaǵdaıda atalmysh esiktiń janyna ornatyldy. Sol ýaqyttan bastap mýzeıge kelgen sheteldik qonaqtardy Abaı ánimen qarsy alý dástúrge aınalǵan. 1980 jy­ly Q.Isabaev Gete mýzeıine ózi salǵan Abaıdyń beınesin, «Qarańǵy túnde taý qal­ǵyp» áni­niń notalyq jazbasyn, arnaıy ázirlengen dombyrany syı­ǵa tartady. Dombyranyń syn­baıtyn shynymen qaptalǵan bó­ligi astynda nemis jáne orys til­de­rinde: «Geteniń Azııadaǵy tuń­­ǵysh aýdarmashysy – aqyn, ári kom­pozıtor Abaı osy aspapta oınap, «Túngi kezbeniń ánine» án shy­ǵarǵan» degen jazý bar. О́z keze­ginde Gete mýzeıi men nemis­tiń klassıkalyq ádebı murasyn jınap, zertteıtin Ult ınstıtýty qyzmetkerleri Semeıdegi Abaıdyń ádebı-me­mo­rıaldyq mý­zeıine Geteniń port­retin syıǵa tartqan.

Sonymen qatar Abaı mý­ze­­ıi­ne natýralıst, geologııaǵa qy­zy­ǵýshylyq tanytyp, mıneraldar jınaǵan Geteniń kol­leksııa­synan Qalmuqan Isabaev aqynnyń jeke zaty retinde saq­talǵan japyraq bederi tús­ken tas ákelgen. Ilmenaý qala­synyń qu­rylǵanyna 700 jyl to­lýyna oraı aq keramıkadan ja­salǵan tańbasyn syıǵa tartqan. So­ny­men qatar, Gete sýretin, qol­jaz­balarynyń kóshirmesin, býkletterdi, nemis tilinde «Qarańǵy túnde taý qal­ǵyp» áni jazylǵan magnıtofon jazbasyn jáne mereıtoılyq medaldaryn da tapsyrǵan.

Araı Talǵatqyzy,

Abaı mýzeıiniń baspasóz qyzmetkeri

Shyǵys Qazaqstan oblysy