Ákimder saılaýynda eń laıyqtylar jeńiske jetedi

Aýyl ákimderin saılaý – Qazaq­stan­nyń saıası tájirıbesindegi jańashyldyq. Al aýyl ákimderiniń saılaýyn ótkizý birqatar mańyzdy mindetti iske asyrýǵa jol ashady. Birinshiden, qoǵamdyq múddelerdi bildirýge jol ashylady. Saılaý arqyly múddeler artıkýlıasııasy bolyp, aýyl turǵyndarynyń problemalary aıtylady. Sonymen qatar saılaý dástúrdegideı júıelik kem­shilikterdi, saılaýshylardyń suranys­taryn, úmitterin baǵalaýǵa múmkindik beredi.Ekinshiden, bıliktiń zańdylyǵy moıyn­dalady. Sebebi ákimderdiń «joǵa­rydan» taǵaıyndalýy birqatar sebepterge baılanysty, aýyl turǵyndarynyń arasynda birshama shıelenis týǵyzyp kelgen bolatyn. Mysaly, jańadan taǵaıyndalǵan ákim buryn aýylda jumys istep kórmegen, tipti mundaı tájirı­besi de bolmaǵan bolýy múmkin. Ne bol­masa, jańa basshyny aýyl turǵyn­dary alǵashqy kezde onyń ómirge kelgen óńirine baılanysty qabylda­maýy múmkin. Al tikeleı saılaý kezinde, ıaǵnı demokratııalyq jolmen uıymdas­ty­ryl­ǵan saılaýdy iske asyrý kezinde halyq saılaǵan bılik zańdy bolady. Mundaı ákimge qoǵam músheleriniń kópshiligi senim­men qarap, óz erkimen baǵynýǵa tyrysatyn bolady.Úshinshiden, saıası ómirdiń áleý­met­tik barometri iske asady. Saı­laý qory­tyndysy túrli saıası kúshterdiń yqpal etý deńgeıin kórsetip, azamattardyń el bıleýshi elıta men oppozısııaǵa, Úki­mettiń ustanǵan baǵytyna shynaıy qatynasyn aıqyndaıdy. Aýylda júrip jatqan prosesterge keıbir monıtorıng pen baǵalaý júrgiziledi.Tórtinshiden, saıası elıtany iske qosý júredi. Saılaý óńirlik saıa­sı elıtany qalyptastyrý men jańar­týdyń mańyzdy tetigi sanalady. Sonyń ishinde aýyldyq elıta da bar. Saılaý turǵyndarǵa bılik ókilettigine kimniń laıyqty ekenin je­ke já­ne tikeleı anyqtaýǵa múmkindik be­redi.Besinshiden, saıası áleýmettený iske asy­rylady. Saılaý naýqany barysyn­da azamattar ózderiniń saıası senim­derin qalyptastyrady, saıasatqa qatysý men ózara is-qımyldyń zańnamamen bel­gilengen nysandaryn qoldanyp kóredi. Sóıtip, ózderiniń azamattyq ja­ýap­ker­shiligin sezine túsedi. Azama­ttar­dyń saılaýǵa qatysýy turǵyn­dar­dyń ortaqtastyǵy men saıası máde­nı­e­tiniń deńgeıin arttyrady.Demek, aýyl ákimderin saılaý aýyl­daǵy problemalardy anyqtaýmen qatar, turǵyndardyń azamattyq ustanymyn bildirýge jáne tórtinshi deńgeıdegi bıýdjet aıasynda aýyldaǵy bılikti orta­lyqsyzdandyrýǵa múmkindik beredi. Joǵary jaqtan aıtylǵan kóptegen progressıvti hám jaǵdaıdy jaqsartýǵa baǵyttalǵan ıdeıalar kóbinese jergilikti jerlerde buǵattalady nemese tıimsiz iske asyrylady. Bıýdjetke degen qoǵamdyq baqylaýdyń artýy, halyqtyń tikeleı aýyl menedjerin saılaýǵa qatysa alýy jáne saılaý kezindegi básekelestiktiń bolýy kóptegen salalardy damytýǵa septigin tıgizedi.Saıasatker Dj.Fıshkınniń paıym­d­aýynsha, kez kelgen saıası júıe óz deń­geıine qaramastan, mynandaı para­metrlerge saı bolýǵa tıis: teńdikke, qatysýǵa jáne pikir almasýǵa kepil­dikti qamtamasyz etýi kerek. Bul aýyl ákimderin saılaýdy ót­kizýge de qatysty. Daýys berýdegi teń qu­qyq­tylyq, azamattardyń saılaý rásimine qatysýy, áleýetti kandıdattarmen kez­desýde pikirsaıys qamtamasyz etilýi qajet. Aýyl ákimderine úmitkerler mynandaı tásilder arqyly usynylady. Saıası partııalar óz múshelerin básekege qosady. Osy oraıda, saıası partııalar bir saılaý okrýginde bir ǵana úmitkerdi usyna alady. Sondaı-aq tıisti okrýgtiń daýys berý quqyǵy bar saılaýshylarynyń 1 paıyzy qoldaǵan adam ózin ózi usynady. Budan bólek, aýdan ákimi (oblystyq mártebesi bar qala) mejeli merzimge deıin eki kandıdat tirkelmese óz úmitkerin aıtady. Sońǵy máselege kelsek, Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Málik Myrzalın aıtyp ótkendeı, «aýdan ákimderi balama bolmaǵan jaǵdaıda ǵana óz úmitkerin usyna alady. Iаǵnı eger eki kandıdat tirkelmese ǵana ákimge ondaı quqyq beriledi. Onyń ózinde, jergilikti qoǵamdastyqpen kelisip qana jasaı alady». Bul qadam halyqtyń pikirin eskerý turǵysynan mańyzǵa ıe. Aýdandyq mańyzy bar qalanyń, aýyl­dyń, kenttiń, aýyldyq okrýgtiń ákimi­ne basqa kandıdattarmen salystyr­ǵanda daýys berýge qatysqan saılaýshy­lar­dyń kóp daýysyn jınaǵan úmitker saılanady. Qazaqstan Respýb­lıkasy Ortalyq saılaý komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary K.Pet­rov: «Aldaǵy saılaýdyń buǵan deıingi naýqandardan aıtarlyqtaı aıyrmashylyǵy mynada. Ony ótkizý quzyreti aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń aýmaqtyq saılaý komıssııalaryna ǵana tıesili», deıdi.Osylaısha, saılaý prosedýrasyn tıisti túrde júzege asyrý arqyly jańa praktıka eldegi saıası keńistikti edáýir jandandyrady, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy aıasynda memlekettik mekemelerdiń, jergilikti atqarýshy organdar qyzmetiniń úılesimdiligin jetildiredi, aýyl turǵyndarynyń kókeıkesti máselelerin «estý men sheshýdi» jaqsartady. Aýyl ákimderin saılaýdaǵy básekelestik eń laıyqty kandıdattardyń teńdik pen merıtokratııa qaǵıdaty jaǵdaıynda jeńiske jetýlerine múmkindik beredi.Dına AIKENOVA,saıası keńesshi, PhD, «Rýhanı jańǵyrý» QQDI otbasy ınstıtýtyn zertteý ortalyǵynyń analıtık-menedjeri