Qazaqstan Eýrazııa keńistigindegi ekonomıkalyq ıntegrasııanyń bastamashysy bolyp tabylady. Osy bastalǵan jyly elimizdiń atalǵan bastamasyna 20 jyl tolǵaly otyr. Barlyq osy jyldar bederinde Qazaqstan eýrazııalyq ıntegrasııa bastamasyn dáıektilikpen ilgeriletip keledi.
Qazaqstan Eýrazııa keńistigindegi ekonomıkalyq ıntegrasııanyń bastamashysy bolyp tabylady. Osy bastalǵan jyly elimizdiń atalǵan bastamasyna 20 jyl tolǵaly otyr. Barlyq osy jyldar bederinde Qazaqstan eýrazııalyq ıntegrasııa bastamasyn dáıektilikpen ilgeriletip keledi.
Qazaqstan – eýrazııalyq ıntegrasııanyń bastamashysy
Astanada ótken byltyrǵy mamyr kezdesýiniń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaǵy óz jumysyn bastaıdy degen kelisimge kelse, sondaı-aq, basqa da birqatar mańyzdy qujattar qabyldanǵan bolatyn. Sonymen qatar, úsh eldiń memleket basshylary tarapynan «Integrasııalyq úderisterdi odan ári damytýdyń baǵyttary týraly» sheshim alynyp, úsh el úkimeti men Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııaǵa Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartty daıyndaý jóninde tapsyrma berilgen edi.
Osy qatarda Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa men Ýkraına jáne Qyrǵyzstan (ár el boıynsha jeke-jeke) arasyndaǵy ózara is-qımyldy tereńdetý týraly memorandýmdardy maquldaý jóninde sheshim qabyldanǵan bolatyn. Ýkraına Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa janynan baqylaýshy mártebesin alý nıeti bar ekenin bildirse, Qyrǵyzstan osy Odaqtyń tolyqqandy múshesi bolýǵa qulyqty ekenin tanytyp keledi. Osyǵan oraı, ótken jyldyń 31 mamyrynda Mınsk qalasynda Ýkraınamen jáne Qyrǵyzstanmen memorandýmdarǵa qol qoıylǵan bolatyn.
О́tken jyldyń 25 qyrkúıeginde Astanada Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńesiniń úkimet basshylary deńgeıindegi májilisi ótip, onyń qorytyndylary boıynsha ózara ıntegrasııalyq qarym-qatynastar máselelerine qatysty birqatar sheshimderge qol qoıylǵan edi.
Al byltyrǵy 24 qazanda Mınskide Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń memleket basshylary deńgeıindegi kezekti májilisi ótkeni belgili. Onyń qorytyndylary boıynsha «Integrasııany damytýdyń negizgi baǵyttary jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shart jobasymen jumys barysy týraly» sheshim alynǵany taǵy málim.
Sonymen qatar, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa men Armenııa Respýblıkasy arasyndaǵy ózara is-qımyldy tereńdetý týraly memorandým jobasy maquldanyp, Armenııanyń Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistikke qosylýy jónindegi «Jol kartasyn» daıyndaý boıynsha jumystardy uıymdastyrý tapsyrylǵan bolatyn.
Jaqynda, atap aıtqanda, ótken jyldyń 24 jeltoqsanynda Máskeýde Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń memleket basshylary deńgeıindegi úshinshi májilisi ótip, ondaǵy kelissózderdiń basty taqyryby Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartty daıyndaý boıynsha jumys barysy bolǵany umytyla qoımasa kerek. Sóıtip, ár tarap 2014 jyldyń mamyryna qaraı Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes týraly shartqa qol qoıý úshin barynsha kúsh-jigerlerin jumsaıtyny naqtylanyp otyr.
Qazirgi tańda Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııany reformalaý týraly másele kún tártibinde tur. О́ıtkeni, ol ıntegrasııanyń búgingi jańa deńgeıine tolyq kóleminde sáıkes kelýi jáne múddelerdiń tepe-teńdigin qamtamasyz etýi tıis.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq KSRO-ǵa umtylys emes
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý KSRO-ny qaıta jańǵyrtýǵa umtylys bolyp tabylmaıdy. Saıası egemendik eshqashan myzǵymaq emes. Bul – barlyq qatysýshy memleketter – Qazaqstannyń, Reseı men Belarýstiń birjaqty ustanymy. Ekonomıkalyq ıntegrasııa ulttyq memlekettilikti nyǵaıtyp, ony ekonomıka arqyly barynsha ornyqty ete túsý úshin damytylady.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń negizinde 5 qaǵıdat jatyr. Olar: ekonomıkalyq pragmatızm, egemendikti qurmetteý, ıntegrasııaǵa qatysýǵa eriktilik, sheshimderdi qabyldaýdaǵy teń quqyqtylyq, damýdyń evolıýsııalyǵy men eýrazııalyq keńistiktiń ashyqtyǵy.
Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty strategııalyq áriptestik pen dostyq rýhynda qurý boıynsha jumystar júrgizýde. О́ıtkeni, ekonomıkalyq ıntegrasııa ár memlekettik múmkindigin aıtarlyqtaı kúsheıtedi. Ekonomıkalyq odaq álemdik qoǵamdastyqpen barynsha tabysty yntymaqtasý úshin qurylatynyn da aıta ketken jón.
Búginde búkil álemde ıntegrasııalyq trendter ústemdikke ıe. Jahandaný men aımaqtaný – HHI ǵasyrdyń meınstrımi. Dúnıejúzinde qazirdiń ózinde Eýroodaq, NAFTA, MERSOKÝR, Afrıka odaǵy, ASEAN, ATES sııaqty jáne basqa birlestikter qurylǵan.
Ekonomıkalyq ıntegrasııanyń jahandyq tájirıbesi mynany kórsetip otyr: kúsh-jigerdi biriktirý uzaqmerzimdi ekonomıkalyq dıvıdendter ákeledi, qaýipsizdiktiń beriktigin qamtamasyz etedi, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrady.
Keden odaǵy jáne Birtutas ekonomıkalyq keńistik
Keden odaǵynyń birtutas keden aýmaǵyn qurý úsh kezeńnen turdy. Olar: 2010 jyldyń 1 qańtaryna deıingi aldyn ala kezeń, 2010 jyldyń 1 qańtarynan 1 shildesine deıingi birinshi kezeń, 2010 jyldyń 1 shildesinen 2011 jyldyń 1 shildesine deıingi ekinshi kezeń.
Aldyn ala kezeńde Keden odaǵynyń kelisimdik-quqyqtyq bazasyn qalyptastyrýdy aıaqtaý men shekara, birtutas keden aýmaǵynyń syrtqy kontýryn qospaǵanda, memlekettik baqylaýdyń kelisilgen túrlerin kezeń-kezeńimen kóshirýdi uıymdastyrý mindetteri sheshildi. Keden odaǵynyń normatıvtik-quqyqtyq bazasy (70-ten astam qujat) qalyptastyryldy.
2009 jyldyń 27 qarashasynda Mınsk qalasynda ótken EýrAzEQ-tyń Memleketaralyq keńesi (Keden odaǵynyń joǵary organy) májilisi barysynda memleket basshylary deńgeıinde 2010 jyldyń 1 qańtarynan qyzmetin bastaý úshin Keden odaǵynyń mańyzdy qujattaryna: Birtutas keden tarıfi men Keden odaǵynyń Keden kodeksi týraly shartqa qol qoıyldy.
Keden odaǵyna múshe elder memleket basshylary, sondaı-aq, 2010 jyldyń 6 shildesinen bastap Keden odaǵynyń Keden kodeksin iske qosý týraly jáne úshinshi elderdegi taýarlarǵa qatysty Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı aýmaqtarynda erkin aınalymǵa shyǵarylǵan, Keden odaǵyna múshe úsh eldiń sheńberinde qozǵalysta bolatyn kedendik rásimdeýdi alyp tastaý týraly sheshim qabyldady.
Birtutas keden aýmaǵyn qalyptastyrýdyń birinshi kezeńi aıasynda 2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap Keden odaǵynyń komıssııasy Keden odaǵynyń syrtqy saýdasynda tarıftik jáne tarıftik emes qaǵıdatty jáne saýdany retteý ókilettigin júzege asyrady. Bul jerde Keden odaǵy syrtqy ekonomıka qyzmetinde Birtutas taýar nomenklatýrasy men Keden odaǵynyń Birtutas keden tarıfi qoldanylady.
Keden odaǵynyń birtutas tarıftik preferensııalar júıesin qalyptastyratyn qujattar bekitilip, kúshine engizildi. Olar: Damýshy jáne onsha damymaǵan elderde shyǵarylatyn jáne ákelinetin taýarlar tizimi men olardy ákelý kezinde tarıftik preferensııalar usyný, sondaı-aq, Damýshy jáne onsha damymaǵan elder – Keden odaǵynyń tarıftik preferensııalary júıesin paıdalanatyn elder tizimi.
Syrtqy saýdany retteý men taraptardyń atqarýshy bılik organdary ókilderinen jasaqtalǵan sanıtarlyq, veterınarlyq jáne fıtosanıtarlyq sharalardy qoldaný boıynsha Tehnıkalyq retteýdi úılestirý komıteti quryldy.
2010 jyldyń 1 shildesine qaraı birtutas keden aýmaǵyn qalyptastyrýdyń birinshi kezeńiniń mindetteri oryndalyp, onyń birtutas tarıf júıesi men tarıftik emes retteý, kedendik, sanıtarlyq, veterınarlyq jáne fıtosanıtarlyq baqylaý qyzmetine qajetti quqyqtyq sharttary quryldy.
2009 jyldyń 11 jeltoqsanynda Sankt-Peterbýrg qalasynda ótken EýrAzEQ-tyń úkimet basshylary deńgeıindegi Memleketaralyq keńesiniń májilisi barysynda Keden odaǵynyń kelisimdik-quqyqtyq bazasyn tolyqtyratyn halyqaralyq qujattarǵa qol qoıyldy. Atap aıtqanda, Keden odaǵynda sanıtarlyq, veterınarlyq jáne fıtosanıtarlyq sharalardy tehnıkalyq retteý, janama salyqtar alý, taýarlardyń eksporty men ımporty jaǵdaıynda jáne Keden odaǵynda qyzmet kórsetý kezinde, sondaı-aq, taraptardyń ókiletti organdarymen syrtqy jáne ózara saýdanyń statıstıkalyq derekterin berý qujattaryna qol qoıyldy.
2011 jyldyń 1 shildesine deıin jalǵasqan ekinshi kezeńde taraptardyń keden aýmaqtaryn birtutas keden aýmaǵyna biriktirý boıynsha praktıkalyq jumystar júrgizildi.
Keden odaǵy ıntegrasııanyń barynsha joǵary satysyn qurý úshin negizgi alańǵa – 2012 jyldyń 1 qańtarynan jumys isteı bastaǵan Birtutas ekonomıkalyq keńistikke (BEK) aınaldy. BEK jumysy jaǵdaıynda mynadaı tórt erkindik qaǵıdaty qamtamasyz etiletin bolady: taýarlardyń erkin qozǵalysy, qyzmet kórsetýlerdiń erkin qozǵalysy, kapıtaldyń erkin qozǵalysy jáne jumys kúshiniń erkin qozǵalysy.
Bıyl EEO týraly shartqa qol qoıylady
Qazirgideı jahandaný zamanynda álem elderiniń bir-birimen tyǵyz yntymaqtastyqqa umtylatyny – zańdylyq. О́ıtkeni, búgingi tańda memleketter bir-birimen tyǵyz baılanyssyz, ıaǵnı oqshaýlanyp ómir súre almaıdy. Sonyń bir aıǵaǵy retinde, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen júzege asyrylyp kele jatqan Eýrazııalyq odaǵyn aıtýǵa bolady.
Al osy Odaqqa ákeletin birden-bir qurylym – Keden odaǵyna múshe elder tańdaǵan ıntegrasııa joly da ońaı jol emes, árıne. Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes osy jolda aldan shyǵar túıtkildi máselelerdi tarqatatyn, Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń jumysyn úılestiretin birden-bir organ bolyp tabylady. Budan túıiletin oı, atalǵan keńestiń negizgi mindeti – uıymnyń atqarýshy organy sanalatyn komıssııa usynǵan qujattardy bekitý.
Kúni keshe Máskeýde ótken Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes otyrysynda negizinen Mınskide kóterilip, onyń aldyndaǵy jıyndarda aıtylyp júrgen máseleler talqyǵa túskeni belgili. Úsh memleket – Qazaqstan men Reseıdiń jáne Belarýstiń ókilderinen turatyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly kelisimniń ınstıtýttyq bóligi bolyp tabylady. Búginde eýrazııalyq ıntegrasııalyq jobanyń arqaýlyq qaǵıdattary bekitilip úlgerilgen. Al bul qaǵıdattar Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe barlyq elderdiń múddelerin jan-jaqty eskerýimen erekshelenedi.
Bul Odaqtyń elderimizdiń ekonomıkalaryn nyǵaıtý, damytý jáne memleketter yqpaldastyǵyn jandandyrý úshin qurylyp otyrǵany belgili. Osy oraıda, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııaǵa básekege qabilettilik, jańǵyrtý, elderimizdiń áleýmettik áleýetin arttyrý baǵytyndaǵy jumystardy júzege asyrý máseleleri usynylady. Búginde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý jónindegi kelisimniń birinshi bóligi daıyn, endi ol salalyq turǵyda tolyqtyrylýy tıis. Qazir bul jumystar birtindep júzege asyrylyp jatyr. Máselen, 2014 jyldyń 1 naýryzyna josparlanǵan jıynda Birtutas ekonomıkalyq keńistik pen Keden odaǵy aıasynda qalyp kele jatqan kedergiler men shekteýlerge qatysty tizbeler shoǵyry jasalyp, olardy joıýdyń naqty merzimin anyqtaý belgilengen. Bul – mańyzdy mindet. Osyndaı mindetter júzege asyrylǵanda ǵana birtutas ekonomıkalyq júıe úılesimdi jáne joǵary tıimdilikpen jumys isteıtini anyq.
Mine, jańa 2014 jyl da bastaldy. Osy jylqy jyly Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıý mindeti tur. Keıbir obektıvti jáne sýbektıvti kedergilerge qaramastan, bul baǵyttaǵy jumys dáıektilikpen ilgerilep kele jatqanyn atap kórsetý qajet. Demek, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıylatyn kún de alys emes dep oı túıýge tolyq negiz bar.
Samat MUSA,
«Egemen Qazaqstan».