Elorda – Táýelsizdiktiń biregeı jetistigi

Táýelsizdik alǵan 30 jyl ishinde el­diń es jıyp, etek jaýyp, órkenıetti memleketter qataryna qosylǵany, Ege­mendigimiz baıandy, Táýelsizdigimiz tabandy bolǵany, ultymyzdyń rýhanı qýatyn shyńdap jatqan ýaqyt — Elbasynyń saýatty da salmaqty tulǵasynyń uzaq jylǵy tabysty eńbeginiń zańdy jemisi, tarıh aldyndaǵy jeńisi ekendigi aqıqat.

Elbasy týraly aıtqanda Elorda týraly sóz qozǵamaý múmkin emes. Elorda – Elbasynyń jasampaz ıdeıasynan jaryp shyqqan qaıtalanbas qoltýmasy. Jalpy ár adamnyń taǵdyr joly san taraý, peshenesi árqalaı qalyptasady ǵoı. Biraq árkimniń ómirinen bólek, bir ortada tabysqan, bir arnada toǵysqan ortaq taǵdyrlar bolady. Onyń jarqyn bir mysaly – Elorda jáne elordalyq­tar der edim. Árıne, táýelsiz elimizdiń tuńǵysh astanasy jaıly búginge deıin aıtylǵan áńgimeler az emes. Dese de, Elorda týraly estelikter qansha bolsa da sóz sarqylmaıtyn, teńeý taýsylmaıtyn, aıtylǵan saıyn ashyla túsetin ómirsheń taqyryp.

Eldiń tiregi Elorda bolǵanda, bas qalanyń júregi – onyń turǵyndary. Sebebi Elorda – táýelsizdigimizdiń ny­shany, halyqtyń bolashaqqa degen umty­lysynyń, izdenisiniń kórinisi. Elorda – ár adamnyń júreginde, sondyqtan ol týraly árbir turǵynnyń óz aıtary bar.

Bul rette men el astanasynyń Alataý eteginen Saryarqanyń tósine aýysýy – ótken 30 jyl ishindegi táýelsizdigimizdiń eń mańdaıaldy, jarqyn da jotaly jetistikteriniń biri emes, biregeıi dep sanaımyn.

Sóz joq, bul tek táýelsizdiktiń ar­qa­synda ǵana qol jetkizýge bolatyn ta­rıh­tyń syndarly sáti, taǵdyrdyń baıandy baǵy edi. Bizdiń býynǵa osy uly ózgerister men múmkindiktiń kýási bolý baqyty buıyrypty. Árıne, munyń barlyǵy ózdiginen bola salatyn dúnıe emes. Bas qalanyń joqtan bar bolýy eń aldymen – eldiń qamyn oılaǵan Elbasynyń memleket múddesi jolyndaǵy ólsheýsiz órligi men talassyz erliginiń arqasy. Tuńǵysh Prezıdenttiń ózine ǵana tán asqaq azamattyq erki men bıik rýhy, qaıyspas qaıraty men paıymdy parasaty, kóregen kóshbasshylyǵy men kemel kósemdigi bizdiń halqymyzǵa búgingi elordany syılady. Elbasynyń jańa astana salý týraly ıdeıasy bol­maǵanda – Saryarqanyń tórindegi sáý­leti dáýletine jarasqan búgingi bas qala­myz da bolmaýshy edi.

Bul sheshimniń jeke adamnyń ómirin ǵana emes, tutas qoǵamnyń kóńilin shar­pyǵan, jalqynyń ǵana emes, jalpynyń taǵdyryn qamtyǵan taǵdyrsheshti, tarıhı betburys bolǵanyna búgingi ýaqyt dálel.

Bas qalany jańadan salý ıdeıasynan bastap, onyń árbir damý kezeńin kóńi­linde túzip, júreginen ótkizip, árbir boı kótergen ǵımarattyń irgetasynan bastap qalanǵan kirpishine deıin qadaǵalaǵan Elbasynyń eren eńbegin eshkim joqqa shyǵara almaıdy.

Qala ákiminiń orynbasary bolyp turǵan kezde ózim ańǵarǵan, kózim anyq jetken bir aqıqatty aıta­ıyn. Elordada qandaı ǵımarat boı kótersin, qandaı qury­lys salynsyn, barlyǵynda El­ba­synyń ózindik qol- ­­tańbasy, qamqor ja- ­­na­shyrly­ǵy, erekshe nazary turdy. Qan­daı nysan bolsyn úlken nemese kishi, áleýmettik nemese kommersııalyq dep bólmeı, barlyǵyna birdeı qarady. Búginge deıin de bas qalanyń damý barysy men baǵytyn únemi jeke nazarynda ustap keledi.

Sondyqtan, Prezıdenttik ókildikten óz erkimen bas tartyp, tarıhı sheshim qabyldaǵan soń, qalyń halyqtyń qala­ýymen, tutas qoǵamnyń qoldaýymen bas qalaǵa Nur-Sultan ataýynyń berilýi – tarıhı ádildik bolǵany daýsyz. Elorda tek qala turǵyndarynyń ómirin ǵana emes, tutas eldiń taǵdyryn ózgertti. El damýymen birge boı kótergen jańa el astanasy halyqtyń jalpy turmys-tirshiligi men ómir saltyna ǵana emes, qoǵamnyń oı-órisine, talǵam-tanymyna úlken áser etti. Búginde el óńirleri – bas qalaǵa qarap boı túzeıdi, el azamattary óz keleshegin, balalarynyń bolashaǵyn eldiń astanasymen baılanystyrady.

Astanany aýystyrýdyń, ásirese, tá­ýelsizdik urpaqtary úshin tanymdyq ári tárbıelik mańyzy zor boldy dep sanaımyn. О́skeleń urpaq táýelsiz eldiń tuǵyrly elordasy bolatynyn bildi. Elordalar tizbesiniń tamyry tereń tarıhyn uǵynyp, el damýynyń qarqyndy qalpy qaı kezeńde de onyń astanasymen tyǵyz baılanysta bolatynyn túısindi. Bul el men jerge degen súıispenshiliktiń urpaq boıyna tereń sińip, patrıottyq sezimniń qalyptasýyna túrtki boldy.

Elordada turaqty túrde áskerı pa­rad­tar ótkizilip, memlekettiń Bas Týyn kó­terý rásimin jyl saıyn saltanatty shara aıasynda uıymdastyrýdy jolǵa qoıdyq.

Búginde elorda – jastar qalasy. Iаǵnı bolashaq zııatkerlik ortanyń dál osy ortalyqta qalyptasatyny – talassyz boljam. Onyń alǵysharttary búginde joq emes. Qalada orta mektepter sany 1997 jyly 46 bolsa, búginde 123-ke jetip, oqýshylar sany 200 myńǵa ósti. Shákirtterdiń búgingi zaman talabyna saı­ izdenisterine tolyq jaýap beretin za­ma­naýı stılde, qajetti tehnıkalarmen jab­dyqtalǵan jańa «Oqýshylar saraıy» ashyldy.

Qaı zamanda da stýdentter eń bel­sendi jastar tobyna jatady. Mektep bitirgen árbir jas joǵary bilim alýdy armandaıdy jáne el astanasyna kelip stýdent atanýdy maqsat tutady. Búginde Nur-Sultan qalasynda 16 JOO bar jáne respýblıka boıynsha el stýdentteriniń 10%-dan astamy bas qalada bilim alyp jatyr.

Solardyń arasynda ásirese bilim be­rý­diń álemdik barlyq standartyna to­lyq saı kelip otyrǵan «Nazarbaev Ýnı­versıtetiniń» tanymaldyǵy men ózindik bilim berý ereksheligi el ishinde ǵana emes, halyqaralyq deńgeıde de úlken qyzy­ǵýshylyqqa ıe ekendigin erekshe atap ótkim keledi.

Búginde elordanyń óziniń jas ıntel­­lıgensııasy tolyq qalyptasty. Má­de­nıet salasynda «Jastar teatry» jeke otaý tigip, quryldy. Jazýshylar oda­ǵy­nyń elordalyq fılıaly búginde ózi­niń deńgeıine saı nyǵaıyp, eldiń eń negizgi shyǵarmashylyq ortalyǵyna aınaldy. Munyń barlyǵy da elordanyń ózindik rýhanııatynyń, mádenıeti­niń qalyptasyp, damýyna úlken serpin berip keledi.

Meniń bas qaladaǵy qyz­metimniń bastalýy – el astanasynyń alǵashqy 10 jyl­dyq mereıtoıymen tuspa-tus keldi. Ony laıyqty uıymdastyryp, aby­roıly ótkizý – bizdiń sol kezdegi jas memleketimiz úshin mańyzdy edi. Sol kezden bastap taban aýdarmaı 7 jyl boıy bas qalamyzdyń damýy men ósip-órkendeýine, sonyń ishinde qalanyń áleýmettik salasynyń qyr-syryna qa­ny­ǵyp, mańyzdy máselelerin sheshý jo­lynda qolymnan kelgenshe eńbek et­tim. Sol jyldary ásirese astanadan múm­kindik izdep, el ordasyna aǵylǵan ishki kóshi-qon aǵyny qarqyndy boldy. Qala turǵyndarynyń sany jyl sanap emes, aı sanap ulǵaıyp otyrdy. Bul óz kezeginde – balabaqshadan bastap, mektep, aýrýhana, halyqty jumyspen qamtý, mádenıet úılerin, sport ǵımarattaryn salý syndy tolassyz da tynymsyz jumystardyń der kezinde sheshimin tabýyn talap etti.

Qalanyń búgingi kúnge deıingi ósý qarqyny esh toqtaǵan joq. Mysaly, 1997 jyly qalada 36 ǵana balabaqsha bolǵan eken. Qazir qala boıynsha 410 mektepke deıingi ortalyqtarda 55 myń­nan astam bala bar. Degenmen, bala­baqshalar sanynyń qarqyndy ósýine qara­mastan, oryn jetispeýshiligi máse­lesi elordalyqtar úshin áli de ótkir tur. Munyń ózi astanadaǵy bala týý kór­setkishi men kóship kelip jatqan jas ot­basylar qatarynyń qanshalyqty qar­qyndy ekendigin kórsetedi.

Jalpy, qalanyń alǵashqy Bas jos­pary boıynsha elordalyqtardyń sany 2030 jylǵa qaraı 1 mıllıon 200 myń adamdy quraıdy degen boljanǵan. Degen­men el azamattarynyń bas qalaǵa kó­ship kelý qarqynynyń nátıjesinde bul kórsetkish josparly merziminen 10 jyl buryn oryndaldy.

Astanalyqtardyń ómir súrý uzaq­tyǵy 1997 jyldan beri 69 jastan 75 jasqa jetip, respýblıkalyq ortasha kórsetkishten asyp tur. Munyń ózi tur­ǵyndardyń áleýmettik turmysynyń kó­­terilip, qalanyń densaýlyq saqtaý sala­­synyń júıeli jetilgendiginiń kór­set­kishi. Bir ǵana mysal, eger 1994 jyly sol kezdegi Aqmola qalasynda 10 ǵana emhana bolsa, búgingi kúni túrli baǵyt bo­ıynsha medısınalyq ortalyqtardyń sany 250-ge jetip otyr.

Astanalyqtardyń ǵana emes, búkil eldiń ıgiligine aınalǵan, qala berdi ha­lyq­aralyq mańyzǵa ıe bolǵan bas­ty ǵımarattar da osy jyldar ishinde boı kóterdi. Olardyń qatarynda, «Táýel­siz­dik Saraıy», «Han-Shatyr» saýda ortalyǵy, «Qazaq Eli» táýelsizdik monýmenti, «Máńgilik El» saltanatty arkasy, sáýleti kelisken «Astana-Opera» opera jáne balet teatry, elimizdegi tuń­ǵysh jabyq «Astana-Arena» stadıony, Qazaqstan ortalyq konsert zaly, «Saryarqa» respýblıkalyq velotregi, «Qazmedıa ortalyǵy», rýhanııat ortalyǵy – «Haziret Sultan» meshiti sııaqty sáýleti mazmunyna saı ny­sandar búginde halyq ıgiligine jaratylyp keledi.

Astana tek bizdiń elimizdiń ǵana saıası-ákimshilik ordasy bolýmen shektelgen joq. Qysqa ýaqyttyń ishine jas qala­myz – álemdik deńgeıdegi halyqaralyq ortalyqqa aınalyp úlgerdi. Jahan jurt­­shylyǵy Qazaq eliniń astanasyn – beı­bitshilik pen turaqtylyqtyń jarshysy, bitimgerlik pen kelisimge kelýdiń alańy retinde tanydy.

Osy jyldar ishinde, Qazaqstannyń EQYU-na tóraǵalyǵy mártebesinde uıymdastyrǵan «Astana Sammıti», VII Qysqy Azııa oıyndary, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sez­deri, Islam konferensııasy uıy­my elderiniń forýmy, Astana ekonomı­kalyq forýmy syndy álemdik is-shara­lardy elorda atynan qabyldaý jumys­taryna belsene aralastyq. Eldiń kóńi­linen, Elbasynyń seniminen shyǵyp, tutas ujymdyq uıymshyldyqpen bar­lyǵyn da abyroımen ótkize bildik. Jal­py qaı qyzmette júrsem de, elorda­myz úshin eńbek etken jyldarymdy ómir­baıanymnyń jarqyn belesteriniń biri dep sanaımyn jáne árqashanda jyly sezimmen eske alamyn.

«Astana – Otanymyzdyń jú­re­gi, Táýel­sizdigimizdiń tiregi» (N.Á.Nazar­baev). Astana – ulan-ǵaıyr elimiz­diń bas qalasy, álem tanyǵan jas qala. Bizdiń dáýirimizdiń HI-HIII ǵasyrlarynda Ar­qada qypshaq taıpalary kóship-qonyp júrgen. О́tken ǵasyrda arheologter Aqmola jerinen kóne qalanyń ornyn tapty. Bozaq – qazirgi astanadan nebári 15 shaqyrym jerde. Qalashyq H-HIII ǵasyrlarda gúldenip, Jibek joly bo­ıyn­daǵy saýda ortalyqtarynyń birine aınalǵan. Sondaı-aq Bozaq qypshaq bıleý­shileriniń elordasy bolǵan. Demek El­basymyzdyń astana ornyn Arqa tó­sine tańdaýy kezdeısoqtyq emes, ta­rıh­ty boljap, bolashaqty túıgen kóregendik. 1996 jyly Aqmola qalasyn astana jasaımyz degende qoǵamnyń basym bóligi kúmánmen qarady. Alaıda 1998 jyldyń 10 maýsym kúni táýelsiz Qazaqstan jańa da jas qala – Astananyń atyn búkil álemge pash etti.

Etek-jeńin endi qymtap, esin jıǵan egemen eldiń biregeı uldary Qazaq eli­niń bolashaǵy úshin baryn sala eńbek etti. Halqymyzda «Basy qatty bolsa, aıaǵy tátti bolady» degen dana sóz bar. Astana damyp, kórkeıe tústi. Aıbyn­dy astanamyz jaryq juldyzdaı jar­qyra­dy. Astanamyz ár kúni jylǵa tatıtyn, ár jyly ǵasyrǵa teń qarqynmen damý­­­dyń dańǵyl jolyna tústi. Astana – sáý­le­ti kelisken alyp shahar. Bas qala­daǵy eń ǵajaıyp, ásem munara – Báıterek. Tir­shilik ıelerine tirek, súıenish, qorǵan, pana degen uǵymdy bildiretin alyp munara elimizdiń sımvolyna aınalǵan. Gúldengen astanamyz, túrlengen jas qala­myz – eldik pen tutastyqtyń ǵaja­ıyp úlgisi. Jas urpaqtyń keleshegin oılaı­tyn kemeńger tulǵa – Nursultan Ábish­ulynyń uly dala tórinen asqaq ta ǵajap qala turǵyzýy – teńdessiz qaı­sarlyq. Ár eldiń Astanasy – sol eldiń tól­qujaty. «Astanasyna qarap elin tanı­dy» degen Elbasy sózinde tereń mán bar. Astanadaı ǵalamat qala Qazaq jeriniń máńgilik jeruıyǵyna aınalady.

Saryarqa tósinde XXI ǵasyr ǵaja­ıyby, álemdik megapolıs, arman qala boı kóterdi. Osy jyldar ishinde qala halqynyń sany úsh ese artyp, 298 myń adamnan 1 mıllıon adamǵa jetti. Qala hal­qynyń tabıǵı ósimi 5,5 ese ar­typ, árbir myń adamǵa shaqqanda 4,8-den 26,4-ke deıin ósti. Elordadaǵy jo­ǵa­ry oqý oryndarynyń sany úsh ese kó­beıdi. Jyl saıyn jas otaý, jańa­dan shańyraq quratyn jastar sany 3 myńnan 11 myńǵa deıin kóbeıip, tórt ese artty. Osy jyldar ishinde jańa jumys oryndarymen qamtylǵan astanalyqtar sany 136 myńnan 466 myń­ǵa deıin ósip, 3,5 ese artty. 20 jyl ishinde qala aýmaǵy 258 sharshy shaqy­rymnan 800 sharshy shaqy- rym­ǵa deıin ósti. Elimizdiń elordasy Aqmola­ǵa qo­nys aýdarǵannan bergi ótken 20 jyl – memleketimizdiń qaýipsizdigin, geo­saıası erkindigin, terrıtorııasynyń myz­ǵymastaı beriktigin, el ekonomıkasy­nyń qarqyndy damý strategııasyn qam­ta­masyz etken táýelsiz Qazaqstan tarı­hyndaǵy betburys kezeń. Aıta keter­ligi, osy jyldar ishinde Astanada Táýel­sizdigimizdiń sımvoldaryn aıshyqtaıtyn alyp ta biregeı nysandar boı kóterdi. Máselen, «Báıterek» pen «Qazaq Eli» moný­mentteri Máńgilik Elimizdiń eń­se­li eskertkishindeı. Halyqaralyq deń­­geı­­degi alqaly is-sharalardy ótki­zý­ge ar­nalǵan Táýelsizdik saraıy, Beı­bit­shilik jáne kelisim saraıy álem­dik mańyz­dy máseleler qaralatyn, she­shimder qabyl­danatyn ortalyq retinde tanyla bastady.

Al «Qazaqstan» konsert zaly, «As­tana-Opera» opera jáne balet teatry, «Shabyt» saraıy sekildi biregeı óner saraı­lary álemdik sáýlet óneriniń ozyq úlgi­lerine jatatyn ǵajaıyp ǵıma­rat­tar retinde kelýshilerdi tánti etýde.

Tárbıelik turǵysy jaıly tolǵasaq, Táýelsiz Qazaqstannyń tarıhyndaǵy jańa elordamyzdy áspettep, ulyqtaý arqyly biz elimizdiń keleshegi  jas ur­paqtyń boıyna otansúıgishtik qasıet­terdi darytyp, qanyna patrıottyq sezim­derdi sińirýdemiz. Osylardyń bar­lyǵy bir arnaǵa toǵysa kele, ultty uıys­tyrýǵa, memlekettiligimizdi nyǵaıtýǵa qyz­met etip jatyr.

Aıda BALAEVA,

Aqparat jáne qoǵamdyq

damý mınıstri