Elimizde 2016 jyly depressııaǵa ushyraǵan jandarǵa psıhologııalyq kómek qolyn sozatyn senim telefony iske qosylǵan. Sol jyly oǵan 2 mıllıondaı adam kómek surap, qońyraý shalǵan eken.
Osylardyń ishinde psıhologııalyq kómek pen meıirimge zárý 103 adamnyń ómiri ajal tyrnaǵynan qutqarylǵan. Az bolsa da bul kóńilge demeý. Al qońyraý shalýshylardyń denin saralaı kele, bulardyń kóbi ıpotekalyq nesıesin tóleı almaı jany qınalǵandar eken.
Degenmen elimizde halyqqa psıhologııalyq kómek berýde osyndaı ádis qoldanylyp jatqanyna qaramaı, oblystarda 103 senim telefonyn nasıhattaý joq pa, el ishinde ózine-ózi qol salýshylar azaıar emes. Múmkin, kúızeliske ushyrap rýhanı kómek qajet etken jandar úshin senim telefondaryn kóbeıtý kerek pe eken?
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy adamdardyń sýısıdke barý sebepterin 1949 jyldan beri tynymsyz zerttep keledi. Osydan 50-55 jyl buryn AQSh-ta otbasy toqyraýy bolǵan. Halyqtyń arasynda sýısıdke barǵandar óte kóp bolǵan eken. Amerıka bıligi toqyraý sebepterin jumyssyzdyq, kúndelikti turmystyq jetispeýshilik pen muqtajdyq, qylmystyń órshýinen dep taýyp, eldiń áleýmettik-turmystyq máselesin sheshetin mehanızmderdi arttyryp, halyqqa baspana alý úshin nesıe beredi. Biraq bul áleýmettik saıasat sýısıdke barýshylar sanyn azaıtýǵa kómektespegen. Tek keıin depressııaǵa túsip, affekt jaǵdaıynda sanasy tumandanyp, ózine-ózi qol jumsaýǵa bekingen adamdarǵa kómek qolyn sozatyn 200-ge tarta ortalyq ashylǵan kezde ǵana sýısıd jasaýshylar sany azaıǵan. Oǵan deıin Amerıkada jylyna 22 myńdaı adam ózine-ózi qol jumsaǵan eken. Demek, mundaı kómek ortalyǵy – jaı ortalyq emes. О́mirde adamnan, ne qoǵamnan opa tappaı, jany kúızelgen jandar sol jerden rýhanı qoldaý men meıirim tapqan. Qatygezdikten túńilgen jandarǵa júrekjardy jyly sózin aıtyp, bir aıaǵy kórde turǵan pendeni qutqaryp, ekinshi ret jaryq syılaǵandar – mamandar emes, meıirimdi adamdar-tuǵyn. Demek, adamdar ol dáýirde qoǵamdyq qarym-qatynasta meıirimge zárý bolǵan degen sóz. «Jyly-jyly sóılese, jylan ininen shyǵady» degen babalarymyzdy osydan keıin qalaısha psıholog demeske?!
О́kinishke qaraı, talaı ǵasyr urpaǵyn izgilikke tárbıelep kelgen halqymyz sol izgilikti, adamgershilikke negizdelgen qarym-qatynasty ustanatyn asyl qasıetterinen aıyrylyp barady. Bizdiń elimiz sol amerıka eli basynan keshken jaıǵa qazir tap bolǵan tárizdi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimeti men saraptamasyna sáıkes, Qazaqstan ózine-ózi qol jumsaý derti boıynsha Reseıden keıin úshinshi qatarǵa shyǵyp ketken. Byltyr sýısıd deregi 3500-deı bolsa, onyń 3 myńy – er adamdar eken. Al bıylǵy jyldyń birinshi jartysynda 53 jasóspirim ózine-ózi qol jumsap, ómirmen qoshtasqan. Bul aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda elde sýısıd jasaýshylar sany áldeqaıda kóbeıip, qaýipti aımaq sapyna qosyldy degendi bildiredi.
О́zine-ózi qol salýdyń túpki kiltıpany qaıda jatyr degen suraqqa Nur-Sultan qalasyndaǵy «Psıhoterapııa jáne narkologııa» ortalyǵynyń narkolog-dárigeri Toqtar Qoıshybekov: «Sýısıd jasaý negizi tárbıe men ımandylyq jetispeýshiliginde jatyr. Balalar jastaıynan temeki, psıhotroptyq zattar men ishimdikke áýestenedi. Sóıtip, júıke júıesin buzatyn túrli kıno, kórsetilimder kórip ósedi. Munyń bári adamnyń psıhıkasyn álsizdendiredi. Kóńil-kúıin qubylmaly etedi. Kóńili páseıgen kezde, ózin aldap ishimdik ishedi. Túrli hımııalyq, psıhotroptyq zattar ıiskeıdi. Onyń kúsh-qýaty taýsylǵanda qaıta álsizdenedi. Qaıta qoldanǵan saıyn adamnyń jan dúnıesi men júregi álsirep, ómir súrýge kúsh-qýaty sarqylyp, ózine-ózi qol jumsaýǵa barady», deıdi.
Osydan biraz jyl buryn sýısıd taqyrybyn zerttep, dáıekter izdep júrgenimde medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Q. Sársembaevtan suhbat aldym. Ol kisi menen «Densaýlyq degenimiz ne?», dep surady. Negizi, densaýlyqtyń ne ekenin bilmeıtin jan bar ma dep oılaımyz. Biraq men tosyn suraqqa tosylyp qaldym. Sóıtsem, deni saý adam degenimiz – psıhıkalyq júıke júıesi men ishki álemi, tárbıe úılesimi kináratsyz adam eken. Keıde bireý tártipsiz qylyq kórsetse, ne orynsyz sóz aıtsa, «Deniń saý ma ózińniń?», deıtinimiz bar ǵoı. Mine, qazaqtardyń «Deni saýdyń, jany saý» deıtini osydan shyqqan eken! Al biz kisiniń on eki múshesi aýyrmasa, sony deni saý adam deımiz. Ádette, dárigerge densaýlyǵyna shaǵymmen barǵan naýqastar ózderiniń jan kúızelisi áserinen júregi, búıregi, asqazany aýyryp júrgenin bilmeıdi eken. Oǵan qosa, mamandandyrylǵan dárigerlerdiń psıhoterapevtik, psıhologııalyq bilimi joq bolǵandyqtan, olar naýqasty ishqusalyqtan emes, júrek, asqazan, baýyr dárisimen emdep, dertin odan ári asqyndyryp jiberetin jaıttar kóp deıdi professor. Dáriger bilimsizdiginiń kesirinen jan dúnıesi qınalǵan adamdar keıde ómirmen qoshtasyp jatady eken.
Adamzat basyna tónip turǵan bul náýbet adamnyń jan kúızelisinen paıda bolatyn aýrý ekenin jurt biledi. Biraq ǵalymdar onyń naqty sebepterin dóp basyp aıta almaýda. Áli zertteý ústinde.
Negizi, sýısıdtik jaǵdaıdyń bolýy qalyptasqan ahýaldy adamdardyń erik-jigeri men ózindik minez-qulqynyń qalaı qabyldaıtyndyǵyna baılanysty eken. Sondyqtan qazaq halqynyń balany adal, ádiletti, erjúrek, qıyndyqqa kónbis etip tárbıeleýiniń de jóni bar. Tek báriniń birdeı tálim-tárbıesiniń negizi jaqsy qalana bermeıdi. Qansha jerden adam kónbis, shydamdy bolsa da, qıyndyq janyn búrip, depressııaǵa túsirmeı qoımaıdy. Al depressııaǵa túsken adamnyń aqyly men oılaý qabileti tejelip, emosııaǵa berilgish bolady. Zertteýlerge qaraǵanda, ómirde áıelderdiń 2-9 paıyzy, erlerdiń 1-3 paıyzy depressııalyq halde ómir súredi eken.
Búginde sýısıdtiń sıpaty ózgergeni baıqalyp otyr. О́tken jyly mamandar adam qanyn ańsaǵan, qanqumarlyq dertine shaldyqqandardyń sýısıdti qalaı jasaýdyń joldaryn kórsetip salǵan materıaldaryn áleýmettik jelilerden óshirgen. Bular sheteldik kontent bolyp shyqqan. Eldi dúrliktirgen «Kók kıt», «Tynysh úı» oıynynyń astarynda osy jasóspirimderdi sýısıdke ıtermeleý jatyr. Jáne osy oıyndy oınaımyz dep qansha jasóspirim ómirin qıǵanyn aqparat quraldary arqyly bilemiz.
Jasóspirimderdiń borkemik, áljýazdyǵyn pedagogıka jáne medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, jazýshy Sovethan Ǵabbasuly bylaı dep túsindirdi: «Qazir jańa týǵan náresteden bastap, úsh-tórt jasqa deıingi sábılerge hımııalyq jolmen jasalǵan jaıalyqty kúni boıy kıgizip qoıady. Ol bala kishi dáretin de, úlken dáretin de sonda syndyrady. Anasy ol dáret keýip ketedi dep oılaıdy. Joq, ol keppeıdi. Balanyń denesine ý bop qaıta sińedi. Sebebi adamnyń organızmindegi búkil ýly zattar dáret arqyly shyǵady. Al pampers adamnyń tabıǵı shartty refleksin tejeıtindikten, bala túısigi men sanasy da jetilmeıdi. Shıraýy tejelip qalady. Eseıe kele, balanyń ynjyq, júıkesi sharshap turatyny osy pamperstiń áserinen. Mine, osyndaı minez-qulyqtaǵy balalar sýısıdke beıim bolyp turady. Qazirgi on bes-jıyrma jastaǵy balalar – sol pampersti kıip óskender». Dáriger ata-analardyń sábılerine pampers kıgizbeýine keńes beredi.
Sondaı-aq sýısıdke aparatyn depressııanyń ishki jáne syrtqy áser etýshi kúshi bolady. Sonyń ishinde endogendi depressııalyq faktorlar ishki mehanızmderge baılanysty týyndaıdy. Endogendi faktorlar shızofrenııa, stress, basynan jaraqat alǵan, depressııalyq psıhoz, epılepsııa – bular naǵyz psıhıkalyq jan dúnıe buzylystaryna jatady. Mundaı aýrýdyń 80 paıyzy adamnyń jas bala kezinen bastalady. Oǵan tuqym qýalaýshylyq faktory da áser etedi. Erli-zaıyptylardyń biri depressııaǵa ushyraǵan bolsa, urpaǵy úshin 27 paıyzdyq aýrý qaýpi tónedi. Al eger áke-sheshesiniń ekeýi de zardap shekse, onda 50 paıyzdyq tuqym qýalaý qaýpi týatynyn mamandar eskertip jatyr. Árıne, ákeniń taza qany men ananyń páktiginen jaralǵan urpaqtyń deni saý bolyp ósedi. Islam dininde qan tazalyǵynan jaratylǵan balany Alla Taǵalanyń nurynan jaratylǵan deıdi. Qany-jany pák balanyń sanasy tunyq, ımandy bolyp ósedi. Ondaı jaratylys ıesi jamandyqqa ózi de jolamaıdy. Adamzattyq jaqsylyqqa, ımanǵa úıir bolady.
Muhammed paıǵambar (s.ǵ.s.): «Ákeniń balaǵa qaldyratyn jalǵyz murasy bar. Ol – jaqsy tárbıesi ǵana», degen eken. Paıǵambarymyz tárbıesi jaqsy adam eshkimge qatygezdik jasamaıdy degisi kelgen bolar.
Zúbáıra TILEGENQYZY,
jýrnalıst