Bıyl 25 shildede elimizde tuńǵysh ret aýyl ákimderin tikeleı saılaý ótkizilmekshi. Jańalyqtan qulaqtanǵan jurt jaqsylyqtan úmitti. О́ńirdegi saıası naýqan qalaı uıymdastyrylyp jatyr? Mańyzdy ózgeristen halyq ne kútedi? Biz osy saýaldarǵa jaýap izdep kórdik.
Shyntýaıtynda, úmitkerlerdiń qanshalyqty iskerligin, elge qanshalyqty jany ashıtyndyǵyn jaqsy biletin halyq jaza baspasy anyq. Tikeleı saılaý arqyly saılanǵan ákimder jaýapkershilik júgin jaqsy túsinetin bolady.
–Bizdiń oblys boıynsha aýyldyq deńgeıde 239 ákim bar. Osy jyly solardyń 96-syn, ıaǵnı 40 paıyzyn aýyl turǵyndarynyń ózderi saılaıtyn bolady, – dedi oblystyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Manarbek Sádýov. – 95 ákim osy aıda, al bireýi qazan aıynda saılanady. Saılaý 227 eldi mekende ótedi. Olarda 153 myń adam tursa, sonyń ishinde 100 myń saılaýshy saılaý prosesine qatysady. Jaýapty iske 238 saılaý komıssııasy tartylady dep josparlap otyrmyz. Onyń ishinde 20 aýmaqtyq, 218 ýchaskelik saılaý komıssııasy bar. Oblys boıynsha 721 saılaý ýchaskesi bar bolsa, bul joly saılaý prosesine óńirdegi barlyq saılaý ýchaskesiniń 30 paıyzy qatystyrylady. Olar saılaýǵa daıyndyq jumystaryna bıylǵy jyldyń 25 maýsymynda kiristi. Saılaý ótetin oryndardy daıyndap, saılaýshylardyń tizimi naqtylandy. Oblystyq saılaý komıssııasy aýdandyq saılaý komıssııalarynyń tóraǵalary men hatshylaryn oqytyp, sertıfıkattaryn tapsyrdyq. Saıası naýqan aldynda oqý uıymdastyrǵan sebebimiz, elimizdiń kóptegen zańnamalyq aktisine, sonyń ishinde «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa kóptegen ózgeris pen tolyqtyrý engizildi. Saılaý prosesine jaýapty adamdar zańdy jetik bilýi tıis.
Endigi kezekte oqytýdan ótken tulǵalar jergilikti jerlerge baryp, ýchaskelik saılaý komıssııasynyń múshelerin oqytady. Sondaı-aq oblystyq saılaý komıssııasy Memlekettik basqarý akademııasy oblystyq fılıalynyń oqytýshylarymen birlesip, semınarlar uıymdastyrýda. Saılaý komıssııalarynyń músheleri zańdy neǵurlym jaqsy bilse, saılaý joǵary deńgeıde ótetindigine senim mol.
Ortalyq saılaý komıssııasy saılaý qujattarynyń nysandaryn belgileıdi jáne saılaý is-sharalaryn qarjylandyrýdy qamtamasyz etedi. Ákimderdiń saılaýy bıyl alǵash ret ótetindikten, saılaýdy qarjylandyrý máselesin Ortalyq saılaý komıssııasy óz moınyna alyp otyr. Al 2023 jyldan bastap qarajat jergilikti bıýdjetten qarastyrylmaq.
Oblystyq saılaý komıssııasynyń atqaratyn negizgi mindeti – naýqandy uıymdastyrý jáne ótkizýdi qamtamasyz etý, ýchaskelik saılaý komıssııalarynyń sheshimderi men áreketterin, aryz-shaǵymdardy qaraý. Al saıası naýqan kezinde negizgi salmaq aýdandyq saılaý komıssııalaryna túsedi. Olar ózderi qaýly qabyldap, ınternet saıttarda jarııalady. Qazir olar kandıdattardy, kandıdattardyń senim bildirgen ókilderin tirkep, kýálikterin berip jatyr. Kandıdattardyń tirkelgeni jaıly buqaralyq aqparat quraldaryna habarlama beredi. Saılaý bıýlletenderin daıyndaıdy. Ýchaskelik saılaý komıssııasy ákimder saılaýynyń qorytyndysyn aýdandyq, qalalyq saılaý komıssııasyna tapsyrady. Sóıtip, úsh kúnniń ishinde saılaý qorytyndysy shyǵarylady.
Saılaý pandemııa jaǵdaıynda ótkeli turǵandyqtan, qorǵanys quraldarymen qamtamasyz etý óz aldyna, saılaý komıssııalarynyń múshelerin vaksınalaý jumysy júrgizilýde. Al densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty vaksına almaǵan komıssııa músheleri mindetti túrde PTR test tapsyrýy kerek bolady.
О́zgerister de az emes. Máselen, buryn saılaý kezinde «bárine qarsymyn» degen baǵan bolmaıtyn. Zańnamaǵa engizilgen ózgertýlerge sáıkes, endi saılaýshylar sondaı quqyqqa ıe. Mysaly, ákim bolýǵa úsh kandıdat boldy delik, onyń eshqaısysy kóńilińizden shyqpasa, siz «bárine qarsymyn» degen baǵandy belgileı alasyz. Al burynǵy zańnamaǵa sáıkes, siz mindetti túrde bir kandıdatty tańdaýyńyz kerek bolatyn.
Kandıdattardy usynýda da jańashyldyqtar bar. Mysaly, ákimderdiń saılaýynda saıası partııalar da óz kandıdattaryn usynýǵa quqyly. Azamattar ózderin ózderi usyna alady. О́zin ózi usyný úshin ol azamat saılaýshylardyń daýysynyń bir paıyzyn jınaýy kerek. Eger kandıdat tirkelmese, aýdan ákiminiń eki adamdy usynýǵa quqy bar. Zańdaǵy ózgeristerge sáıkes bir ákim eki retten artyq saılana almaıdy. Bul zańǵa jańadan qabyldanǵan ózgerister bolǵannan keıin buryn aýylda ákim bolǵan azamattarǵa da saılaýǵa qatysý quqyǵy berilip otyr. Al saıası partııalar usynatyn kandıdattar mindetti túrde sol partııanyń múshesi bolýy tıis.
– Statıstıkalyq derekterge súıensek, ákimderdi máslıhat depýtattary saılaǵan kezde 2013 jyly oblys boıynsha 246 ákim, 2017 jyly 157 ákim saılanǵan eken. О́mir bolǵannan keıin adamdar basqa qyzmetke aýysyp nemese basqa jaqqa qonys aýdaryp jatady. Eseptep otyrsam sondaı sebeptermen kezekten tys 745 saılaý ótkizgen ekenbiz, – deıdi Manarbek Sádýov. – Ákimder áldebir sebeptermen qyzmetinen bosatylsa, 40 kúnniń ishinde kezekten tys saılaý ótkizýimiz kerek.
Oblysta aýyl ákimderi saılaýyna úmitkerlerdi tirkeý jumystary júrgizilýde.
– Barlyǵy 95 ákim saılanady. Onyń ishinde 66-sy ókilettik merzimi aıaqtalýyna, 29-y ókilettikti merziminen buryn doǵarýǵa baılanysty saılanady. Shildeniń 9-yna deıingi jaǵdaı boıynsha 318 kandıdat usynyldy. Onyń 100-i saıası partııalardan, 218-i ózin ózi usynǵan tulǵalar, – deıdi Manarbek Sádýov. – Ázirshe 318 kandıdattyń 229-y tirkeýden ótken. 100 saılaý okrýgi boıynsha 76 kandıdatty – Nur Otan, ekeýin – «Aýyl», alty kandıdatty – «Aq jol», 13 kandıdatty – Qazaqstan halyq partııasy, taǵy ekeýin – Adal jáne bireýin Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııa usynǵan. 73 saılaý okrýginde kandıdattar bir saıası partııadan usynylǵan. 10 saılaý okrýginde – 2, al, eki saılaý okrýginde úsh saıası partııadan usynylǵan. Taǵy 10 saılaý okrýginde kandıdattar – tek qana ózin ózi usynǵan úmitkerler. Aıta keteıik, usynylǵan 318 kandıdattyń 104-i, ıaǵnı 32,7 paıyzy – áıelder.
Aýylda qordalanyp qalǵan másele az emes. Aýyz sý, jol, jumyssyzdyq, jaıylym, ınternet baılanysy deısiz be, tolyp jatyr. Mine, osy máselelerdiń qaısysyn birinshi kezekte qalaı sheshemiz? Jańa saılanǵan ákimniń janyn aýyrtatyn osy taqylettes suraqtar. Bıylǵy jaz eresen ystyq boldy. Zerendi aýdanyndaǵy Qyzylegis aýylynyń turǵyny Qonaı Demesinovtiń aıtýyna qaraǵanda, aýyldaǵy ahýal ýshyǵyp tur.
– 2019 jyly aýdan ákimine qudyq qazyp berý týraly ótinish aıtqan bolatynbyz, – deıdi ol. – Biraq nátıje shyqpady. Aýyl turǵyndary áne bir jyly ózderi qarajat jınap, qudyq qazyp alyp edik, kóp uzamaı bitelip qaldy. Ekinshi márte qaýymdasyp, qarjy jınaýǵa turǵyndardyń jaǵdaıy keletin emes. Bizdiń jaıymyzdy aýdan basshylary jaqsy biledi. Al aýyldyq okrýgtiń ákimi uıytqy bola almaı otyr. Aýylda mal basy barshylyq. Malsaq qaýym 500-den astam jylqy, úsh júzdeı qoı, 200-ge jýyq qara mal baǵýda. Bar keregi – mal sýaratyn sýat qana. Endi aýyldyq okrýg ákimderiniń tikeleı saılaýynan úmit kútemiz.
Býrabaı aýdanyndaǵy Atameken aýyldyq okrýgine Qytaıdan qonys aýdarǵan ondaǵan otbasy mal baǵatyn toqymdaı jerge ıe bola almaı, túńilip otyr. Al okrýgte ákim sheshýge tıisti másele az emes. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Ákim saılaýdaǵy basty maqsat ta osy. Aýylǵa ıe bolatyn, jaqsylyqqa bastaıtyn janashyr da isker ákim kerek. Ákimi myqty aýyldyń ajary artatyndyǵyn aýyl turǵyndary kúndelikti ómirden jaqsy biledi.
Aqmola oblysy