Qazirgi tańda qoǵamdyq kózqaras turǵysynan neǵurlym ózekti bolyp otyrǵan ekologııa problemalaryna nazar aýdarý, joǵary oqý oryndary men mektepterde ekologııalyq bilim berý, óskeleń urpaqty týǵan ólkeniń ekologııasyna qurmetpen qaraýǵa tárbıeleý qajettigi týraly Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev óz sózderinde birneshe ret atap ótti. Alǵa qoıylǵan mindettiń mańyzdylyǵyn túsine otyryp, respýblıkanyń bilim berý uıymdary belgili bir deńgeıde jumys júrgizýde. Árıne, tabıǵatqa jaýapkershilikpen qaraý, balalarda ekologııalyq sanany qalyptastyrý – óte kúrdeli jáne uzaq prosess.
О́tken jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 1-11-synyp oqýshylaryna ekologııalyq bilim berý boıynsha synyp saǵattarynyń baǵdarlamasyn ázirledi. Ony qurastyrýǵa jáne talqylaýǵa mektep muǵalimderi, ekologııalyq-bıologııalyq baǵyttaǵy qosymsha bilim berý uıymdarynyń pedagogteri, sondaı-aq «Bıologııa» oqýlyǵynyń qosarly avtorlary, JOO ókilderi qatysty. Baǵdarlama mektep pánderiniń ıntegrasııasy negizinde qurastyrylǵan, sondaı-aq Jaratylystaný, Dúnıetaný, Bıologııa, Hımııa, Fızıka, Geografııa pánderin zerdeleýge logıkalyq qosymsha bolyp tabylady. Bul qujattyń qundylyǵy synyp saǵattaryn ótkizýdiń kóptegen qyzyqty túrleri men taqyryptaryn qamtýynda. Mysaly, «Jas ekologtiń álippesi», «Ekologııa álemine saıahat», «Men álemdi tanýdamyn», «Aýa kózge kórinbeıdi», «Janýarlarǵa degen súıispenshilikpen», «Qoqys – HHI ǵasyrdyń qubyjyǵy!», «Tabıǵat qatelikterdi keshirmeıdi», «Kaspıı ıtbalyǵy – bizdiń maqtanyshymyz!», «Men jáne ekologııa», «Ekologııa jáne adam densaýlyǵy» jáne basqa da taqyryptar oqýshylarǵa oqytý men tárbıeleý prosesiniń belsendi qatysýshysy bolýǵa múmkindik beredi.
Ekologııalyq saýattylyq negizderin qalyptastyrýda, óskeleń urpaqtyń ekologııalyq sanasyn qalyptastyrýda mektepten tys uıymdar mańyzdy ról atqarady. Búgingi tańda respýblıka boıynsha 11 jas natýralıster men ekologterdiń ortalyqtary men stansalary, 38 jas týrıster men ólketanýshylar stansalary men ortalyqtary, 190 Oqýshylar saraılary men úıleri jumys istep jatyr. Olarda 150 myńnan asa oqýshyǵa arnalǵan ekologııalyq-bıologııalyq úıirmeler ashylǵan. Kóptegen jalpy bilim beretin mektepte osy uıymdardyń fılıaldary jumys atqarýda.
Ortalyqtar men stansalardyń aýmaqtarynda úıirmeshiler, oblys jáne qala mektepteriniń oqýshylary, JOO stýdentteri úshin praktıkalyq, zertteý bazasy – jylyjaılar, oqý-tájirıbelik ýchaskeler, zerthanalar, tálimbaqtar, dendrarııler, ekologııalyq modeldeý murajaı-zerthanalary, jandy buryshtar, oranjereıalar bar.
Oqýshylardyń «Jaıyq – Oral» sý ekspedısııasy erekshe tanymal. Osy ýaqyt ishinde bul úgit-nasıhat aksııasynan óziniń júıesi men qurylymy bar keshendi týrıstik-ekologııalyq ekspedısııaǵa, Batys Qazaqstan jastarynyń edáýir sanyn biriktiretin ekologııalyq qozǵalystyń qýatty ózegine aınaldy. BQO bilim basqarmasynyń Oblystyq ekologııalyq-bıologııalyq ortalyǵy bilim berý prosesin ekologııalandyrý mindetin sheshe otyryp, biryńǵaı ekologııalyq bilim berý keńistigin qurýmen aınalysýda. Alǵashqy qadamdardyń biri «Ekomektep», «Ekobaqsha» ekologııalyq jobalaryn ázirleý boldy. Jobalar 19 mektep pen 11 balabaqshada júzege asyrylýda.
Ekologııalyq tárbıe – bul tabıǵatpen úılesimdi ekologııalyq sana men minez-qulyqtyń birligi. Muny Shyǵys Qazaqstan oblysy Semeı qalasyndaǵy Oblystyq balalar bıologııalyq ortalyǵy jaqsy túsindirýde. Búginde munda 57 úıirmege 800-den asa bala qatysady. Úıde ósetin gúlderdiń 100-den asa túri, kókónis daqyldarynyń 36 túri, dárilik ósimdikterdiń 30 túri, jemis-jıdek ekpeleriniń 30 túri usynylǵan biregeı ósimdik álemi balalardyń ǵana emes, eresekterdiń de nazaryn ózine aýdarady.
Jappaı ekologııalyq aksııalar men is-sharalardy ótkizý, jyl saıyn qala men qala mańyndaǵy 12 myńnan asa mektep oqýshylaryn qamtıtyn «Jer saǵaty», «Sý saqshylary» halyqaralyq ekologııalyq aksııalaryna qatysý qoǵamnyń nazaryn resýrstardy únemdeý problemalaryna aýdarýǵa múmkindik beredi.
Shyǵys Qazaqstan oblysy Zyrıan aýdanynda «Jasyl mektep» jobasy tabysty iske asyrylýda. Árbir bilim berý uıymynyń jasyl patrýlderi aýmaqtar men mektep aýlalaryn kógaldandyrý úshin talap etiletin ósimdikterdiń sany men jaı-kúıi boıynsha dıagnostıkalyq kartalar jasaıdy.
Pavlodar oblysy Aqsý qalasyndaǵy «Aqsý» balalar Eko-tehnoortalyǵynyń ekokantorıýmy – bul qosymsha bilim berýdiń jańa modeli úıirmelerge oqýshylardyń bıologııalyq-hımııalyq beıindegi ǵylymı-zertteý jobalaryna qatysýǵa, sondaı-aq bazalyq mektep kýrsynda qaralmaıtyn birqatar pánmen (bıohımııa, bıotehnologııa, genetıka, gendik ınjenerııa) tanysýyna múmkindik beredi.
Jas ekologter men natýralısterdiń qaramaǵyna Soltústik Qazaqstan oblysynyń oqýshylar saraıynda «Shaǵyn oranjereıalar» – florarıýmder usynyldy. Bul – zamanaýı bıotehnologııa zerthanasy (gıdroponıka, akvaponıka), flora men faýnany zertteýge, belgili bir jerdegi aýa, sý, topyraqqa taldaý júrgizýge arnalǵan bıologııa zerthanasy, zertteý júrgizýge, sýǵa, aýaǵa, topyraqqa taldaý jasaýǵa múmkindik beretin joǵary tehnologııalyq jabdyǵy bar hımııa zerthanasy bar, ósimdikterdi ósirýdiń dástúrli emes tásilderine arnalǵan keshen.
Aqmola oblysynyń bilim berý uıymdary arasynda ormandardy saqtaý, qalpyna keltirý jáne kóbeıtý, qalalar men aýdandardy kógaldandyrý, aýmaqty abattandyrý isine jastardy tartý maqsatynda «Saqtaımyz jáne damytamyz!» «jasyl» aksııasy iske asyryldy.
«Tabıǵatty aıala» jas ólketanýshylardyń, ekologter men natýralısterdiń respýblıkalyq forýmy aıasynda jyl saıyn myńdaǵan jas ekologter men olardyń eresek tálimgerleri qatysatyn túrli baǵyttar boıynsha ondaǵan ekspedısııa men ekskýrsııa ótkiziledi.
Raısa ShER,
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Respýblıkalyq qosymsha bilim berý oqý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory