Memlekettik etnosaıasat, onyń ishinde etnosaralyq qarym-qatynas – óte názik te kúrdeli sala. Demek bul baǵyttaǵy jumys ta muqııattylyqty talap etedi. Keıde aýyzdan abaısyz shyqqan biraýyz sózdiń ózi úlken keleńsizdikke ákelip soǵyp jatady. Osyny eskersek, bul salada qyzmet atqaratyn barlyq mamannyń is-qımyly, kózqarasy men ustanymy skalpelmen kúrdeli ota jasaıtyn kásibı hırýrgtiń tyńǵylyqty áreketi ispettes bolýy qajet.
Etnosaıasat kózboıaýshylyq, formalızm, toqyraý men jattandylyqty jaratpaıdy. Bir jerde qozǵalmaı turyp qalsań da nemese baıaǵy bir soqpaqpen júre berseń de kóshten qalyp qoıý qaýpi týyndaıdy. Al oǵan jeńiltektik pen jaıbaraqattyq qosylsa, qoǵamnyń berekesi ketýi múmkin. Demek zamandastarymyzdyń ustanatyn búgingi basty qaǵıdalary jaýapkershilik pen muqııattylyq, jańashyldyq pen patrıotızm bolýy qajet.
Elimizde etnomádenı ortalyqtardyń negizin qalaýshylardyń biri bolǵan maǵan bul salanyń tynys-tirshiligi etene jaqyn, tarıhy tanys, baǵyty men maqsattary anyq. Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ıgi bastamasymen qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kópetnosty qoǵamnyń úılesimdi tutastyǵyn qalyptastyrý jolynda atqarǵan mindeti eńseli ekeni barshaǵa málim. Biraq zaman bir ornynda turmaıdy ǵoı, qoǵamymyz ýaqyt óte kele ózgerister men jańartýlardy talap etedi. Eger 90-jyldary qazaqstandyqtardyń aldynda bir maqsat turǵan bolsa, búgingi kúnniń talaptary men suranystary múldem basqa. Osyny eskere otyryp, atalǵan sala jumysyna da kúrdeli ózgerister men jańa baǵyttar engizýimiz qajet. Etnosaralyq qarym-qatynas mádenıetindegi keıbir «ekpinderdi» aýystyryp, tyń bastamalardy qolǵa alǵan jón.
Men neni meńzep otyrmyn? Mysaly, biz qurǵan etnobirlestikterdi alaıyq (kezinde ulttyq-mádenı ortalyqtar dep atalǵan). Bastapqyda olar ulttyq jandaný prosesterin eńserip, árbir etnos óz mádenı qundylyqtary men salt-dástúri, tili men dininiń dáriptelýin kózdedi. Bul maqsatty olar sátti iske asyrdy dep aıtýǵa bolady. О́ıtkeni memleket tarapynan kórsetilgen qoldaý men kómek jetkilikti boldy. Oǵan óz basym kýá. Shetelderge saparǵa shyqqanda elimizde bolyp jatqan jańalyqtardy aıtyp, árbir etnos ókilderine kórsetilip otyrǵan qamqorlyq jaıynda áńgime qozǵasaq, suhbattastarymyzdyń júzinen qyzyǵýshylyqty baıqap, elimizdegi sara saıasattyń jeńisterimen maqtanatynbyz. Bizde etnobirlestikter úshin arnaıy Dostyq úıleri salynyp, onyń jumysy tyńǵylyqty qarjylandyrylady desek, sheteldikter sener-senbesterin bilmeı, tańǵalatyn. Áli de solaı.
Áıtkenmen, árbir qol jetken jetistik te zaman talabyna saı ózgeristi qajet etedi. Búginde Qazaqstan órkenıet tórinde ornyn oıyp alǵan iri memleketke aınaldy. Demek arman-maqsattarymyz da irilikti qajet etedi. Bul baǵytta etnobirlestikterdiń de alǵa qoıǵan joba-josparlary men maqsat-múddeleri ózgerýge tıis. Ortaq ulttyq múddege jumys isteıtin ýaqyt keldi. Ol – Uly dala múddesi, týǵan jerdiń tól mádenıeti men tilin, tól rýhanııatyn dáripteý múddesi. Biz tutas el bolyp qalyptasyp, kindik qanymyz tamǵan jerge degen súıispenshilikti arttyryp, qasıetti topyraǵymyzdyń bolashaǵy úshin úlken jaýapkershilikti tolyǵymen seziný úshin ortaq til – qazaq tilinde sóıleýimiz qajet. Uly dalanyń salt-dástúrin, mádenıeti men ónerin dáripteýimiz qajet. Saıyp kelgende, bul – bizdiń ortaq boryshymyz, ar-uıatymyzǵa syn, tipti kúndelikti tirshiligimizdi jeńildetetin faktor bolmaq.
Mysaly, men taza qazaq ortasynda jıi bolamyn. Biraq eshkim meniń ultym men shyqqan tegimdi surap, esime salǵan emes. Úlken qurmet tanytyp, tóbelerine kóteredi. Qazaqtarǵa men týǵan-týystaı bolyp ketkenime qansha ýaqyt boldy. О́ıtkeni men aınalamdaǵylarmen bir tilde sóılesemin, salt-dástúr men ǵurypty jetik bilip, berik ustanamyn. Sodan keıin de men ózimdi osy eldiń tolyqqandy múshesi retinde sezinemin. Mundaı sezimdi árbir qazaqstandyqtyń boıynan kórýimiz qajet. Bul qaǵıdanyń normaǵa aınalǵany abzal. Birtutas halyq dep osyny aıtady. Áıtpese, áli de tildik, mádenı jáne basqa da belgilerge bólingen qoǵamda ómir súrýdi jalǵastyra bererimiz anyq.
Qozǵaıyn degen kelesi másele de ekijaqty pikir týdyrary anyq. Aıtaıyn degenim – etnobirlestikterdiń jumysy jaıly. Toqsanynshy jyldardyń basynda qurylǵan bul ortalyqtardyń kózdegen maqsaty árbir ulttyń mádenıetin, tilin, dilin jandandyrý boldy. Keńestik ortaq saıasatqa baılanyp qalǵan etnos ókilderiniń sana-sezimin oıatyp, táýelsizdik tartý etken bostandyqtyń ıgiligin kórý boldy. Bul sheshimniń sol kezdegi qoǵam damýyna tıgizgen oń yqpaly men ózektiligin ýaqyt dáleldedi. Osy jetistikti negizge ala otyryp, biz búgin damýdyń jańa satysyna kóterilýimiz qajet.
Atap aıtqanda, etnobirlestikter aıasyndaǵy taıaz tirshilikten birte-birte bas tartyp, birtutas ult bolý áreketterine kóshetin ýaqyt jetti. Bir Shańyraq pen bir Týdyń astynda jyldar boıy ómir súrip, Otany men tólqujaty ortaq bolǵan adamdardyń mádenıet, til, din baǵytynda san salaǵa bólinýi syrt kózge ersi kórinip, búgingi suranystarǵa qarama-qaıshy áser etetini anyq. Etnos-etnosqa bólingen qoǵamnan túbinde ne qaıyr bolady? Osyndaı bóliný arqyly bir-birimizden alystap bara jatqan joqpyz ba? Oılanatyn, sheshim qabyldaıtyn ýaqyt jetti dep bilemin.
Assambleıanyń kezekti sessııasy bolǵan kezde jýrnalıster menen jıi suhbat alyp turady. Sondaıda qoıylatyn eń basty suraq – «Qaı etnos ókili bolasyz?». «Qaraqtarym-aý, meniń qaı etnos ókili ekenimdi ne qylasyńdar?! Eń bastysy, men – óz elimniń azamatymyn! Patrıotpyn! Qazaqstan halqynyń ókilimin! Shyqqan tegim – ol óz basymnyń máselesi ǵoı», dep shyr-pyr bolamyn. Abdyrap qalǵan áriptesterimniń kóńilin aýlap: «Men Taldyqorǵan jaqtaǵy Kóksýdyń jalaıyrymyn. Jalaıyrdyń ishinde túske deıin andaspyn, tústen keıin myrzamyn», dep qaljyńǵa da buryp jiberemin.
Árıne, men bul jerde etnobirlestikterdi dereý taratyp jiberińder dep otyrǵan joqpyn. Bul taqyryp keń talqylaýdy qajet etedi. Kópshiliktiń de pikirin tyńdaǵanymyz abzal. Biraq óz basym joǵaryda aıtylǵan usynystaryma berikpin. О́ıtkeni ómirde jınaqtaǵan tájirıbem de mol, kórgenim de az emes. Durys pen burysty aıyratyn jasqa da keldim. Eskeretin jaǵdaılar da kóp. Sebebi biz – federatıvtik memleket emespiz ǵoı, biz – birtutas memlekette ómir súrip jatqan, kóp etnostan quralǵan birtutas halyqpyz. Demek maqsatymyz da, múddemiz de, kózdegen muratymyz da bir, soǵan aparar joldyń da bir bolǵany abzal, bul baǵytta oılastyryp qoıǵan usynystarym da bar. Tyńdar qulaq bolsa.
Atap aıtsam, búgingi etnobirlestikterdiń ornyna balamaly qurylymdar engizý týraly. Elimizdiń túkpir-túkpirinde ornalasqan júzdegen etnomádenı ortalyqtardyń jumysyn óńirlik assambleıa men Dostyq úıiniń janynan arnaıy qurylatyn etnostyq rýhanı qundylyqtardy damytý sektorlary almastyrsa deımin. Atqarylatyn mindettiń mán-maǵynasy sol baıaǵy – mádenı san alýandyqty saqtaý bolyp qala beredi, biraq nysany ózgeredi: bir-biriniń jumysyn qaıtalaǵan qurylymdar joıylyp, birtutas halyqty etnos-etnosqa bólshekteý, ydyratý faktory azaıady. Eń bastysy, sanamyz ózgeredi, birligimiz ben yntymaǵymyz artady.
Aıtqanymnyń barlyǵy aqıqat deýden aýlaqpyn. Degenmen taǵy bir ózektiligi artyp turǵan máseleni qozǵaýdy jón kórdim. Árıne, polıetnostyq turǵydan qazaqstandyq qoǵam shynymen de san alýan. Tildik, dindik, etnostyq, t.b. erekshelikter bar. Biraq búgingi qoǵam shyndyǵyna júginsek, ishki jáne syrtqy qysymdar men qaýipterdi eskeretin bolsaq, bizdiń qoǵamdy biriktiretin, yntymaq pen berekege shaqyratyn negizgi kúsh qajet. Meniń paıymdaýymsha, bul kúsh – halyqtyń rýhanı birtutastyǵynda. Al bul bıikke shyǵý úshin árbir etnos óziniń «ulttyq uıashyqtarynan» shyǵyp, ortaq múdde men ortaq muratqa jumyla jumys isteýi qajet. Qazaq dalasynyń órkendeýine jumys isteýimiz kerek. «Men» degen pozısııadan «Biz» degen pozısııaǵa aýysýymyz abzal. Eń bastysy, barlyq etnos ókilderi bir tilde – qazaq tilinde sóıleýi kerek. Sonymen qatar qazaq halqynyń salt-dástúrin, ádep-ǵurpyn dáripteýimiz, óneri men mádenıetine eńbek sińirýimiz qajet. Uly dala mádenıetin mentaldyq, psıhologııalyq turǵydan tereń tanýymyz qajet. «Kimsiń?» dep suraǵanda «Men – qazaqpyn!» dep jaýap beretin deńgeıge jetýimiz kerek. Bul jerde men shyqqan tekti emes, rýhanı bolmysty aıtyp otyrmyn. Týǵan jerge, Uly dala halqyna degen qurmet pen adaldyq jaıynda aıtyp otyrmyn. Tek osy bıikti eńsersek qana biz birligi myzǵymas elge aınalyp, shańyraǵymyzdy berik ustaıtyn halyq bolarymyz anyq.
Bárin aıt ta, birin aıt demekshi, meni kóp jyldar boıy alańdatyp, tolǵandyryp júrgen taǵy bir taqyryp bar. Bul – memlekettik til máselesi. О́ıtkeni ortaq til joǵaryda sóz etilgen «birtutastyqtyń» basty kórsetkishi, irgetasy dep aıtýǵa bolady. Elbasy Nursultan Nazarbaev jyldar boıy bul faktordyń mańyzdylyǵy jaıly aıtyp-aq kele jatyr. Elimizdiń tutastyǵyn saqtaıtyn qasıettiń til ekenin neshe márte atap, qazaq tiliniń damyp, órkendeýine jol ashatyn baǵdarlamalardy da usyndy. Bul sala qarjylandyrýdan da kende emes. Biraq barlyq másele bizdiń sanamyzda bolyp tur. Orystildi azamattardyń birjaqtylyǵynda bolyp tur. Erteń barlyq qazaqstandyqtar uıqydan oıanyp, bir-birine qazaq tilinde «Qaıyrly tań!» dep sálem berip, uly Abaıdyń tilinde sóılep ketse, ne bolaryn kózge elestetip kórińizdershi. Biz bir-birimizge týǵan baýyrdaı jaqyn bolarymyz sózsiz. «Otandas» sóziniń mán-maǵynasy da qulpyryp shyǵa keler edi. Bizge keregi de sol ǵoı!
О́kinishke qaraı, búgin biz bul aqıqattan alyspyz... Táýelsizdigimizge 30 jyl tolyp otyrsa da otandastarymyzdyń 40 paıyzy memlekettik tildi ıgermegen. Sonyń saldarynan búgingi qoǵam «qazaqtildi» men «orystildi» degen eki parallel álemge bólinip júr. Birinshi álem ókilderi ekinshi álem ókilderine «tildi úırenbedińder» dep min taqsa, «orystildilerdiń» bul synǵa pysqyrǵany bar: «It úredi, kerýen kóshedi» qaǵıdasyn ustanyp, til bilmegendiginen eshbir qınalyp júrmegendikterin alǵa tartady. Shynymen de, memlekettik tildi bilmegen adamnyń «murtyn balta shappas» degen jaǵdaıdamyz ǵoı – barǵan jerińde qyzmettiń túr-túrin orys tilinde-aq alýǵa bolady. Basty qatyryp ne kerek. Ol ol ma, qazaq tilin mensinbeıtinderdi aıtsańshy...
Aınalamdaǵylardyń «Qazaq tilin nege úırenbeısińder?» degen saýalyma aıtar jaýaptary únemi birtektes: «Oǵan ýaqyt ta joq, aqsha da joq», «Jaqsy muǵalimder jetkilikti emes, arnaıy ádistemeler joq» nemese tipti «Ol tildiń maǵan keregi bar ma?» dep tóbeden bir qoıǵandaı kúıge túsiredi. Osyndaılarǵa qaıtarar jaýabym bireý: «Tildi úırený úshin tek qana nıet kerek, júrekten shyqqan nıet. Týǵan topyraǵyńa degen súıispenshilikten nár alatyn nıet, sol topyraqtyń ıesi – qazaq halqyna degen syılastyqtan týyndaıtyn nıet. Nıet bolsa, barlyǵynyń ornyna keleri anyq». Sózimniń dáleli retinde bir ǵana mysal keltirgim keledi.
Cheshen Respýblıkasynda óte tanymal halyq ánshisi boldy. О́zi aqyn, ózi kompozıtor Valıd Dagaev degen aqsaqal. О́kinishke qaraı, ol osydan úsh jyl buryn dúnıeden ozdy. Cheshen halqy deportasııaǵa ushyraǵan 1944 jyly Valıd nebári 4 jasta eken. Taýqymettiń ashy dámin artyǵymen tatqan Dagaevtar áýleti Allanyń rahymymen qazaq jerine, onyń ishinde Almaty oblysynyń Jambyl aýdanyna jer aýdarylady. 1957 jyly halyqqa tarıhı Otanyna qaıtýǵa ruqsat berile bastaǵanda Valıd aǵaı 17 jasqa jańa tolǵan bozbala kórinedi. Arada ótken nebári 13 jyl ishinde Dagaevtar áýleti taza qazaq tilinde sóılep, qazaq mentalıtetin boılaryna sińirip úlgeredi. Valıd bolsa, qazaq poezııasyn da tereń ıgeredi.
Aqsaqaldyń Groznyıda ótkizgen 60 jyldyq ǵumyryndaǵy kózdegen basty maqsaty – qazaq tilin umytpaý bolypty. Kásibı ánshi kóńili qulazyp, jany júdegen kezde rýh berip, jubatqan qazaq ánderi arqyly kóńilin sergitip, kókeıindegi qazaq tilin jańǵyrtyp otyrǵan. Ol kisiniń oryndaýyndaǵy «On alty qyz» ánin cheshen halqy áli kúnge deıin taspa arqyly súıip tyńdaıdy.
Kózi tirisinde Valıd aqsaqalmen kezdeskenim bar. «Tildi qalaı umytpaı júrsiz?» degenimde, qınalmastan jaýap berdi: «Qazaq baýyrlaryma degen qurmet pen syılastyq, qazaq jerine degen ystyq yqylas júregimde bir sátke de sóngen emes. Qazaq ánderi, qazaq tili arqyly sol jerge degen saǵynyshymdy basamyn, áýen men sózdiń qasıetin sezinemin, kúsh alamyn». Sodan beri qazaq jerinde júrip, qazaq tiliniń keremetin, qudiretin sezine almaǵandardy aıaımyn...
Túıindeı aıtqanda, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumysyn jańa formatqa kóshirý – zaman talaby. Bul talapty iske asyrý úshin biz óz sanamyzdy jańa baǵytqa buryp, jańa kózqaras qalyptastyryp, jattandylyqtan arylýymyz kerek.
Atsalım IDIGOV,
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi