Memlekettik baǵdarlama aıasynda Mádenıet jáne sport mınıstrligi Bozoq memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryq mekemesi Aqmola oblysy, Qorǵaljyn aýdanynyń ortalyǵynan shyǵysqa qaraı Nura ózeniniń sol qaptalynda eki shaqyrym qashyqta ornalasqan Bytyǵaı (Botaǵaı) eskertkishine arheologııalyq zertteý jumystaryn júrgizip, nátıjesinde, ortaǵasyrlyq qysh qumyra tapty.
Atalǵan mekemeniń ǵylymı qyzmetkeri Qajymurat Tólegenuly bergen málimetke júginsek, arheologııalyq qazba jumysy barysynda tabylǵan qumyranyń bıiktigi – 40, eni – 25 sm shamasynda, ishinde beldeýinen joǵary deńgeıde toltyrylǵan maıǵa uqsas qońyr tústi suıyqtyq saqtalǵan.
«Mundaı buıym buǵan deıin esh jerden tabylmaǵan. Bul jádiger orta ǵasyrǵa tán artefakty. Sondaı-aq Qazaqstan jáne Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń arheologııalyq tarıhy úshin tyń jańalyq. Ekinshi jaǵynan elimizdiń soltústik jáne ortalyq óńirindegi qala mádenıetiniń úlgisi» deıdi mamandar.
Qumyra tabylǵan nysan – Bytyǵaı kesenesi jaıly aıtar bolsaq, bul eskertkish reseılik saıahatshylar F.Skıbın jáne M.Troshınniń belgileýimen, 1694 jyly ımperııalyq kartaǵa syzbasy alynyp, oǵan «HI-HII ǵasyrlarǵa tán sáýlet eskertkishi» degen anyqtama berilgen. Rasynda bul kesene elimizdegi ortaǵasyrlyq jalǵyz jádiger.
Odan keıin topograf Ivan Shangın 1816 jyly osy kesenege zertteý jumysyn júrgizse, HIH ǵasyrdyń basynda orys ofıseri Karl Mıllerdiń tapsyrmasy boıynsha geograf maman Petr Rychkov nysannyń tolyq nobaıyn qaǵazǵa túsirgen. Odan soń 1830 jyly ınjener Shahmatov nysanǵa kezekti zertteý júrgizip, uzyndyǵyn, bıiktigin, qabyrǵasynyń qalyńdyǵyn birin qaldyrmaı jazyp-syzyp hatqa túsirip, bul jumysyn 1841 jyly jaryqqa shyǵarǵan.
Al Keńes Odaǵy tusynda akademık Álkeı Marǵulan 1973 jyly arnaıy arheologııalyq top quryp, nysanǵa keshendi zertteý júrgizgen. Nátıjesinde, jádigerge «elimizdegi sáýlet-qurylys óneriniń kórnekti úlgisi» degen baǵa berilip, bul nysan kóshpeli qazaq ordasyna tán mura ekeni naqtylanǵan.
Odan keıin, ásirese táýelsizdik jyldary Mádenıet saıasaty jáne ónertaný ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń sektor meńgerýshisi Marat Senbi men arhıtektor Jalaledın Sháıken myrzalar qazba jumystaryn júrgizip, sheberhana, kirpish kúıdiretin pesh, syrly boıaý ázirleıtin astaý, t.b. dúnıeler tapqan bolatyn.
Bul jolǵy barlaý kezinde joǵarydaǵy qumyradan basqa, sheberhana ornynan tas úgitýge arnalǵan úsh úlken dıirmen, kirpishpen qalanǵan naýanyń orny, glazýrlengen kirpish qaldyqtary, qoladan jasalǵan buıymdar, t.b. tabylyp otyr.
– Bul jobanyń merzimi úsh jyl. Qazba barysynda áli de kóptegen qundy jádiger tabylýy múmkin. Ásirese, dál qazir qumyra ishindegi suıyqtyń quramyn anyqtaý óte qajet, – deıdi arheologter.