О́tken dáýirdegi Keńes ókimetiniń kommýnıstik ıdeologııasynyń qursaýynan qutylyp, óz aldymyzǵa egemendi el bolǵaly, arǵy-bergi tarıhymyzdy tarazylaý úshin arhıvterde býýly jatqan qujattardy paraqtaǵanda, nebir soraqy sumdyq jaǵdaılardy oqyp júrmiz. Keńes ókimeti esimderi kúlli túrki jurtyna tanymal tulǵalardy aıtpaǵanda, ortalyqtan shalǵaı shettegi shaǵyn aýyldardyń birli-jarym arqasúıer, mańdaıaldy azamattaryn da erkimen júrgizbegen eken.
Sondaı jandardyń biri Ońdaǵan Dúısekenuly solaqaı saıasattyń saldarynan san márte jazyqsyz jazalanǵan. Sońynan qalmaǵan jalǵan jalamen eki márte tar qapasqa qamalyp, 37 jasynda qyrshynynan qıylǵan.
Ońdaǵan Dúısekenuly 1901 jyly qazirgi Atyraý oblysynyń Mahambet aýdany Alǵa aýyldyq okrýginde dúnıege kelgen. Keńes ókimeti qarsańynda Sberti atanǵan bolystyqtyń №2 Aqsaı aýylynda týyp-ósken. Keńes ókimeti ornasymen bolystyq joıylyp, bul aýyldardyń ortalyǵy 1934 jylǵa deıin Qultaı aýyly atanǵan-dy.
O.Dúısekenulynyń ata-babalarynyń qaı-qaısysy da óz zamanynyń kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattary bolǵan desedi. Onyń ishinde, ásirese, Bısenǵalı atasy júregine ıman uıalatyp, qolynan Qurany túspeı, ıslam dinin tereń ıgergen qarı,taqýa jan bolypty. Jastaıynan túrli medreseden bilim alǵan. Islam dininiń temirqazyǵy sanalatyn Mekke, Mádına qalalarynda qajylyqta bolyp, haziret-qajy dárejesine jetken. Qazan tóńkerisinen kóp buryn, Sberti boıyndaǵy týyp-ósken №2 Aqsaı aýylynda, Sákól bolystyǵyna qarasty el-jurttyń qulshylyq qajetine jarardaı meshit úıin ózi bas bolyp saldyrǵan eken. Kúmbezi kók bolǵandyqtan, jergilikti turǵyndar «Bısenǵalı qajynyń Kók meshiti» dep atap ketipti. Qajy atamyz bul meshit úıin tek qudaıǵa qulshylyq etetin, bes ýaqyttyq namazhana retinde ǵana ustamaı, ony aýyl balalaryna medrese-mektep úıi etip te paıdalanǵan. Ońdaǵan da oqý-bilimge qushtarlyǵyn osy medreseden bastap, 12 jasynda jergilikti qazaqtar Qaraótkel ataǵan Sokol qalashyǵyndaǵy 4 jyldyq qazaq-orys mektebinde oqıdy. Ony bitirip, bilimin odan ári tereńdetip, sol kezde qazaqtar Úıshik ataıtyn Gýrev (qazirgi Atyraý) qalasyndaǵy eki jyldyq orys mektebinde de oqyp shyǵady. Sodan Keńes ókimeti kezinde Gýrev ýezdik aǵartý bóliminiń janynan ashylǵan muǵalimdik kýrstan dáris alady da, 1920-1924 jyldar aralyǵynda aýyl mektebinde muǵalimdik qyzmet atqarady. Osy jyldary jańa úkimet saıasatyna saı, aýyldyq keńes basshylary men jergilikti partııa uıymdary jetekshileri «Kók meshittiń» kúmbezin qulatyp, ýaqytsha mektep úıine aınaldyryp, ony «Qarasý mektebi» dep ataıdy.
Keńestik saıasat qazaq halqyn ustanǵan dininen taıdyryp, qudaıǵa qulshylyǵynan qashyramyz degenmen, aýyl turǵyndary arasynda áli de júzin qubyladan burmaı, bes ýaqyt namazyn qaza qylmaǵan dinine berik jandar jetetin-di. Mine, osyndaı aýyldastary bar, óziniń ór minezdi, ójet ári aýyldastaryna qaHarly kórinetin Shókeı anasy bar, barlyǵy da «Bısenǵalı qajynyń izgi isi joıylmasyn, jalǵassyz qalmasyn» dep, Ońdaǵanǵa qolqa salyp, «Kók meshittiń» ımamy bolýǵa kóndiredi. Qashanda úlkendi syılap, arýaqtan attamaǵan adam, bul betburysynyń túbinde ózine ajal oǵy bolyp qadalaryn qaıdan bilsin.
Ońdaǵan er turpatty, tik minezdi, namysshyl, daýly isterde aýyzeki sózden ózgelerge des bermes adýyndy da, arly azamat bolǵan. Jaratýshy ıem ón boıyn ónegeli ónerden kende qylmaǵan. Ol – ánshi, aıtysker aqyn, kúreste jaýyryny jer ıiskemegen palýan, saıatshy, ıyǵynan dara aýyz myltyǵy túspegen mergen ańshy. Qysqasy, segiz qyrly, bir syrly óner ıesi bolǵan eken.
Ońdaǵannyń birde-bir jazba óleńi bizge jetpegen. Tipti janyndaǵy anasy men jary da artynda qalǵan eki uly men bir qyzyna kesiri tıe me dep, barlyq jazǵan óleń-jyryn túgelimen órtep jibergen.
Ońdaǵannyń týǵan jerine óleń-jyrlaryn arnaǵany, aýyldastarynyń qalaýymen moldalyq jolyn ustanǵany, kommýnıstik ıdeologııamen qarýlanǵan, bılikke jaqyn belsendi aýyl qazaqtaryna unaı qoımaıdy. Partııa uıymdarynyń nusqaýymen «domalaq aryzdar» joǵary jaqqa jóneltilip, ókimet qýdalaýdyń túrli quqaılaryn kórsete bastaıdy. Endigi jerde aınalasyndaǵy janashyr jaqyndaryna, bala-shaǵasyna kesiri tıetinine kózi jetken Ońdaǵan din jolyn birjola qoıyp, halqyna ókimet yńǵaıymen qyzmet etkendi jón kóredi. Osy toqtamyn, halyqtyń kózi, hám qulaǵy – aımaq baspasózi arqyly bildirmek bolady. Ol oıyn sol jyldary arab áripterimen shyǵatyn Gýrev okrýgtik gazeti arqyly jalpaq jurtqa jarııa etti de. Arab jazýynan jýrnalıst Qazybek Quttymurattyń búgingi tilimizge aýdarýyndaǵy maqalanyń mazmuny mynadaı:
«Jumysker tili» gazeti. Gýrev okrýgtik partııa komıteti men okrýg atqarý komıtetiniń jáne okrýgtik kásipshiler odaǵy bıýrosynyń tili... № 50(230) 1928 jyl oktıabrdiń 5-i.
«Moldalyǵymdy tastaýdaǵy pikirim»
Tirshilik jóninde adam balasy basynan áldeneshe dáýirdi ótkizip keledi. Sol dáýirler, sol turmystar adam balasyn ózine qul qylyp baǵyndyrýly eken, adam balasy olardy ózine qoja qylǵany tarıh júzinde aıqyn.
Arǵy jerdegi jalpynyń maǵrıpatsyz dáýirlerindegi turmystardy aıtpaı-aq, osy ózimizdegi XX ǵasyrdaǵy turmys ózgeristeriniń shet jaǵasyn sholyp óteıik. Máselen, bútin buqarany tek qana ózine baǵyndyryp, ózine qul qylyp qanap kelgen keshegi jeksuryn baı kapıtaldar dáýiri men tap osy kúngi eńbekshi beınetqorlar dáýirin alyp qarasaq, ekeýi múldem qatynaspaıdy. Burynǵy baı dáýirinde eńbekshiler múddesine jatpaıtyn túrlishe qıynshylyq bolyp keldi. Jer-sýdy, eginge qolaıly jerdi óz múlkine qaratyp, beınetqorlardyń jumysynan paıdalaný bári de baılardyń quraly bolsa, ekinshi jaqtan din joly da qural bolmaı qalǵan joq. Eńbekshiler dáýiri solardyń bárin de joq qylyp, ózgeshe dáýir alyp, óz múddesin ózi kózdep otyr. Kapıtaldyń quraly bolyp kelgen din joly eńbekshilerge keregi joq jol. Biraq sol din joly, onyń ishinde ıslam joly súıretilip osy kúnge sheıin qala almaı keledi. Kimde-kim sóz jazǵanda kózdegen bir nysanasy bolýǵa tıis. Men de ózimniń maqsatymdy osy retten aıtyp ótpekpin.
Men jas kezimde azdap oryssha oqyp, tárbıe alyp, Keńes ókimeti kelgenshe, ıaǵnı 1924 jylǵa sheıin muǵalimdik jasap, jańa baǵytqa kirisip júrgenimde baıqaýsyz din jolyna túsip kettim. Kóp uzamaı-aq ózimniń adasqanymdy sezdim.
О́z tizginin ózi ustap, jumysker qara sharýa memleketin bılep otyrǵan tek qana qara sharýa – jumysker eńbekshiler bolsa, olardyń múddesine jatpaıtyn din maǵan da múdde bolyp jatpaıtyn nárse ekenin tanydym. Baılardyń buǵaýynan qutylyp, óz aldyna, óz tabyna tilektenip ómir súrý eńbekshilerdiń jańa turmysyndaǵy sharty bolsa, endigi jerde sadaqa alýdy tastap, adal eńbegimmen kúneltý maǵan da shart ekenin sezdim. Sondyqtan meniń Sákól bolysy №2 aýyldaǵy meshitke moldalyǵymdy tastap, budan bylaıǵy jerde óz eńbegimmen áreket etýge yjdaǵatym aýdy. Endigi jerde jalpy Keńes azamattary maǵan jón silter dep senemin.
Dúısekenuly Ońdaǵan. 10 sentıabr 1928 Basqarma (redaksııa): Dúısekenulynyń bul maqalasyn ózgertpeı, óz pikirimen jiberdik.».
Kórip otyrǵanymyzdaı, Ońdaǵan endigi jerde Keńes saıasatyn tolyq qoldaıtynyn, eńbekshi tappen birge bolatynyn ári buǵan deıin qateleskenin aǵynan jarylyp aqtarsa da, oǵan partııa ókilderi sene qoımaǵan. Qaıta tilderi jetkenshe ájýalap, keleke qylǵandaı qarsy maqala jazypty. Jáne ol maqalasynda musylmandyqty tastaımyn demese de, olar «Musylmandyǵyn tastaǵan...» dep taqyryp qoıypty. Sondaı-aq Ońdaǵan maqalasyn 10 qyrkúıek kúni jazsa, olar maqalany 5 qazanda jarııalaǵan. Demek tıisti uıym basshylarymen keńesip, birlesip qarsy maqala daıyndaǵan. Ádeıi uıymdastyryp, ekeýin bir nómirge, bir betke oraılastyryp beripti. Endi sol maqalanyń qysqasha mazmunyna kóz júgirteıik:
«Musylmandyǵyn tastaǵan Ońdaǵanǵa jaýap»
Sákól bolysy №2 aýyldyń moldasy Dúısekenuly Ońdaǵan «Jumysker tili» basqarmasyna myna kóz aldaryńyzdaǵy maqalasyn jiberip, «moldalyǵymdy tastadym» dep aqbezer de kókbezer bolyp otyr. Árıne, munyń qaı tastaý ekeni bizge belgisiz. Biraq ta kóz aldymyzdaǵy kórinip turǵan pikirine teris-oń da bolsa ózimizshe jaýap berip ketýimizge týra keledi.
Birinshi: Dúısekenuly nendeı jeksuryn jamandyqtyń bárin jıyp-terip, keshegi maǵrıpatsyz dáýirdegi ońbaǵan zamannyń moınyna atyp uryp sympıtyp, ózi mynda kelmek boldy. Kúni keshe qoınynda «Quran», aýzynda «ıman» ustanǵan Ońdaǵandy kúni búgin ońdap ketken qandaı úlken «nárse» deýge bolady? Árıne, buǵan ońaılyqpen jaýap berý qıyn. Áıtpese Dúısekenuly Keńes ókimetiniń qyzyl muǵalimderiniń qatarynda 1924 jylǵa sheıin júrip kelip, kópshiliktiń aǵymyna ere almaı, aqyrynda muǵalimdikti atyp uryp, moldalyqqa shyǵady. Aq sáldeni basqa orap, qurandy qolǵa alyp, meshitke baryp: «lám ıálıd, ýá lam ıýlád» – «qudaıdyń atasy da, anasy da, balasy da joq» dep qorǵaýshy bolady, azan shaqyryp ımam bolady. Mine, bul jol Dúısekenuly Ońdaǵannyń Qudaı men Qurandy bir qolyna, Keńes ókimetin bir qolyna ustap, armansyz tarazyǵa salyp, salmaqtastyryp baryp tańdap alǵan súıikti joly edi. Aqyrynda sóıtip qan tókpese de jan salyp alǵan jolyn kúni búgin tastadym dep, «táýbege qaıtyp, taýfık keltirip», lajy bolsa Keńes ókimetine qaıta kelmek bolyp otyr. Árıne, moldeke, qosh keldińiz! Keńes ókimeti ózim degen kisige qaı ýaqytta da «ket ári» demeıtin. Onyń ber jaǵynda kámónes partııasyn qara buqaraǵa qubyjyq qylyp kórsetip, qulqyny úshin zyr júgirgen dúmshe moldalardy qanatyn jaıyp, qarsy ala almaıdy...».
Osylaı da osylaı deı kele, odan arǵy oılaryn osy mazmundas sóz tirkesterimen san qubylta mysqyldapty. Sonymen birge molda bitkenderdiń bárin qara sharýa – eńbekshi qazaqtyń qas jaýy, aldap-arbap, qurdymǵa ketirer qubyjyqtaı sıpattaıdy. Solardyń sapyna Ońdaǵandy da qatar qoıyp, syn sadaǵynyń ushyna til jetkenshe túıregen. Dál osy maqaladan soń ony qaralaýshylar qaptap, otyrsa – opaq, tursa sopaq qylýshylardyń qarasy kóbeıe túsip, aqyry 1931 jyly qamatyp tynady. Sondaǵy aıyptaýlary: «...kontrrevolıýsııalyq panıslamıstik baı-molda, búlikshil uıymdarmen baılanysy bar, «Japon úkimetiniń tyńshysy» degen úkimmen 3 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryp, Qıyr Shyǵystyń lagerlerine aıdatady. Osy jalǵan jazasyn tolyq ótep, 1933 jyly elge oralady. Kelgen soń da qarap jatpaı, aýyl tirshiligine belsene aralasyp, aýyldastarymen birge bilim-biligin el isine jumsaı bastaıdy. Qujattardan O.Dúısekenulynyń 1934 jyldary Alǵa aýyldyq keńesiniń hatshysy qyzmetin atqarǵanyn da kóremiz. Mysaly:
«Otyrys hat. 1934 jyl Jádi aıynyń (jeltoqsan) 2-si kúni Gýrev aýdany Alǵa aýyl keńesi prezıdıýmynyń, kolhoz partııa uıasy, aýyl belsendilerimen birikken qosyn otyrysy (otyrysqa 8 adam qatysqan). Aýyldyq keńes tóraǵasy – Turmaǵambetuly Q., hatshysy – Dúısekenuly O.
T y ń d a l d y: «Ústimizdegi Jádik aıyna Úkimet tarapynan beriletin járdem astyqqa jatatyn kisilerdi qaraý týraly».
Q a ý l y: Úkimet tarapynan beriletin járdem astyqqa jatatyn aýyl kólemindegi ash-aryqtardy talqylap qarap, aýyldyq qosyn otyrysy tómendegishi qaýlyǵa keledi: «Bizder aýyl kólemindegi hal-turmystary óte nashar, kúnkórýi joq, járdem astyq berýge aqıqat jatady dep osyǵan jalǵanǵan tizimdegi 115 úıdi Aýatkomnyń qaraýyna usynamyz...». Sońyna aýyldyq keńes tóraǵasy men hatshysy qoldaryn qoıyp, shuǵyl aýatkomǵa jóneltedi (AOMA q-8/501,tizim-1,is-№7,bet-9).
Alaıda arada 40 kún ótkende kelgen astyq joq, ne aýdan basshylyǵynan jaýap joq. Alaqandaı aýylda 115 úı, onyń ishinde qanshama jan basy bar, ashtyq qursaýynda. Qańtardyń qaqaǵan qysynda aldy qaıyr suraı bastaǵanyn kórip, ábden tyǵyryqqa tirelgen jaǵdaıda, aýyldyq keńes hatshysy Ońdaǵan Dúısekenuly jedel aýyl belsendilerin jınap, qaıta qosyn ótkizedi de qaýly boıynsha týra Astyq komıtetine hat jazyp, sońyna óz qoly men mórin basady. Janyna eki-úsh kólik pen senimdi atqosshylar alyp, Gýrevke tartady. Hat mazmuny mynadaı eken:
«1935 jyl. 12/01. Aýdandyq atqarý komıteti janyndaǵy Astyq komıtetine.
Úkimet tarapynan aýyldaǵy óte muqtaj ash-aryqtarǵa beriletin járdem astyqtyń kezinde berilmeı, kesheýildep qalýy saldarynan adamdar qaıyr suraı bastady. Sondyqtan Sizden Qultaı aýyly Alǵa aýyldyq keńesi suraıdy: aýyl adamdarynyń ashyǵyp qaıyr suraı bastaǵanyn eskerip, tez arada járdem tamaq berýińizdi.
№17 «Alǵa» aýyldyq keńesiniń hatshysy: /Dúısekenuly.O/ (AOMA qor-8/501 tizim-1, is-18, býma-1, bet-20).
Sol astyqty O. Dúısekenuly janyndaǵy atqosshylarymen birge aq boranmen alysa júrip, eki kún degende aýylǵa jetkizip, nári taýsylǵandarǵa taratypty. Osylaısha, áýpirimdep qystan shyqqan jurt: «Ońdaǵannyń astyǵy bolmaǵanda...», dep, umytpaı aıtyp júredi eken. Onyń aýyldastaryna unaǵan bul áreketi «sholaq belsendilerge» unaı qoımaıdy. Ishteri kúıip, qapysyn taýyp taǵy súrindirmekke kirisken. Baıaǵy «jaýap hat» maqalasynyń mazmunyn jurt arasynda qaıta qozǵaı bastaıdy. Aqyry kúńkil-súńkil kóbeıgen soń, aǵaıynnan arasyn alshaq salmaqqa Jaıyq boıyndaǵy «Plodpıtomnık» baý-baqsha sharýashylyǵyna 1935 jyldan esepshi qyzmetine aýysyp, otbasysyn janyna alady. Jary Tabysh ekeýin sheksiz qýanyshqa bólep, 1937 jyldyń qańtarynda dúnıege ul keledi. Azan shaqyryp, ózi pir tutatyn daýylpaz aqyn, bahadúr batyr Mahambet esimin osy ulyna tańady. Bilimdi azamat jańa jumys ornynda da jaqsy nátıje kórsetip, syı-qurmetke bólengen. Biraq sol baıaǵy japtym jala, jaqtym kúıe qaıtyp aınalyp aldynan shyǵa bergen. Bul jolǵy nusqaý joǵarydan túsedi. Ol – KSRO Ishki ister halyq komıssary Ejovtyń 1937 jyly 30 shildedegi №00447 buıryǵy boıynsha burynǵy kýlaktardy, antıkeńestik elementterdi jazalaý operasııasy. Mine, osy buıryqqa súıengen «belsendiler» shuǵyl yjdaǵatpen Ońdaǵandy 1938 jyldyń 7 shilde kúni tutqynǵa alady. Taǵylar aıyp, kesiler úkim de «Japon shpıony» degen bappen joǵarydan jarııasyz taǵaıyndalyp-aq qoıǵandaı. Gýrev oblysy boıynsha NKVD-nyń «aıryqsha úshtigi» 1938 jylǵy 23 qazanda úkim shyǵaryp, 25-i kúni atý jazasy oryndalypty...
Ońdaǵannyń ómiri osylaısha úzilgenin «sholaq belsendiler» estise de estimegen, bilse de bilmegen bolyp júre berdi. Biraq onyń otbasysy men janashyr jaqyndary bilmedi. Olar «kebenek kıgen keler» dep, jyldar boıy kútti, izdedi. Artynda qalǵan eki ul, bir qyzynyń anasy Tabysh sheshemiz 61 jasynda, 1961 jyldyń 18 naýryzy kúni KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Qanysh Imantaıuly Sátbaevqa ótinish joldaǵan. Onda bastarynan ótken barlyq jaǵdaıdy baıandaı kele: «Bul ótinish hatymdy sizge qandaı tilekpen jazyp otyrǵanymdy túsinip otyrǵan bolarsyz dep oılaımyn. Kóp oılana-tolǵana júrip, tapqan jolym ázirge osy mazmunda Sizge hat joldap, 23 jylǵa jýyq ýaqyt habarsyz ketken erim Dúısekenov Ońdaǵannyń jalǵannyń jaryǵynda bar-joǵyn bilý. Eger bar bolsa, endigi kórer beınetine arashashy bolyp, tutqynnan bosatý múmkindigin tek sizdiń, Qanysh joldas, azamattyq qaqyńyz ben halyq qyzmetkeri mindetińizden úlken úmit etip kútemin...», dep jazypty Tabysh Dúıseken kelini... Netken qatygezdik? Aqyry, Qanysh Imantaıulynyń septigimen bolar, kesh te bolsa da qaıǵyly habar jetti. Al onyń jazyqsyz qurban bolǵany kóp jyldarǵa deıin moıyndalmaı, tek KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń 1989 jylǵy 16 qańtar kúngi Jarlyǵy negizinde Túrkistan áskerı okrýgi prokýratýrasy 1989 jylǵy 10 tamyz kúngi sheshimimen Ońdaǵan Dúısekenulyn kinásiz dep resmı aqtady.
Sátqalı ÁÝELBAIULY
Atyraý oblysy