Kez kelgen adamda kóp jaǵdaıda, parasatty jandarda keı jaǵdaıda aqyldyń aldynda júretin ashý-yzanyń adam ómirindegi máni óte zor. Ashý-yzamen adam taý qoparyp, tasty tesedi dep ásirelemeı-aq qoıaıyq, biraq qoǵamnyń atmosferasyna eleýli túrde áser etedi. Ásirese, kóptiń ashýy, sup-sýyq yzaly sózderdiń nóseri baǵyttalǵan kisisin bir jaqty eteri anyq.
Nemistiń Shopengaýer esimdi ataqty fılosofynyń aıtýynsha, adam is-áreketteriniń úsh basty sebebi bolatynǵa uqsaıdy. Sonyń eń basynda ashý-yza tur. Ekinshi – egoızm, úshinshi – janashyrlyq. Ashý-yzanyń ekpini egoızmnen de, janashyrlyqtan da basym bolatynyn qoǵamnyń denin kórgeni men estigenin ǵana qaperge alatyndardyń quraıtynymen túsindirýge bolady. Áıtse de túbine túsip oılasań, adam boıyndaǵy aıaýshylyq sezimin basyp-janyshtap óltiretin ashý-yzanyń da ózindik sebepteri kóp. Ony eki úlken kategorııada qarastyrýǵa bolady. Alǵashqysy – áleýmettik sebep. Áleýmettik teńsizdik adamdardy ashýǵa býlyqtyryp, qoǵamdy ashý-yza býady. Áleýmettanýshylar men fılosoftar bul týraly kóp eńbekter jazǵan. Ekinshisi – psıhologııalyq sebep. Bul sebeptiń astaryn jazýshylardan kóp qaýzaǵan halyq joq. Sondaı qalamgerdiń biri – argentınalyq Horhe Lýıs Borhes. Ár sóıleminde qupııa bir mátinder jasyrynyp jatatyn Borhestiń shyǵarmalary oqyrmanda ashý-yza, kek, úreı, basqa da ózińe beımálim jumbaq sezimder týǵyzady.
Borhestiń «Erekshe báseke», «Qaskúnem áıel», «Tiri ólik» shyǵarmalaryndaǵy keıipkerlerdiń ashý-yzasyn qozdyrǵan nárse – básekelestik. Básekelestiktiń ashý-yzany qozdyratynyn, onyń sońy kisi ólimimen aıaqtalatynyn jazýshy jaqsy kórsete alǵan. Bul shyǵarmalardy oqyǵan kez kelgen oqyrman Argentına qoǵamyndaǵy sol kezdegi ahýaldy tereń bilmese de, jazýshy qoltańbasy arqyly sol qoǵamnyń dertin túsine alady. Básekelestiktiń eki aǵaıyndynyń, basshy men qosshynyń, eki gaýchonyń (aralas nekeden quralǵan áleýmettik-etnostyq top) arasynda týyndaǵanyna qarap básekelestiktiń de tabıǵatyn tanısyń.
Mysaly, «Erekshe báseke» shyǵarmasyndaǵy gaýcholar Manýel Kardoso men Karmen Sılveıranyń arasyndaǵy básekelestiktiń ushqyny ógizdi múıizinen burap jyǵyp júrgen kúnderinde tutanýy múmkin. Biraq olar sol básekelestikterin sharaphanalarda ashyq kórsetip júrdi. Bir-birimen aıtysyp, daýlasyp, tóbelesip júrip olardyń keýdesinde ashý-yza sezimderi bas kóterdi. Dál osy keıipkerlerdiń básekelestigi «oqıǵa sońynda biri ólýi múmkin» degen oıǵa keltirse de, oqıǵa basqasha baǵyt alady da, aty aıtyp turǵandaı erekshe aıaqtalady. Jazýshy 1870 jyly Aparasıo bastaǵan kóterilistiń ekeýiniń taǵdyryna áser etkenin bylaısha baıandaıdy: «...Brazılııalyq mýlat aqyry jurt túsinbegen sózderin aıaqtap, elmen birge bizdiń batyrlardy da birge ala ketedi. Olardy otbasymen qoshtasýǵa da bosatpapty. Manýel Kardoso da, Karmen Sılveıra da muny qalypty jaǵdaı dep qabyldaıdy. Soldat ómiri men gaýcho tirliginiń aqıqatynda túk aıyrmasy joq. Er-toqymdaryn bastaryna jastaı salyp, aıtaqyrǵa uıyqtaýǵa olar áldeqashan kóndikken bolatyn. Atan ógizdi múıizinen burap jyǵatyn sarbazdarǵa adam óltirý degen ne táıiri». Sonymen soǵysta jeńilip qalǵan olardyń otrıady dushpan qolyna berilýge májbúr bolady da, dushpandary bulardy erekshe ádispen óltiredi. Ekeýiniń ejelden básekeles ekenin estigen otrıad komandıri: «Ekeýińniń araz ekenińdi, bir-birińdi qurtýdy ańsap júrgenderińdi men estidim. Ekeýińniń de óńeshterińdi qyrqamyz, sosyn jarystyramyz. Qaısyńnyń jeńip shyǵatynyń bir qudaıdyń qolynda», deıdi. Qysqasy, ekeýiniń ólimi de básekege qurylyp, sol básekede Kardoso jeńip shyǵady...
«Qaskúnem áıeldiń» oqıǵasy budan góri tereńirek. Eki aǵaıyndy jigittiń bir áıeldi unatyp, aqyr sońynda olardyń áıeldi óltirýin nege jazýshy aqtap aldy? Áıel – aǵaıyndylardyń básekesine, bir-birine ashý-yzasyna birden-bir sebepker. Áıel – qaskúnem. Nege? Estetıkalyq turǵydan qarastyrsań, jeke adamnyń óziniń qumarlyǵy úshin ómir súrýi, eshteńege jaýapty bolmaýy qalypty nárse. Sol sııaqty jeke basynda tańdaý quqy joq, qoldan qolǵa ótip júrgen jezókshe áıeldiń eki jigitti birdeı ózine qumar etýi jazaǵa laıyqty bolsa da, menińshe «qaskúnem» dep aıyptaýǵa bolmaıdy. Biraq jazýshy máselege moraldyq-etıkalyq turǵydan qarap otyr. Qumarlyq ataýly egoızmmen týys bolǵandyqtan, onda janashyrlyqqa oryn joq. Áıel jigitterdi aıamady. Sol úshin jazýshy baýyrlyq sezimderdi saqtap qalýǵa umtylǵan jigitterdiń kisi óltirgenin aıyptamaıdy...
Qorytyndylaı kele aıtpaǵymyz – Borhes osy shyǵarmalarynda ashý-yzanyń psıhologııalyq sebepterine úńiledi, onyń túp-tórkinin naqty jetkize alady.