Mektepke deıingi bilim berýdiń mańyzy

Ár oqýshynyń qajettiligine beıim­delgen is-sharalar uıymdasty­ryla­dy. Bul ár balanyń jeke tulǵa retin­de táýel­siz bolý sezimin oıatady. Muǵa­lim­der ınklıýzıvti bilim berý praktıkasyn meńgergen. Olar bastaýysh synypqa barar aldynda osy kishkentaı balalardy qalaı qoldaý kerektigin biledi.

Eń bastysy, ata-analar mektepke deıingi mekemede úlken ról atqarady. Osylaısha, qoldaý men baǵalaýdyń mańyzyn sezinedi. Balalarǵa osyndaı jylylyq tanytý arqyly jergilikti qoǵamdastyq ta jaqsaryp, áleýmettik birlik kúsheıedi.

Orehovısa qalasyndaǵy baǵdarlama­nyń tıimdiligi adamnyń uzaq merzimdi damýy úshin týǵannan bastap bes jasqa deıingi kezeń óte mańyzdy ekenin kórse­tedi. Bul burynnan bar shyndyq. Osy merzimde mı tez jetiledi.

Sondaı-aq keleshekte densaýlyǵy­myzdyń qandaı bolatyny, mektepte qanshalyqty alǵyrlyq tanytatynymyz, qyzmetimizdi qanshalyqty tıimdi atqaratynymyz da osy kezeńge baılanysty. О́mirge qajetti daǵdylar dál osy ýaqytta damıdy.

Joǵary sapaly bilimdi erte bastan berý osyndaı daǵdylardy damytýǵa kómektesedi ári keleshekte keremet paıda ákeledi. AQSh zertteýshileri keıingi 50 jyl boıy osyndaı baǵdarlamalarǵa 1960 jyldary qatysqan balalarǵa onyń áserin zerttegen eken.

Olar erte jastan oqytýǵa qatysý balalardyń enjarlyq pen jalqaýlyǵyn tómendetetinin, orta mektepti bitirý deńgeıin 11 paıyzǵa arttyrǵanyn anyqtady. Bul balalardyń arasynda oqýdan shettetilgender óte sırek. Ju­mysqa ornalasý nátıjeleri men jalpy psıhıkalyq ál-aýqaty jaqsy. Sondaı-aq qylmysqa beıimdiligi de óte tómen.

Basqa elderde júrgizilgen zertteýler de osy pikirdi qostaıdy. Chılıde tórtinshi synyp oqýshylaryna júrgizilgen taldaý kórsetkendeı, mektepke deıingi mekemelerge barǵan balalar, ásirese tabysy tómen otbasynan shyqqan balalar osyndaı baǵdarlamaǵa qatyspaǵan baldyrǵandarǵa qaraǵanda oqý men matematıkany jaqsy meńger­gen. Indonezııada erte jastaǵy bilim kedeı men baı balalar arasyndaǵy tildik, tanymdyq damý, qarym-qatynas, jalpy bilim men áleýmettik jaqtaǵy minez-qulyqtaǵy alshaqtyqty azaıtqan.

IýNESKO-nyń bilim berýdi baqylaý jónindegi jahandyq esebi – Right from the Start jaqynda zertteý júrgizgen. Baǵdarlamanyń alǵashqy jyldardaǵy osyndaı tabysyna qaramastan, negizi­nen kedeı jáne tabysy ortasha elderde árbir bes balanyń ekeýi áli kúnge deıin mektepke deıingi synyptarǵa qatysa almaıdy.

Múgedektigi, ulty, tili, kedeılik, kóshi-qon nemese qonys aýdarý sekildi sebepterdiń saldarynan balalardyń múm­kindigi shektelgen. Sondaı-aq tamaq­tan qaǵylyp, densaýlyǵy nashar­laǵan. Olar mektepke deıingi tárbıege qol jetkize almaıdy.

Baı men kedeılerdiń balalary arasyn­daǵy mektepke deıingi synyp­tarǵa qatysý aıyrmashylyǵy anyq baıqa­lady. Afrıkanyń keı elinde bul kór­setkish 60 paıyzdan asady. Etnos­tyq alshaqtyq ta úlken ról atqara­dy. Mysaly, Grekııada mektepke de­ıingi bilim berý mekemelerinde tárbıe­lenýshilerdiń jalpy sany 84 paıyz­dy quraıdy. Solardyń ishinde roma­lyq­tardyń 28 paıyzy ǵana mektepke deıingi bilimdi alady.

Right from the Start bárine birdeı bilim berý múmkindigin qarastyrý ınklıý­zıvti damytýda úlken ról at­qarýy múmkin ekenin aıtady. Barlyq bala­ǵa shyǵý tegine, jeke basyna nemese qabiletine qaramastan, mektepke deıingi bilim alýǵa múmkindik berý keıinirek olardyń oı-órisin keńeıtedi. Biraq kóptegen elde muny kezdeısoqtyq retinde qarastyrady. Álem elderiniń 28 paıyzy ǵana bar­lyq balalar úshin mektepke deıingi daıyn­dyqty mindettegen.

Qoljetimdilik – máseleniń bir bóligi ǵana. Eń kedeı elderde mektepke deıingi mekemelerdiń kóbi qarjylan­dyryl­maıdy jáne sapaly ınklıýzıvti bilim berýge qajetti quraldarmen jab­dyq­talmaǵan. Balalar sapaly bilim alýy úshin qaýipsiz mektepter, belsen­di ári tıisti daıyndyqtan ótken muǵalim­derdiń kómegi qajet. Biraq erte bilim berýdi shekten tys arttyryp jiberý de balalarǵa zııan.

Malavıde bala kútimi ortalyq­tarynyń qyzmetkerlerine júrgizilgen saýaldamaǵa súıensek, olardyń úshten biri ǵana tıisti biliktilikke ıe eken. Biraq sapa máselesi tabysy joǵary elderde de bar. Mysaly, Italııanyń Toskana aımaǵynda muǵalimderdiń shamamen 60 paıyzy ımmıgrant, bosqyn jáne roma oqýshylarynyń qajettiligimen tanys emes ekenin aıtqan.

Covid-19 pandemııasy osyndaı órship turǵan teńsizdikti odan ári kúrdelen­dirdi. Osylaısha, bilim berýdi ınklıý­zıvti túrde bastaýdy odan ári kúsheıte tústi. Maýsymda Uly­brı­tanııada ótken G7 sammıti kezinde AQSh-tyń birinshi ledıi Djıl Baıden men Kembrıdj gersogınıasy Ketrın erte jastan bastap kútim men bilim berýdiń mańyzyna erekshe ekpin berdi.

Kúsh-jigerdi kúsheıtý jáne ynty­maqtastyqty nyǵaıtý úshin úkimetter men halyqaralyq uıymdar kúzde ár balanyń mektepke deıingi synypqa barýyn qamtamasyz etý maqsatynda erte bilim berý boıynsha jańa jahandyq seriktestik strategııasyn iske qosady.

Elderdiń erte bilim berýge tıisinshe basymdyq kórsetýi óte mańyzdy. Olar muǵalim­der­diń ınklıýzıvti bilim berýge daıar­lyǵyn jáne oqý baǵdarla­malaryn­da balalardyń ártúrliligin eskerýin qam­tamasyz etýge tıis. Osy derekterdi jınap, olardy muqııat zerttep, biraz sharýa atqarý kerek. Al úkimetter erte bilim berý baǵdarlamalaryna quıyla­tyn ınvestısııany ulǵaıtýǵa tıis.

Álem kóshbasshylary pandemııadan keıin «jaqsyraq qalpyna kelýge» birneshe ret ýáde berdi. Bilim máse­lesinde olar ony basynan bastap durys jasaýǵa tıis.

Manos ANTONINIS,

IýNESKO-nyń bilim berýdi baqylaý jónindegi jahandyq esebiniń dırektory

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org